H.Qusdáýletovtyń sózinshe, Qazaqstandaǵy «Advokattyq qyzmet týraly» tuńǵysh Zań 1997 jyly qabyldanǵan. Zańda qaralǵan jaǵdailarda quqyqtyq kómek tegin kórsetilýde. Jyl saiyn mundai tegin kómekti elimizde 150 myńǵa jýyq adam alyp otyr. BQO-da osy jyl basynan beri 3140 azamat tegin quqyqtyq kómek alǵan (2016 jyly - 2991).
Kúni búgin Qazaqstandaǵy advokatýra respýblikalyq jáne 16 aýmaqtyq alqadan quralǵan. Advokattardyń jalpy sany 4 myńnan asady. Soǵan qaramastan, olar áli kúnge jetkiliksiz. Advokatttardyń kómegine muqtaj azamattar ol kómekti ala almaidy nemese óte qymbat baǵaǵa alady.
Qazirgi tańda BQO-da 1 advokattar alqasy jumys isteýde, oǵan 151 advokat múshe. 122-si Oral qalasynda, 29-y aýdandarda qyzmet kórsetedi. Máselen, Bókei ordasy, Qaztalov, Jańaqala aýdandarynda bir-bir advokattan ǵana bar (respýblika boiynsha orta eseppen 4 myń adamǵa 1 advokattan keledi. Italiiada bul kórsetkish – 260, Germaniiada – 500, Ulybritaniiada - 900).
Jańa Zań jobasynda Pro bono tásilin engizýge, iaǵni halyqtyń álsiz toptaryna tegin quqyqtyq kómek kórsetýge zor mán berilgen. Shetelderde advokattyń bedeli onyń áleýmettik jaýapkershiligimen tyǵyz bailanysty. Turmysy tómen azamattarǵa kómek berý arqyly ol qoǵamdaǵy óziniń bedelin de birshama arttyrady.
Jalpy, osy saladaǵy kóptegen olqylyqtardyń ornyn toltyryp, túitkildi máselelerdi sheshý úshin «Advokattyq jáne quqyqtyq kómek júiesin damytý týraly» jańa Zańnyń jobasyna tómendegi jańalyqtar engizilip otyr:
1.Advokattar alqasyna kirý jarnasyn tóleýge zań júzinde tiym salyndy (kúni búgin kirý jarnasy 680 myń teńgeden 800 myń teńgege deiin quraidy, bul advokattyq qyzmetpen shuǵyldanǵysy kelgenderge edáýir kedergi keltirýde).
- Advokattyń quqyqtyq mártebesin nyǵaitý
1) Teris áreketteri boiynsha notariýs, jeke sot oryndaýshysy litsenziialarynan aiyrylǵan, quqyqtyq keńesshiler palatasy reestrinen shyǵarylǵan azamattarǵa advokattyq qyzmetpen shuǵyldanýǵa tiym salyndy.
2) Advokattarǵa qosymsha quqyqtar men kepildikter berý:
-Advokattar sottardyń, prokýratýranyń, ishki ister organdarynyń, anyqtaý jáne aldyn ala tergeý organdarynyń ákimshilik ǵimarattaryna, ustalǵandar, tutqynǵa alynǵandar jáne jazasyn ótep jatqandar otyrǵan oryndarǵa qorǵaýshy retinde óziniń advokattyq kýáligin kórsetýi arqyly jáne sol mekemelerdiń jumys kestesine sai esh kedergisiz kire alady, bul tek antiterrorlyq operatsiialardy júzege asyrý nemese ýaqytsha shekteýler qoiylǵan kezde ǵana múmkin bolmaýy múmkin;
- protsessýaldyq áreketterdi, basty sot otyrysynyń júrý barysy men nátijelerin aiǵaqtaý barysynda, sonymen qatar, qorǵaýshy nemese zańdy ókil retinde qatysqan jaǵdaida ǵylymi-tehnikalyq quraldardy qoldanýǵa quqyly;
- qylmystyq belgileri boiynsha quqyqtyq kómek kórsetilip jatyrǵan istegi advokattyń áreketine sottyń jeke qaýly shyǵarýyna tiym salý;
- advokattar alqasyn advokattyń ustalǵany, qamaýǵa alynǵany týraly aqparatpen dereý qulaqtandyrý, múmkin bolmaǵan jaǵdaida 24 saǵat ishinde habarlaý;
- zańmen belgilengen tártipte advokattyq qyzmetti júzege asyrý qaýipsizdigin qamtamasyz etý quqyǵy;
-advokattyń úiin, qyzmetin júzege asyratyn ózge de ieligin, ǵimaratyn qaraý jáne tintý kezinde advokattar alqasy ókiliniń bolýy, advokattyń qujattary men zattaryna ýaqytsha qol jetkizýi jáne t.b.
3) Advokattar Kásibi etika kodeksin; Qazaqstan Respýblikasynyń advokaty antyn; quqyqtyq kómek kórsetý qaǵidalaryn; óziniń kásibi jaýapkershiligin saqtandyrý máselelerin qatań saqtaýǵa jáne oryndaýǵa mindetti jáne t.b;
4) Advokattyń jaýapkershiligin mindetti saqtandyrý engizildi. Ol álemdik tájiribede burynnan bar (Germaniia, Frantsiia) (Zań jobasynyń 30 baby).
- E-advokatýra erejeleri zańdyq turǵydan bekitildi. E-advokatýra múmkindikteri advokattardy attestatsiialaý, memleketpen kepildendirilgen quqyqtyq kómek kórsetý boiynsha advokattardyń tizimin jasaýda (Zań jobasynyń 25 baby).
- Taǵylymdamadan ótý talaptary qaita qaraldy: advokattar stajerlarynyń taǵlymdamadan ótý tártibi týraly Erejeni jasap, bekitý respýblikalyq advokattar alqasynyń quzyryna berildi, olar óz kezeginde quzirettin organmen kelisedi, taǵlymdamadan ótý merzimi 3 jyl.
- Advokattyqqa úmitkerlerdi attestatsiialaýdan ótkizý tártibine talap kúsheitildi (Zań jobasynyń 34 baby):
- attestatsiiadan bosatylǵan tulǵalar tizbesi qaita qaraldy (prokýratýra men tergeý organdarynan bosatylǵan tulǵalar alynyp tastaldy);
- attestattsiia kezinde E-advokatýra múmkindikteri qoldanylady (attestatsiiadan, keshendi kompiýterlik testileýden ótýge ótinish berý);
- Attestatsiiadan ótý mazmuny qaita qaraldy. Alǵashqy kezeń – zańdylyqty bilýge arnalǵan keshendi kompiýterlik test, aqyl-oi qabiletin tekserý, advokattyq qyzmetke psihologiialyq daiarlyǵyn anyqtaý. Ekinshi kezeń – advokattar qaýymdastyǵy daiarlaǵan praktikalyq tapsyrmalar;
- attestatsiiadan qaita ótý múmkindigi merzimderi alynyp tastaldy (buryn bir jyl);
- Advokattyq qyzmetke kiriser aldynda advokattyń ant berýi, sot otyrystarynda mantiia kiiýi talaptary qarastyryldy. (Avstriia, Grýziia, Túrkiia, Germaniia) (Zań jobasynyń 24 baby).
- 8. Advokattyq qupiia týraly erejeler kúsheitildi. Advokattyq qupiiany saqtaý ýaqyt jaǵynan endi shekteýsiz ári advokat úshin mindetti bolady; advokattyq qupiiany saqtaý talaptary taralatyn tulǵalar tizimi ulǵaidy (advokattyq qyzmetpen ainalysý quqyǵy ýaqytsha toqtatylǵan nemese joiylǵan tulǵalar);
- Quqyqtyq kómek kórsetý komissiiasymen kelise otyryp, kórsetiletin quqyqtyq kómektiń tariftik kestesin jasap, bekitý týraly talap qarastyryldy. Tariftik keste usynba sipatynda, jariialy túrde bolady.
- Advokattyq keńse mártebesi keńeitildi. Qazaqstanda 149 advokattyq keńse jumys isteidi. Kommertsiialyq emes uiym túrinde qurylǵan advokattyq keńselerdiń qyzmetin taldaý kórsetkendei, olar osy zamanǵy talaptarǵa sai emes, quqyqtyq kómekti tiimdi kórsete almai otyr. Zań jobasynda advokattyq keńse óz aldyna derbes kommertsiialyq emes uiym retinde qarastyryldy. Advokattyq keńsege quryltaishy bolǵan advokattar óz aralarynda bir-birimen áriptestik shart jasasady, advokattyq keńsege quqyqtyq kómek kórsetý jóninde shart jasasý quqyǵy beriledi (Zań jobasynyń 58 baby).
- Advokattardy tártiptik jaýapkershilikke tartý erejeleri jetildirildi (Zań jobasynyń 67, 68 baptary):
1) táýelsiz advokattyq tártiptik komissiialar qurylyp, olar tek jalpy jinalysqa esep beredi. Tártiptik komissiialardyń quramyna advokattar, quziretti organnyń ókilderi, sýdialar kiredi. Tártiptik komiisiia tóraǵalyǵyna advokat bekitiledi.
2) Respýblikalyq advokattar alqasynyń tártiptik komissiiasy qurylady. Atalmysh organnyń quzyretine advokattar tártiptik komissiialarynyń sheshimderine, áreketine nemese áreketsizdigine kelip túsken shaǵymdardy qaraý, advokattar alqasynyń basqarýshy organdaryn tártiptik jaýapkershilikke tartý jatady. Tártiptik komissiiany qurý mehanizmi aýmaqtyq tártiptik komissiialardy qurý protsedýralarymen birdei.
3) tártiptik sharalar tizimi qaita qaraldy (uiǵarym, eskertý, alqaǵa músheligin ýaqytsha toqtatý, alqadan shyǵaryp tastaý).
Advokattar alqasynyń qyzmeti týraly aqparattardy ashyq jariialaý talaby qarastyryldy (advokattar alqasy músheleriniń tizimi, keshendi áleýmettik quqyqtyq kómekter kórsetý jaily, alqa múshelerin tártiptik jaýapkershilikke tartý týrasynda, tolyq qarjy-sharýashylyq qyzmet esebin berý týraly jáne t.b.) Mundai ashyqtyq talaptary respýblikalyq advokattar alqasy qyzmetine de ortaq (Zań jobasynyń 44,60 baptary)
Jańalyq retinde Quqyqtyq kómek kórsetý týraly komissiia institýty zań júzinde bekitiledi. Ol quqyqtyq qyzmet kórsetý sýbektileri, olardyń klientteri jáne quzyrly organnyń arasyndaǵy tepe-teńdikti júzege asyratyn bolady. Onyń quramyna QR Joǵarǵy sotynyń, QR Bas prokýratýrasynyń, quqyqtyq keńesshiler palatasynyń, respýblikalyq advokattar alqasynyń, respýblikalyq notarialdyq palatanyń, respýblikalyq sot oryndaýshylar palatasynyń ókilderi jáne táýelsiz ókilder kiredi.
Zań jobasyndaǵy ózgeristerdiń bir bóligi kommertsiialyq, jeke praktika zańgerlerine arnaldy (Zań jobasynda bul sýbektiler zań keńesshileri dep atalady). Jobada zań keńesshisiniń mártebesi anyqtaldy, onyń qyzmet túrleri aiqyndaldy, quqytary men mindetteri aiqyndaldy, zań keńesshisiniń mindetti saqtandyrylýy qarastyryldy, óz-ózderin retteitin uiymdar – zań keńesshileri palatalaryn qurýǵa quqyq berildi, sotta tulǵalardyń múddelerin qorǵaityn jeke tulǵalar palatalaryna mindetti túrde múshelikke ótýi uiǵaryldy.
«Tutas alǵanda, atalmysh Zań jobasy advokattar tarapynan azamattarǵa kórsetiletin quqyqtyq kómektiń joǵary sapasyn qamtamasyz etýdi, kásibi etikanyń biik standarttaryn qalyptastyrýǵa yqpal etýdi kózdeidi», - dep oilaryn túiindedi baiandamashylar.
