ح.قۇسدەۋلەتوۆتىڭ سٶزٸنشە, قازاقستانداعى «ادۆوكاتتىق قىزمەت تۋرالى» تۇڭعىش زاڭ 1997 جىلى قابىلدانعان. زاڭدا قارالعان جاعدايلاردا قۇقىقتىق كٶمەك تەگٸن كٶرسەتٸلۋدە. جىل سايىن مۇنداي تەگٸن كٶمەكتٸ ەلٸمٸزدە 150 مىڭعا جۋىق ادام الىپ وتىر. بقو-دا وسى جىل باسىنان بەرٸ 3140 ازامات تەگٸن قۇقىقتىق كٶمەك العان (2016 جىلى - 2991).
كٷنٸ بٷگٸن قازاقستانداعى ادۆوكاتۋرا رەسپۋبليكالىق جەنە 16 اۋماقتىق القادان قۇرالعان. ادۆوكاتتاردىڭ جالپى سانى 4 مىڭنان اسادى. سوعان قاراماستان, ولار ەلٸ كٷنگە جەتكٸلٸكسٸز. ادۆوكاتتتاردىڭ كٶمەگٸنە مۇقتاج ازاماتتار ول كٶمەكتٸ الا المايدى نەمەسە ٶتە قىمبات باعاعا الادى.
قازٸرگٸ تاڭدا بقو-دا 1 ادۆوكاتتار القاسى جۇمىس ٸستەۋدە, وعان 151 ادۆوكات مٷشە. 122-سٸ ورال قالاسىندا, 29-ى اۋدانداردا قىزمەت كٶرسەتەدٸ. مەسەلەن, بٶكەي ورداسى, قازتالوۆ, جاڭاقالا اۋداندارىندا بٸر-بٸر ادۆوكاتتان عانا بار (رەسپۋبليكا بويىنشا ورتا ەسەپپەن 4 مىڭ ادامعا 1 ادۆوكاتتان كەلەدٸ. يتالييادا بۇل كٶرسەتكٸش – 260, گەرمانييادا – 500, ۇلىبريتانييادا - 900).
جاڭا زاڭ جوباسىندا Pro bono تەسٸلٸن ەنگٸزۋگە, ياعني حالىقتىڭ ەلسٸز توپتارىنا تەگٸن قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتۋگە زور مەن بەرٸلگەن. شەتەلدەردە ادۆوكاتتىڭ بەدەلٸ ونىڭ ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸمەن تىعىز بايلانىستى. تۇرمىسى تٶمەن ازاماتتارعا كٶمەك بەرۋ ارقىلى ول قوعامداعى ٶزٸنٸڭ بەدەلٸن دە بٸرشاما ارتتىرادى.
جالپى, وسى سالاداعى كٶپتەگەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن «ادۆوكاتتىق جەنە قۇقىقتىق كٶمەك جٷيەسٸن دامىتۋ تۋرالى» جاڭا زاڭنىڭ جوباسىنا تٶمەندەگٸ جاڭالىقتار ەنگٸزٸلٸپ وتىر:
1.ادۆوكاتتار القاسىنا كٸرۋ جارناسىن تٶلەۋگە زاڭ جٷزٸندە تيىم سالىندى (كٷنٸ بٷگٸن كٸرۋ جارناسى 680 مىڭ تەڭگەدەن 800 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن قۇرايدى, بۇل ادۆوكاتتىق قىزمەتپەن شۇعىلدانعىسى كەلگەندەرگە ەدەۋٸر كەدەرگٸ كەلتٸرۋدە).
- ادۆوكاتتىڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸن نىعايتۋ
1) تەرٸس ەرەكەتتەرٸ بويىنشا نوتاريۋس, جەكە سوت ورىنداۋشىسى ليتسەنزييالارىنان ايىرىلعان, قۇقىقتىق كەڭەسشٸلەر پالاتاسى رەەسترٸنەن شىعارىلعان ازاماتتارعا ادۆوكاتتىق قىزمەتپەن شۇعىلدانۋعا تيىم سالىندى.
2) ادۆوكاتتارعا قوسىمشا قۇقىقتار مەن كەپٸلدٸكتەر بەرۋ:
-ادۆوكاتتار سوتتاردىڭ, پروكۋراتۋرانىڭ, ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىنىڭ, انىقتاۋ جەنە الدىن الا تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ ەكiمشiلiك عيماراتتارىنا, ۇستالعاندار, تۇتقىنعا الىنعاندار جەنە جازاسىن ٶتەپ جاتقاندار وتىرعان ورىندارعا قورعاۋشى رەتٸندە ٶزiنiڭ ادۆوكاتتىق كۋەلiگiن كٶرسەتۋi ارقىلى جەنە سول مەكەمەلەردٸڭ جۇمىس كەستەسٸنە ساي ەش كەدەرگٸسٸز كٸرە الادى, بۇل تەك انتيتەررورلىق وپەراتسييالاردى جٷزەگە اسىرۋ نەمەسە ۋاقىتشا شەكتەۋلەر قويىلعان كەزدە عانا مٷمكٸن بولماۋى مٷمكٸن;
- پروتسەسسۋالدىق ەرەكەتتەردٸ, باستى سوت وتىرىسىنىڭ جٷرۋ بارىسى مەن نەتيجەلەرٸن ايعاقتاۋ بارىسىندا, سونىمەن قاتار, قورعاۋشى نەمەسە زاڭدى ٶكٸل رەتٸندە قاتىسقان جاعدايدا عىلىمي-تەحنيكالىق قۇرالداردى قولدانۋعا قۇقىلى;
- قىلمىستىق بەلگٸلەرٸ بويىنشا قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتٸلٸپ جاتىرعان ٸستەگٸ ادۆوكاتتىڭ ەرەكەتٸنە سوتتىڭ جەكە قاۋلى شىعارۋىنا تيىم سالۋ;
- ادۆوكاتتار القاسىن ادۆوكاتتىڭ ۇستالعانى, قاماۋعا الىنعانى تۋرالى اقپاراتپەن دەرەۋ قۇلاقتاندىرۋ, مٷمكٸن بولماعان جاعدايدا 24 ساعات ٸشٸندە حابارلاۋ;
- زاڭمەن بەلگٸلەنگەن تەرتٸپتە ادۆوكاتتىق قىزمەتتٸ جٷزەگە اسىرۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ قۇقىعى;
-ادۆوكاتتىڭ ٷيٸن, قىزمەتٸن جٷزەگە اسىراتىن ٶزگە دە يەلٸگٸن, عيماراتىن قاراۋ جەنە تٸنتۋ كەزٸندە ادۆوكاتتار القاسى ٶكٸلٸنٸڭ بولۋى, ادۆوكاتتىڭ قۇجاتتارى مەن زاتتارىنا ۋاقىتشا قول جەتكٸزۋٸ جەنە ت.ب.
3) ادۆوكاتتار كەسٸبي ەتيكا كودەكسٸن; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادۆوكاتى انتىن; قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتۋ قاعيدالارىن; ٶزٸنٸڭ كەسٸبي جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ساقتاندىرۋ مەسەلەلەرٸن قاتاڭ ساقتاۋعا جەنە ورىنداۋعا مٸندەتتٸ جەنە ت.ب;
4) ادۆوكاتتىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن مٸندەتتٸ ساقتاندىرۋ ەنگٸزٸلدٸ. ول ەلەمدٸك تەجٸريبەدە بۇرىننان بار (گەرمانييا, فرانتسييا) (زاڭ جوباسىنىڭ 30 بابى).
- ە-ادۆوكاتۋرا ەرەجەلەرٸ زاڭدىق تۇرعىدان بەكٸتٸلدٸ. ە-ادۆوكاتۋرا مٷمكٸندٸكتەرٸ ادۆوكاتتاردى اتتەستاتسييالاۋ, مەملەكەتپەن كەپٸلدەندٸرٸلگەن قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتۋ بويىنشا ادۆوكاتتاردىڭ تٸزٸمٸن جاساۋدا (زاڭ جوباسىنىڭ 25 بابى).
- تاعىلىمدامادان ٶتۋ تالاپتارى قايتا قارالدى: ادۆوكاتتار ستاجەرلارىنىڭ تاعلىمدامادان ٶتۋ تەرتٸبٸ تۋرالى ەرەجەنٸ جاساپ, بەكٸتۋ رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ قۇزىرىنا بەرٸلدٸ, ولار ٶز كەزەگٸندە قۇزٸرەتتٸن ورگانمەن كەلٸسەدٸ, تاعلىمدامادان ٶتۋ مەرزٸمٸ 3 جىل.
- ادۆوكاتتىققا ٷمٸتكەرلەردٸ اتتەستاتسييالاۋدان ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸنە تالاپ كٷشەيتٸلدٸ (زاڭ جوباسىنىڭ 34 بابى):
- اتتەستاتسييادان بوساتىلعان تۇلعالار تٸزبەسٸ قايتا قارالدى (پروكۋراتۋرا مەن تەرگەۋ ورگاندارىنان بوساتىلعان تۇلعالار الىنىپ تاستالدى);
- اتتەستاتتسييا كەزٸندە ە-ادۆوكاتۋرا مٷمكٸندٸكتەرٸ قولدانىلادى (اتتەستاتسييادان, كەشەندٸ كومپيۋتەرلٸك تەستٸلەۋدەن ٶتۋگە ٶتٸنٸش بەرۋ);
- اتتەستاتسييادان ٶتۋ مازمۇنى قايتا قارالدى. العاشقى كەزەڭ – زاڭدىلىقتى بٸلۋگە ارنالعان كەشەندٸ كومپيۋتەرلٸك تەست, اقىل-وي قابٸلەتٸن تەكسەرۋ, ادۆوكاتتىق قىزمەتكە پسيحولوگييالىق دايارلىعىن انىقتاۋ. ەكٸنشٸ كەزەڭ – ادۆوكاتتار قاۋىمداستىعى دايارلاعان پراكتيكالىق تاپسىرمالار;
- اتتەستاتسييادان قايتا ٶتۋ مٷمكٸندٸگٸ مەرزٸمدەرٸ الىنىپ تاستالدى (بۇرىن بٸر جىل);
- ادۆوكاتتىق قىزمەتكە كٸرٸسەر الدىندا ادۆوكاتتىڭ انت بەرۋٸ, سوت وتىرىستارىندا مانتييا كييۋٸ تالاپتارى قاراستىرىلدى. (اۆسترييا, گرۋزييا, تٷركييا, گەرمانييا) (زاڭ جوباسىنىڭ 24 بابى).
- 8. ادۆوكاتتىق قۇپييا تۋرالى ەرەجەلەر كٷشەيتٸلدٸ. ادۆوكاتتىق قۇپييانى ساقتاۋ ۋاقىت جاعىنان ەندٸ شەكتەۋسٸز ەرٸ ادۆوكات ٷشٸن مٸندەتتٸ بولادى; ادۆوكاتتىق قۇپييانى ساقتاۋ تالاپتارى تارالاتىن تۇلعالار تٸزٸمٸ ۇلعايدى (ادۆوكاتتىق قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعى ۋاقىتشا توقتاتىلعان نەمەسە جويىلعان تۇلعالار);
- قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتۋ كوميسسيياسىمەن كەلٸسە وتىرىپ, كٶرسەتٸلەتٸن قۇقىقتىق كٶمەكتٸڭ تاريفتٸك كەستەسٸن جاساپ, بەكٸتۋ تۋرالى تالاپ قاراستىرىلدى. تاريفتٸك كەستە ۇسىنبا سيپاتىندا, جارييالى تٷردە بولادى.
- ادۆوكاتتىق كەڭسە مەرتەبەسٸ كەڭەيتٸلدٸ. قازاقستاندا 149 ادۆوكاتتىق كەڭسە جۇمىس ٸستەيدٸ. كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىم تٷرٸندە قۇرىلعان ادۆوكاتتىق كەڭسەلەردٸڭ قىزمەتٸن تالداۋ كٶرسەتكەندەي, ولار وسى زامانعى تالاپتارعا ساي ەمەس, قۇقىقتىق كٶمەكتٸ تيٸمدٸ كٶرسەتە الماي وتىر. زاڭ جوباسىندا ادۆوكاتتىق كەڭسە ٶز الدىنا دەربەس كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىم رەتٸندە قاراستىرىلدى. ادۆوكاتتىق كەڭسەگە قۇرىلتايشى بولعان ادۆوكاتتار ٶز ارالارىندا بٸر-بٸرٸمەن ەرٸپتەستٸك شارت جاساسادى, ادۆوكاتتىق كەڭسەگە قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتۋ جٶنٸندە شارت جاساسۋ قۇقىعى بەرٸلەدٸ (زاڭ جوباسىنىڭ 58 بابى).
- ادۆوكاتتاردى تەرتٸپتٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ ەرەجەلەرٸ جەتٸلدٸرٸلدٸ (زاڭ جوباسىنىڭ 67, 68 باپتارى):
1) تەۋەلسٸز ادۆوكاتتىق تەرتٸپتٸك كوميسسييالار قۇرىلىپ, ولار تەك جالپى جينالىسقا ەسەپ بەرەدٸ. تەرتٸپتٸك كوميسسييالاردىڭ قۇرامىنا ادۆوكاتتار, قۇزٸرەتتٸ ورگاننىڭ ٶكٸلدەرٸ, سۋديالار كٸرەدٸ. تەرتٸپتٸك كومييسييا تٶراعالىعىنا ادۆوكات بەكٸتٸلەدٸ.
2) رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ تەرتٸپتٸك كوميسسيياسى قۇرىلادى. اتالمىش ورگاننىڭ قۇزىرەتٸنە ادۆوكاتتار تەرتٸپتٸك كوميسسييالارىنىڭ شەشٸمدەرٸنە, ەرەكەتٸنە نەمەسە ەرەكەتسٸزدٸگٸنە كەلٸپ تٷسكەن شاعىمداردى قاراۋ, ادۆوكاتتار القاسىنىڭ باسقارۋشى ورگاندارىن تەرتٸپتٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ جاتادى. تەرتٸپتٸك كوميسسييانى قۇرۋ مەحانيزمٸ اۋماقتىق تەرتٸپتٸك كوميسسييالاردى قۇرۋ پروتسەدۋرالارىمەن بٸردەي.
3) تەرتٸپتٸك شارالار تٸزٸمٸ قايتا قارالدى (ۇيعارىم, ەسكەرتۋ, القاعا مٷشەلٸگٸن ۋاقىتشا توقتاتۋ, القادان شىعارىپ تاستاۋ).
ادۆوكاتتار القاسىنىڭ قىزمەتٸ تۋرالى اقپاراتتاردى اشىق جارييالاۋ تالابى قاراستىرىلدى (ادۆوكاتتار القاسى مٷشەلەرٸنٸڭ تٸزٸمٸ, كەشەندٸ ەلەۋمەتتٸك قۇقىقتىق كٶمەكتەر كٶرسەتۋ جايلى, القا مٷشەلەرٸن تەرتٸپتٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ تۋراسىندا, تولىق قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەت ەسەبٸن بەرۋ تۋرالى جەنە ت.ب.) مۇنداي اشىقتىق تالاپتارى رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسى قىزمەتٸنە دە ورتاق (زاڭ جوباسىنىڭ 44,60 باپتارى)
جاڭالىق رەتٸندە قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتۋ تۋرالى كوميسسييا ينستيتۋتى زاڭ جٷزٸندە بەكٸتٸلەدٸ. ول قۇقىقتىق قىزمەت كٶرسەتۋ سۋبەكتٸلەرٸ, ولاردىڭ كليەنتتەرٸ جەنە قۇزىرلى ورگاننىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ جٷزەگە اسىراتىن بولادى. ونىڭ قۇرامىنا قر جوعارعى سوتىنىڭ, قر باس پروكۋراتۋراسىنىڭ, قۇقىقتىق كەڭەسشٸلەر پالاتاسىنىڭ, رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ, رەسپۋبليكالىق نوتاريالدىق پالاتانىڭ, رەسپۋبليكالىق سوت ورىنداۋشىلار پالاتاسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ جەنە تەۋەلسٸز ٶكٸلدەر كٸرەدٸ.
زاڭ جوباسىنداعى ٶزگەرٸستەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ كوممەرتسييالىق, جەكە پراكتيكا زاڭگەرلەرٸنە ارنالدى (زاڭ جوباسىندا بۇل سۋبەكتٸلەر زاڭ كەڭەسشٸلەرٸ دەپ اتالادى). جوبادا زاڭ كەڭەسشٸسٸنٸڭ مەرتەبەسٸ انىقتالدى, ونىڭ قىزمەت تٷرلەرٸ ايقىندالدى, قۇقىتارى مەن مٸندەتتەرٸ ايقىندالدى, زاڭ كەڭەسشٸسٸنٸڭ مٸندەتتٸ ساقتاندىرىلۋى قاراستىرىلدى, ٶز-ٶزدەرٸن رەتتەيتٸن ۇيىمدار – زاڭ كەڭەسشٸلەرٸ پالاتالارىن قۇرۋعا قۇقىق بەرٸلدٸ, سوتتا تۇلعالاردىڭ مٷددەلەرٸن قورعايتىن جەكە تۇلعالار پالاتالارىنا مٸندەتتٸ تٷردە مٷشەلٸككە ٶتۋٸ ۇيعارىلدى.
«تۇتاس العاندا, اتالمىش زاڭ جوباسى ادۆوكاتتار تاراپىنان ازاماتتارعا كٶرسەتٸلەتٸن قۇقىقتىق كٶمەكتٸڭ جوعارى ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋدٸ, كەسٸبي ەتيكانىڭ بيٸك ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتۋدٸ كٶزدەيدٸ», - دەپ ويلارىن تٷيٸندەدٸ بايانداماشىلار.
