جولدا گيمالاي تاۋلارىنىڭ بٸر بيٸك جوتاسى ارقىلى اسقان كەزدە, بٸر كٷندە 32 ادامعا «ىس تيٸپ» اۋىرىپ, 30-ى ٶلٸپتٸ. ول زامان تيبەتتٸڭ بيٸك تاۋلى جەرلەرٸندەگٸ اۋا قۇرامىنداعى وتتەگٸ گازى از بولاتىندىعىن قازاقتار بٸلمەسە كەرەك.
سوندىقتان «ىس تيگەن» كەزدە, ياعني قۇرامىندا وتتەگٸسٸ از, كٶمٸر قىشقىل گازى كٶپ اۋامەن تىنىستاعان كەزدە, دەنەلەرٸ ٸسٸپ, ول ٸسٸك كەۋدەگە دەيٸن كٶتەرٸلگەن كەزدە, ٶلٸپ قالا بەرگەن.
12 جاستاعى ەبەيدۋللا بالاعا دا «ىس تيٸپ» كٶشتەگٸ بٸر بالگەر قازاق ماڭدايىنان دەرەۋ قان الىپ, تەرٸگە وراپ, تەرلەتٸپ سودان كەيٸن بارىپ جازىلىپتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, تيبەت جەرٸنە كٸرٸپ كەلگەننەن كەيٸن-اق باسى دومالاق ماقتا شٶپ سەكٸلدٸ بٸر شٶپتٸ ادام دا, مال دا اياعىمەن باسقان كەزدە, ماڭايدا شاڭ-توزاڭ پايدا بولىپ, ونىڭ يٸسٸنەن ادام دا, مال دا ۋلانىپ, تىنىس الا الماي جىعىلىپ قالا بەرگەن.
«ەسٸرەسە مالدىڭ كٶبٸ وسى شٶپتٸڭ كەسٸرٸنەن قىرىلدى», – دەيدٸ ەبەيدۋللا اقساقال.
تالاي بەينەتتٸ, تالاي قيىندىقتى ارتقا تاستاپ ٷندٸستان شەكاراسىنا كەلگەندە ولاردىڭ الدىنان تاعى بٸر بٶگەت شىعىپ بٸراز كٸدٸرۋگە تۋرا كەلەدٸ.
ٶيتكەنٸ ٷندٸستان ٷكٸمەتٸ: «بۇل قاشىپ, بوسىپ جٷرگەندەر كٸمدەر, نە ماقساتپەن ٷندٸستانعا بارعىلارى كەلەتٸندٸكتەرٸن» انىقتاۋ كەرەك بولعان.
اقىرى ولاردى شەكارادان ٶتكٸزۋ تۋرالى ورتالىقتان بۇيرىق كەلگەن سوڭ, بۇل قازاقتاردىڭ دٸنٸ مۇسىلمان ەكەندٸكتەرٸن ەسكەرٸپ, مۇسىلماندار تۇراتىن كاشمير ايماعىنا بارۋعا رۇقسات ەتەدٸ.
ول جەردە 1951-1953 جىلدارى تۇرىپ, اقىرى 1953 جىلى تٷركيياعا كٶشكەن. سونىڭ الدىندا ولاردىڭ حالىقارالىق كٶشٸ-قون ۇيىمى مەن تٷركييا ٷكٸمەتٸنە جازعان ارىز-ٶتٸنٸشتەرٸ نەگٸزٸندە, تٷركييانىڭ ۋالايات, ايماقتارىنان ٷكٸمەت ادامدارى كەلەدٸ.
اقش ٶكٸمەتٸ دە ولاردى قابىلداۋعا, الياسكاعا بارىپ قونىستانۋلارىنا كەلٸسٸم بەرەدٸ.
الايدا بوسقىن قازاقتار «امەريكانىڭ الياسكاسىنا بارمايمىز, تٷركيياعا بارامىز», – دەگەن سوڭ تٷركييا ٶكٸمەتٸ ٶزٸنە قابىلداپ, قازاقتارعا جەر بەرەدٸ, كەسٸپ ٷيرەتەدٸ, «التايكٶي» دەگەن اۋىلدى تۇرعىزىپ بەرەدٸ.
ەبەيدۋللا قويىنشى اقساقال سول جىلدارداعى تۇرمىس تٸرشٸلٸكتٸڭ قيىندىعىنان ٶزٸنٸڭ وقۋ وقي الماعانىن ايتادى. ول 1960 جىلى تٷرٸك ارميياسىنا ەسكەرگە شاقىرىلىپ, سوندا 6 اي ەسكەري مٸندەتٸن ٶتەپتٸ.
1962 جىلدان تٷركييادان جۇمىسشىلار گەرمانيياعا كەتە باستاعان حاباردى ەستٸپ بارعىسى كەلگەنٸمەن «ەلٸ جاسسىڭ» دەپ اعاسى جٸبەرمەي قويىپتى.
سودان 1968 جىلى تٷرٸك جۇمىسشىلارىمەن بٸرگە گەرمانيياعا كەلٸپ, فرانكفۋرتكە جاقىن بٸر قالادا توڭازىتقىش جاسايتىن زاۋىتتىڭ دايىن ٶنٸمدٸ قوراپتاۋ بٶلٸمٸندە 2 جىل جۇمىس ٸستەپتٸ.
سودان باتىس بەرلينگە اۋىسىپ, ەيگٸلٸ «سيممەنس» كومپانيياسىندا 25 جىل جۇمىس ٸستەگەن. بۇل جەردە دە دايىن بولعان ٶنٸمدەرگە مٶر باسۋ, قاعاز-كارتونمەن قوراپتاۋ بٶلٸمٸندە ٸستەپتٸ.
ول باسىندا تٸلٸن, سالت-دەستٷرٸن بٸلمەيتٸن جات ەلدە تالاي قيىنشىلىقتاردى باسىنان كەشكەنٸن ايتادى.
«ەسٸرەسە العاشقى كەزدە نەمٸس تٸلٸن بٸلمەگەندٸكتەن, كٶپ قينالدىم, كەيٸن تٸلدٸ مەڭگەرە كەلە كومپانييا ايىنا تٶلەيتٸن 600 نەمٸس ماركاسىن 700 ماركاعا دەيٸن ٶسٸردٸ»,– دەيدٸ بٷگٸندە كٶزٸ تٸرٸ ەبەيدۋللا قويىنشى اقساقال.
سول زاماندا بۇل تٷركييا ٷشٸن كٶپ اقشا بولاتىن. ول كەز تٷركييانىڭ ەكونوميكاسى جاقسى دامىماعان, حالقى كەدەي كەز بولاتىن.
ال, زۋقا باتىردىڭ نەمەرەسٸ ارىستان توسىن تٷركييا جەرٸندە قارشادايىنان جۇمىس ٸستەدٸ, گيمالاي اسقاندا قايتىس بولعان اعاسىنىڭ ارتىندا قالعان جەسٸر جەڭگەسٸ مەن شيەتتەي بالالاردى اسىراۋ, ارىستاننىڭ مويىنىنا جازىلدى.
جاسىنان ٶمٸردٸڭ وسىنداي قيىندىعىن كٶرٸپ ٶسكەن جاس ارىستان تٷرٸكتەرمەن بٸرگە كەسٸپ ٸزدەپ, گەرمانيياعا بارادى. ول باتىس بەرلين قالاسىنداعى پوشتا سالاسىندا تابان اۋدارماي 32 جىل ەڭبەك ەتٸپ, زەينەتكە شىعادى.
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس زاردابىن قاتتى تارتقان گەرمانييا العاشىندا يتالييادان, يسپانييادان جەنە گرەتسييادان جۇمىسشىلار شاقىرعان ەكەن. سٶيتسە, ولاردىڭ كٶبٸ نەمٸستەردەن قالعان جۇمىستاردى ٸستەگٸلەرٸ كەلمەي تٷرلٸ سىلتاۋ ايتىپ, كەيدە جۇمىسقا شىقپاي قويادى ەكەن. سودان كەيٸن, گەرمانييا ٷكٸمەتٸ تٷركييادان جۇمىسشى الۋعا كەلٸسٸم جاسايدى.
«بٸر جاعىنان ٶزٸمٸزدٸڭ تۇرمىس جاعدايمىزدى كٶتەرۋ ٷشٸن, ەكٸنشٸ جاعىنان سوعىستان قاتتى قيراعان گەرمانييا ەكونوميكاسىن كٶتەرۋگە كٶمەكتەسۋ ٷشٸن كەلسەك تە, كەيدە نەمٸس جۇمىسشىلاردىڭ ٶزدەرٸ دە جالقاۋلانىپ, جۇمىسقا شىقپاي قوياتىنىن كٶرٸپ تاڭ قالاتىنبىز», دەيدٸ ول.
سول جۇمىسى ٷشٸن نەمٸس جۇمىسشىسىنا كٷنٸنە 20 نەمٸس ماركاسىن تٶلەسە, تٷرٸك جۇمىسشىعا سونىڭ جارتىسىن ياعني 10 ماركا عانا تٶلەيتٸن جەنە نەمٸستەر بٸزدٸ «گاستاربايتەر» ياعني «قوناق جۇمىسشىلار» دەپ بٸر جاعى ماقتاپ, بٸر جاعىنان قالجىڭداپ اتايتىن, دەيدٸ ول.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ بەرلين قالاسىندا تۇراتىن ابەيدۋللا اقساقالدىڭ ەكٸ قىز, بٸر ۇل بالاسى بار. بارلىعى دا بەرلين قالاسىندا تۋعان, گەرمانييا ازاماتتارى. ٷلكەنٸ گٷلەردٸڭ ماماندىعى دەرٸگەر, جولداسى تٷرٸك جٸگٸت, ەكٸ بالاسى بار, ال ەكٸنشٸسٸ گٷلدەر ساتۋشى, جولداسى تٷركييالىق قازاق, ەكٸ بالاسى بار.
ۇلى مۇرات ديۋسسەلدورف قالاسىنداعى راديودا جۇمىس ٸستەيدٸ. ەيەلٸ تٷرٸك قىزى. ابەيدۋللا اقساقالمەن 40 جىل وتاسقان كەبيرا اپاي دا «سيممەنس» كومپانيياسىنىڭ بٸر زاۋىتىندا جۇمىس ٸستەپ, زەينەتكە شىعىپتى.
ەكەۋٸ جاز ايلارىن تٷركييانىڭ ستامبۇل قالاسىنداعى گٷنەشٸلٸ اۋدانىنداعى ٶزدەرٸ سالىپ العان جەكە ٷيلەرٸندە ٶتكٸزەدٸ. قىتايدا, موڭعولييادا جەنە قازاقستاندا تۋىس-تۋعاندارى بار.
ەبەيدۋللا اقساقال وسى جاسىندا سول تۋىستارىن ٸزدەپ قازاقستانعا, قىتايعا, موڭعوليياعا ەلدەنەشە رەت بارعانىن, ال ولاردىڭ كٶبٸن گەرمانيياعا ارنايى شاقىرعانىن, ەۋروپانى ارالاتقانىن ايتادى.
«گەرمانييادا تۇرىپ جاتقان ٶزٸ سەكٸلدٸ قازاقتاردىڭ ٷلكەندەرٸ ازايىپ, بارعان سايىن بۇرىنعىداي ەمەس اعايىن-تۋىس اراسىنداعى بايلانىس ناشارلاپ بارادى. جاستار قازاقتىڭ بۇرىنعى سالت-دەستٷرلەرٸن ۇمىتا باستادى, ٷلكەندەردٸ سىيلاۋ دەگەندٸ بٸلمەيتٸن بولدى. ەندٸ 10-15 جىلدان كەيٸن نە بولاتىنىن ايتۋ قيىن»,– دەيدٸ ول.
قەزٸر جاز بويى تٷركييادا توي كٶپ.
«ال, جاستار تۇرماق, ٷلكەندەردٸڭ ٶزدەرٸ اتاجۇرت قازاقستانعا بارعىسى كەلمەيدٸ», – دەيدٸ ەبەيدۋللا قويىنشى اجانا.
التاي قازاقتارىن باستاپ گوميندانعا قارسى كٷرەستە ەرلٸك جاساپ, كەيٸن قىتايلار تاراپىنان باسىن العىزعان اتاقتى زۋقا باتىردىڭ نەمەرەسٸ ارىستان توسىن قاجى بولسا, قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعان سوڭ-اق, ات تٸزگٸنٸن اتاجۇرتقا قاراي بۇردى.
ول قازاقتىڭ ەمەڭگەرلٸك جولىمەن باس قۇراعان ٶزٸنٸڭ جەڭگەسٸ ياكي بەيبٸشەسٸنٸڭ رۇقساتىن الىپ, كٶشۋگە بەل بايلادى.
ەۋروپا توپىراعىندا ٶمٸرگە كەلگەن 4 بالاسىن ەرجەتكٸزٸپ, ەكٸ قىزىن قۇتتى جەرٸنە قوندىرىپ, ەكٸ ۇلىن ٷيلەندٸرگەن سوڭ بۇنداي شەشٸمگە باردى. اتاجۇرتىن قاشاندا ەسٸنەن شىعارماعان ارەكەڭ قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن العان كەزدە ەرەكشە شاتتىققا بٶلەندٸ.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆ رەسمي ساپارمەن ۇلىبريتانيياعا بارعان كەزدە, ەۋروپادا جٷرگەن قازاقتار اراسىنان ارىستان العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ, ەلباسىمەن جٷزدەسٸپ, شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ تاعدىر-تاۋقىمەتٸن جەتكٸزۋ باقىتىنا يە بولدى.
ەرينە بۇل پرەزيدەنتتٸڭ رەسمي ساپار حاتتاماسىنا كٸرمەگەن ەدٸ. گەرمانيياداعى قازاقتاردىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنە قاتىستى سۇراقتاردان سوڭ, ن.نازارباەۆتىڭ «زەينەتكە شىققان سوڭ ەلگە قايتىڭدار» دەگەن سٶزٸ ونىڭ تۋعان ەلگە دەگەن ساعىنىشىنا قانات بٸتٸردٸ.
ول قەزٸر الماتى قالاسىنا جاقىن رايىمبەك اۋىلىندا تٷتٸن تٷتەتٸپ, باي-باقۋاتتى ٶمٸر كەشٸپ جاتىر. ارەكەڭدٸ بٷكٸل قازاقستان تانيدى دەسەك, ارتىق ايتپاعاندىق بولادى. ۇلتجاندى, ٷيٸنٸڭ ەسٸگٸ كٸمگە بولسىن, ٷنەمٸ اشىق تۇراتىن اقكٶڭٸل, قوناقجاي ارەكەڭ اتاجۇرتقا قازاقتىڭ ۇمىتىلا باستاعان «قارا جورعا» بيٸن الىپ كەلدٸ. قازاق ەلٸندە التىن ەسٸمدٸ جاس ەيەلگە ٷيلەنٸپ, ەكٸ بالالى بولدى. اتاسى زۋقا باتىردىڭ ەسٸمٸمەن اتالاتىن مەشٸت تۇرعىزدى, سٶيتٸپ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى يماندىلىققا باۋلۋدا قولىنان كەلگەنشە ەڭبەك ەتٸپ كەلەدٸ.
دوسان بايمولدا,
اۆتوردىڭ «ەۋروپاداعى قازاقتار» كٸتابىنان الىندى
باس سۋرەت Voxpopuli.kz سايتىنان الىندى
