جان دٷنيەسٸن اشۋ-ىزا مەن كەك كەرنەگەن...
بۇعان «ەزٸر پاريجدە بوي تاسالاپ جٷرگەن مۇحتار ەبٸليازوۆ نەگە قاتىسپادى?» دەگەن وي كەلدٸ.
ەبٸليازوۆ ٶكپە-رەنٸشٸن ۋاقىتشا ۇمىتىپ, وسى شاراعا قاتىسۋىنا بولار ەدٸ عوي. ونى ەشكٸم قۋماس تا ەدٸ. بٸراق قاتىسپادى. تٷرٸ قازاق بولعانىمەن جانى ورىس ونىڭ. باستى كەمشٸلٸگٸ وسى.
ەبليازوۆ قازٸرگٸ قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي احۋالدىڭ قاي باعىتقا بەت بۇرعانىنان بٸلمەيدٸ. ول ساياسي بيلٸك ٷشٸن كٷرەسكە شىققان كەز كەلگەن تۇلعانىڭ ەندٸگٸ كەزەكتە قازاق تٸلٸن بٸلۋٸ بۇلجىماس زاڭدىلىققا اينالعانىن ەلٸ تٷسٸنگەن جوق.
سوندىقتان الىستا وتىرىپ, ورىس تٸلٸندە سايرايدى.
ونىڭ جان دٷنيەسٸن نازارباەۆقا قارسى ٶشپەندٸلٸك سەزٸمٸ بيلەپ العان.
ەگەر ول عايىپتان تايىپ بيلٸككە كەلسە, ونىڭ بيلٸك باسىنداعى العاشقى كەزەڭٸ ٶش الۋ, قارسىلاستارىن تۇنشىقتىرۋمەن ٶتەتٸنٸن تٷسٸنۋ قيىن ەمەس.
ويلاڭىزشى, بٸزگە كٶكٸرەگٸن اشۋ-ىزا مەن كەك كەرنەگەن ساياساتكەر كەرەك پە? كەرەگٸ جوق. اينالامىزداعى ەلدەر دامۋعا بەت بۇرعاندا بٸزدٸڭ ازاماتتاردىڭ ەبٸليازوۆتىڭ قولشوقپارىنا اينالىپ كەك قۋىپ جٷرگەنٸن كٸم قالايدى? ەشكٸم دە قالاماسى انىق.
بٸزگە مەملەكەتتٸ العا باستايتىن جاڭاشىل, بيلٸكپەن اۋىز جالاسپاعان (تٸپتٸ ٸستەس بولماعان) حالىقتىڭ مٷددەسٸن بەرٸنەن دە جوعارى قوياتىن جاڭا تۇلعالار كەرەك. مۇنداي جارقىراعان ونداي تۇلعالار حالىقتىڭ اراسىندا بار.
ەگەر گۋمانيزم جاعىنان سالىستىرساق, ەبٸليازوۆقا قاراعاندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اناعۇرلىم گۋمانيست ەكەنٸن بايقايسىڭ.
ەبٸليازوۆ نازارباەۆقا قارسى كەلٸپ, ساياسي امبيتسيياسىن كٶرسەتكەندە پرەزيدەنت ونى كەشٸرٸپ, تٷرمەدە بوساتتى. بيزنەسپەن اينالىسۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
ەگەر ەبليازوۆ بيلٸككە كەلگەندە ول ٶزٸنٸڭ قارسىلاستارىنا وسىنداي مٷمكٸندٸك بەرە الا ما? بٸزدٸڭشە, بەرە المايدى.
ٸشكەن-جەگەنٸن ايتۋ قىزىق ەمەس
بٷگٸنگٸ بيلٸكتٸ ون جەردەن سىناساق تا ول ەبٸليازوۆقا قاراعاندا قازاقى. قازاق تٸلٸندە سۇراق قويساڭ, قازاق تٸلٸندە جاۋاپ الا الاسىڭ. ال مۇحتارعا قازاق تٸلٸندە سۇراق قويساڭ قازاق تٸلٸندە جاۋاپ الا الا المايسىڭ.
ٶيتكەنٸ ەۋروپانىڭ تٶرٸندە وتىرعان ەبٸليازوۆ قازٸر قازاقستاندا ساياساتپەن اينالىسقىسى كەلگەن كەز كەلگەن ادام ٷشٸن قازاق تٸلٸن بٸلۋٸ ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸككە اينالعانىن سەزٸپ, بٸلٸپ وتىرعان جوق.
ول ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى قازٸرگٸ بيلٸكتٸڭ ٸشكەن-جەگەنٸن ايتىپ, ساياسي وپپونەتتەرٸنٸڭ ارتىن اشۋدى ساياسي كٷرەستەگٸ باستى قارۋ سانايدى.
بٷگٸندە قاراپايىم حالىق بيلٸكتٸڭ جەمقورلىقتىڭ شىرماۋىنا شىرمالعانىن بٸلەدٸ. ولاردىڭ ٸشكەن-جەگەنٸ كٶپشٸلٸك ٷشٸن جاڭالىق ەمەس. كەزٸندە ەبٸليازوۆتىڭ ٶزٸ دە سول ورتادا جٷرٸپ, قىرۋار اقشا مەن دٷنيە-مٷلٸكتٸڭ يەسٸ اتانعانىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. سوندىقتان قازاقى ورتا ەبٸليازوۆتىڭ سٶزٸنە ەلتٸمەيدٸ.
بٷگٸندە بيلٸكتٸڭ ٸشكەن-جەگەنٸن ايتىپ, "قاراپايىم حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولامىن" دەگەن ساياساتكەر قاتتى قاتەلەسەدٸ.
بيلٸكتەن ٷمٸتٸ بار ساياساتكەرلەر حالىققا وي پايىمىنا, ۇعىم تٷسٸنٸگٸنە نازارعا الىپ, ەر قادامىن اڭداپ باسۋى كەرەك. بٸر سٶزبەن ايتقاندا حالىققا قاراي يكەمدەلۋٸ كەرەك.
بۇل ٷشٸن قازاق مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قۇرايتىن قازاق حالقىنىڭ تٸلٸندە سٶيلەۋٸ تيٸس. ايتار ويلارىن قازاق تٸلٸندە جەتكٸزٸپ, جۇرتپەن قازاق تٸلٸندە ەمەن-جارقىن سٶيلەسكەنٸ ماڭىزدى.
اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە قازاق تٸلٸ ٷستەمدٸك قۇرىپ كەلەدٸ
جاقىندا بيلٸك باسىندا جٷرگەن بٸر اعامىزبەن سٶيلەسٸپ قالدىق. اعامىز:
"ەندٸ تٶرت-بەس جىلدا قازاقستاننىڭ اقپارات كەڭٸستٸگٸندە قازاق تٸلٸ تولىقتاي ٷستەمدٸك قۇرادى. قازٸر ورىس تٸلدٸ اقپارات قۇرالدارى قازاق تٸلدٸ اقپارات قۇرالدارىنىڭ الدىندا تٸزە بٷگٸپ كەلەدٸ" – دەدٸ.
يە, بۇل كٶرەر كٶزگە كٶرٸنٸپ تۇرعان شىندىق. مۇنى "سوقىر-مىلقاۋ" ادام عانا كٶرٸپ, ەستٸمەۋٸ مٷمكٸن. ال قوعامدىق ساياسي جاعدايلاردىڭ استارىنا ٷڭٸلگەن ادام قازٸر اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە كٷن ٶتكەن سايىن قازاق تٸلٸنٸڭ ٷستەمدٸك قۇرىپ كەلە جاتقانىن بايقايدى.
"قازاقستان" ۇلتتىق ارناسىنىڭ تولىقتاي قازاق تٸلٸنە كٶشۋٸ, شەتەلدٸك سەريالداردىڭ ورنىن وتاندىق سەريالدار باسۋى بۇل قازاق تٸلٸنٸڭ ٷستەمدٸك قۇرىپ كەلە جاتقانىنىڭ بەلگٸسٸ ەمەس پە? مۇنى قالاي ەلمەۋگە بولادى?
يە, ولاردىڭ ساپاسى جايىندا تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ەڭگٸمە ايتۋعا بولادى. وسىدان 4-5 جىل بۇرىن قازاق تٸلٸندە ەشقانداي تەلەحيكايا تٷسٸرٸلمەگەنٸن ەسكەرسەك, بۇل ٷلكەن جەڭٸس ەمەس پە?
قازٸرگٸ تٷسٸرٸلٸپ جاتقان تەلەحيكايالاردى قاراپايىم حالىققا ارانالعان, جۇرتشىلىق كٶرەدٸ, ال بيلٸك باسىنداعىلار كٶرمەيدٸ. ولار كابلدٸك تەلەارنالارداعى شەتەلدٸڭ فيلمدەرٸ مەن باعدارلامالارىن تاماشالايتىنى جاسىرىن ەمەس.
بۇرىندارى وتاندىق ارنالار بيلٸك باسىنداعىلار كٶرەتٸن ورىس تٸلٸندەگٸ باعدارلامالار تٷسٸرەتٸن. قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ نەگٸزگٸ اقپارات قۇرالدارى حالىقتىڭ يگٸلٸگٸنە جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
بٷگٸن تٷسٸرٸلگەن تەلەحيكايالار ساپاسىن سىن كٶتەرمەيتٸنٸن ايتتىق. بٸراق 2-3 جىلدان كەيٸن ولاردىڭ ساپاسى ارتادى.
بٷگٸنگٸ كينوتۋىندىلاردا مامىراجاي اۋىل ٶمٸرٸ, ماحاببات, ەزٸل-قالجىڭ نەگٸزگٸ تاقىرىپ بولسا, بولاشاقتاعى قازاق كينولارىندا ساياسي تارتىس پەن كوممەرتسييالىق مٷددە نەگٸزٸگٸ تاقىرىپقا اينالاتىنى سٶزسٸز.
بۇل كٶرٸنٸستەر قازاق قوعامىنىڭ قالىپتاسىپ جاتقانىن ايقىندايتىن كٶرٸنٸستەر. ساياساتكەرلەرٸمٸز دە وسى ٷردٸستەرمەن ٷندەسەتٸن قادامدارعا بارۋى كەرەك. ول ٷشٸن قازاقشا سٶيلەپ, قازاقشا ويلاۋى كەرەك.
ول – ورىسشا سٶيلەپ, ورىسشا ويلايدى
بٷگٸندە جوعارداعى ەليتا قازاقشا سٶيلەگەنٸمەن ورىسقا ويلايتىنى جاسىرىن ەمەس. ال وپپوزيتسييانىڭ سەركەسٸ سانايتىن ەبٸليازوۆ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ورىسشا سٶيلەپ, ورىسشا ويلايدى.
دەل قازٸر ەبٸليازوۆتىڭ قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە تولىق مٷمكٸندٸگٸ بار. قازاقستاننان قازاق تٸلٸن جەتٸك بٸلەتٸن بٸر ماماندى الدىرىپ, بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە قازاق تٸلٸن ٷيرەنٸپ السا بولار ەدٸ عوي. ٷيرەنبەدٸ. ول تٸل ٷيرەنٸپ جانىن قيناعىسى كەلمەدٸ.
دەمەك انا تٸلٸن ٷيرەنۋگە ىقىلاس تانىتپاعان ساياساتكەردٸڭ سٶزٸنە قالاي سەنۋگە بولادى. سوندا قازاقستاندا بيلٸك قۇرىپ, ەل باسقارۋ جاقسى دا, سول حالىقتىڭ تٸلٸندە سٶيلەۋ جامان با?
ەبٸليازوۆ نەگە قازاق تٸلٸن ٷيرەنبەيدٸ? كەزٸندە مەملەكەتتٸك قىزمەتتە, ودان كەيٸن بيزنەستە جٷرٸپ, تٸل ٷيرەنۋگە مٷمكٸندٸگٸ بولمادى دەلٸك. ال قازٸر ەڭ قولى بوس ادام ەبٸليازوۆ قوي. قازاقستاننان قازاق تٸلٸن بٸلەتٸن بٸر ەمەس ون مامان جالداسا دا اقشاسى جەتەدٸ.
تٷرمەدە جاتىپ تالاي ادام تٸل ٷيرەنٸپ, تۇتاس رومان جازىپ تاستاعانىن بٸلەمٸز. ال ەبٸليازوۆتىڭ كٶكەيٸن تەسكەن دٷنيە تەك قانا بيلٸك. اشىعىن ايتساق, ەبٸليازوۆتىڭ قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە ەشقاشان قۇلقى بولمادى.
دەمەك ونى قازاقتىڭ تاعدىرىنا باسىن اۋىرتپايدى دەپ كەسٸپ ايتۋعا بولادى. مەملەكەتتٸ باسقاراتىن تۇلعانىڭ تۋعان ۇلتىن سٷيەتٸن, سول ۇلتتىڭ تٸلٸندە سٶيلەيگەنٸ ماڭىزدى.
قالعان بٸلٸكتٸ بانكير, كەمەڭگەر ەكونوميست سىرتتان جالداپ الۋعا بولادى. ال قازاق تٸلٸندە سٶيلەيتٸن, قازاققا جانى اشيتىن ساياساتكەردٸ ەش ۋاقىتتا سىرتتان تاپپايسىڭ. سوندىقتان ەبٸليازوۆتىڭ قازاقتى ۇشپاققا شىعارامىن دەگەن سٶزٸنە سەنۋ قيىن.
ول – قازاق تٸلدٸ باق-تى ساياسي كٷرەستٸڭ قۇرالى دەپ سانامايدى
ول ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساياسي كٷرەسٸن ورىس تٸلٸندە جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. وسى بٸر جايتتان-اق ونىڭ قازاق تٸلٸنە دەگەن كٶزقاراسىن اڭعارۋعا بولادى.
بٷگٸندە حالىق قازاق تٸلٸندە سٶيلەمەيتٸن ساياساتكەردٸڭ سوڭىنان ەرمەيدٸ. سوندىقتان ەبٸليازوۆتى قازٸرگٸ بيلٸككە ساياسي تۇرعىدان بەسەكەلەس بولاتىن تۇلعا دەپ ايتۋعا اۋىزىڭ بارمايدى. ول بار بولعانى قوينى-قونىشى اقشاعا تولعان, جان دٷنيەسٸن اشۋ-ىزا مەن كەك كەرنەگەن شاراسىز جان. ال مۇنداي ادام كەز كەلگەن قوعامدى انارحيياعا باستايتىنىن ۇمىتپاڭىز.
نۇرلان جۇماحان, جۋرناليست, بلوگەر.
