قازاقستانداعى تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸ – ەڭ ٶزەكتٸ ەلەۋمەتتٸك تٷيٸندەردٸڭ بٸرٸ. مەجٸلٸس دەپۋتاتى ەربولات ساتىبالدين مەملەكەت ازاماتتارعا كٶلٸك الۋدى جەڭٸلدەتٸپ, ال باسپانا مەسەلەسٸن ەكٸنشٸ كەزەككە ىسىرىپ قويعانىن سىنعا الدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنداي ساياسات ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىققا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
"تۇرعىن ٷي ادامنىڭ باستى كونستيتۋتسييالىق قۇقىعى. بۇل اتا زاڭدا ايقىن جازىلعان تالاپ. الايدا ٸس جٷزٸندە بۇل قۇقىقتى جٷزەگە اسىرۋ قيىنعا سوعىپ وتىر", – دەدٸ دەپۋتات مەجٸلٸس وتىرىسىندا.
ٷي الۋ نەگە قيىنداپ كەتتٸ?
ساتىبالديننٸڭ ايتۋىنشا, ەلٸمٸزدە اۆتوكٶلٸك ساتىپ الۋ جٷيەسٸ تۇرعىن ٷي ساتىپ الۋدان ەلدەقايدا جەڭٸل.
"مەسەلەن, شامامەن وتىز ميلليون تەڭگە تۇراتىن اۆتوكٶلٸكتٸ ساتىپ الۋ ەلدەقايدا جەڭٸل. جىلدىق مٶلشەرلەمە نەبەرٸ 6 پايىز, باستاپقى جارنا تالاپ ەتٸلمەيدٸ. قۇجات رەسٸمدە ونلاين ەرٸ جىلدام. ال دەل وسى سوماعا باسپانا العىسى كەلگەن ازامات كەمٸ وتىز پايىزدىق باستاپقى جارنا تٶلەۋگە مەجبٷر. 18–20% كٶلەمٸندەگٸ جوعارعى پايىزبەن كەلٸسۋگە تيٸس. قۇجات جيناۋ پروتسەسٸ ۇزاق, نەتيجەسٸندە بانك يپوتەكا بەرمەي قويۋى دا مٷمكٸن", - دەيدٸ ول.
دەپۋتات ۇسىنىسى
ايتۋىنشا, مەملەكەتتٸڭ تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸن ەكٸنشٸ كەزەككە ىسىرىپ قويۋى – الاڭداتارلىق جايت. وسىعان بايلانىستى ول بٸرنەشە ناقتى ۇسىنىس جولدادى.
"بٸرٸنشٸدەن, حالىق اراسىندا كەڭ سۇرانىسقا يە “جالداۋدان ساتىپ الۋعا” جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ قاجەت. قازٸر بۇل باعىتتىڭ باستى كەدەرگٸسٸ – العاشقى جارنا. دەپۋتاتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, پەتەر جالداپ وتىرعان ازاماتتىڭ اي سايىنعى جالداۋ اقىسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولاشاقتا سول ٷيدٸڭ العاشقى تٶلەمٸ رەتٸندە ەسەپتەلۋٸ تيٸس. مىسالى, ەگەر ادام اي سايىن 200 مىڭ تەڭگە تٶلەسە, سونىڭ 50 مىڭ تەڭگەسٸ العاشقى جارناعا اۋدارىلىپ وتىرسا, ٷش جىل ٸشٸندە ول تٶلەم قابٸلەتٸن دە, جيناقتاۋ مٷمكٸندٸگٸن دە دەلەلدەي الادى. بۇل – ەسٸرەسە جاستارعا, جالعىزباستى انالارعا, ەلەۋمەتتٸك وسال توپتارعا ٷلكەن مٷمكٸندٸك", - دەپ قوستى ول.
سونىمەن قاتار دەپۋتات تۇرعىن ٷي نەسيەسٸن رەسٸمدەۋدٸ تسيفرلاندىرۋ قاجەت ەكەنٸن دە اتاپ ٶتتٸ.
"قازٸرگٸ اۆتونەسيەلەۋدەگٸدەي, تۇرعىن ٷيدٸ دە جەدەل ەرٸ ونلاين رەسٸمدەۋگە جول اشاتىن “جىلدام يپوتەكا” جٷيەسٸن ەنگٸزۋ ۇسىنىلادى. بۇل مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن بانكتەر اراسىنداعى دەرەك الماسۋدى وڭتايلاندىرىپ, قۇجات جيناۋ پروتسەسٸن جەڭٸلدەتەر ەدٸ", - دەدٸ ول.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قارجىلاندىرۋ تەتٸكتەرٸن كەڭەيتٸپ, تەك وتباسى بانكپەن شەكتەلمەي, باسقا بانكتەرگە دە تۇرعىن ٷي جيناق جٷيەسٸنە قاتىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋ كەرەك.
"سونىمەن قاتار يپوتەكالىق نەسيەلەۋگە بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن (بجزق) تارتۋ ارقىلى ۇزاقمەرزٸمدٸ قارجىلاندىرۋ مەحانيزمٸن قالىپتاستىرىپ, پايىزدىق مٶلشەرلەمەنٸ تٶمەندەتۋ ۇسىنىلادى. بۇل – بەسەكەلەستٸكتٸ ارتتىرىپ, حالىقتىڭ تاڭداۋ اياسىن كەڭەيتەر ەدٸ", - دەپ قوستى ول.
تٶرتٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ ەدٸلەتتٸ ەرٸ تيٸمدٸ باعىتتالۋى شارت.
"تۇرعىن ٷي باعدارلامالارى شىن مەنٸندە باسپاناسىز جٷرگەندەرگە ارنالۋى تيٸس. ياعني, سۋبسيدييالار تەك العاشقى رەت ٷي الاتىندارعا بەرٸلٸپ, تۇرعىن ٷي ساياساتى ٶڭٸرلٸك دامۋ جوسپارلارىمەن تىعىز بايلانىستا جٷزەگە اسۋى قاجەت. بۇل – ەلدەگٸ كٶشٸ-قون تەڭگەرٸمٸن رەتتەۋگە دە ىقپال ەتەدٸ", - دەيدٸ دەپۋتات.
ونىڭ سٶزٸنشە, ۇسىنىلعان باستامالاردىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ولار مەملەكەتتٸك بيۋدجەتكە سالماق سالماي-اق, تۇرعىن ٷيدٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرادى. بۇل تەك يپوتەكالىق مودەلمەن شەكتەلمەي, بالاما جولدار ۇسىنۋعا باعىتتالعان.
"قورىتا ايتقاندا, باسپانا – بۇل جاي عانا تٶرت قابىرعا مەن تٶبە ەمەس. بۇل – ادامنىڭ ٶمٸرٸنە تۇراقتىلىق سىيلايتىن, وتباسىنىڭ بەرەكەسٸن ارتتىراتىن باستى تٸرەك. قازاق ٷشٸن ٷي – ازاماتتىڭ ار-نامىسى, بولاشاققا سەنٸم مەن بالالارىنا قالدىرار مۇرا. سوندىقتان دا تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸن تۇتىنۋشىلىق ەمەس, ٶمٸر ساپاسىنىڭ ٶزەگٸ رەتٸندە قاراستىراتىن ۋاقىت جەتتٸ. مەملەكەتتٸك ساياسات وسىعان باسىمدىق بەرۋٸ تيٸس", - دەدٸ ول.
دەپۋتات سايىروۆ باسپانا مەسەلەسٸ بويىنشا قانداي ۇسىنىس ايتتى?
ايتا كەتەيٸك, تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸ بۇعان دەيٸن دە مەجٸلٸس قابىرعاسىندا بٸرنەشە رەت كٶتەرٸلگەن. دەپۋتات ەرلان سايىروۆ تا اۋىل تۇرعىندارىنا ارنالعان جەڭٸلدەتٸلگەن يپوتەكا اشۋدى ۇسىنعان ەدٸ.
دەپۋتات ۆيتسە-پرەمەر سەرٸك جۇمانعارينگە ساۋال جولدادى. سايروۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ "وتباسى بانكتٸڭ" قىزمەتٸن قايتا قاراۋ كەرەك. باستى نازاردى وبلىس ورتالىقتارىنا ەمەس, اۋداندارعا, مونوقالالارعا جەنە اۋىلدارعا اۋدارعان جٶن" دەپ ناقتى باعدار بەرگەنٸن ەسكە سالدى.
"بٷگٸندە اۋىلدىق اۋداندار مەن مونوقالالاردا 8,7 ملن ادام تۇرادى, بۇل قازاقستان حالقىنىڭ 43 %-ى بولادى. ال تۇرعىن ٷيمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيٸ قالالاردا 26,9 شارشى مەتر بولسا, اۋىلداردا بٸر ادامعا شاققاندا نەبەرٸ 20,7 شارشى مەتر بولىپ وتىر.2025 جىلدىڭ باسىندا اۋىلداردا 9 مىڭنان استام ادام تۇراتىن 1200 اۆارييالىق ٷي, مونوقالالاردا 2,3 مىڭ ادام تۇراتىن 76 اۆارييالىق ٷي بولدى", - دەدٸ دەپۋتات.
2022-2024 جىلدارى جاڭا تۇرعىن ٷيدٸڭ تەك 20 %-ى اۋىلدىق جەرلەردە پايدالانۋعا بەرٸلگەن.
"مۇنداي ديسپروپورتسييا ەڭ الدىمەن اۋىل تۇرعىندارى ٷشٸن يپوتەكالىق, وتباسى بانكٸ ٶنٸمدەرٸنٸڭ قولجەتٸمسٸزدٸگٸمەن جەنە حالىقتىڭ حاباردار بولۋ دەڭگەيٸ تٶمەن بولۋىنا بايلانىستى. وتباسى بانكتٸڭ كونسۋلتاتسييالىق ورتالىقتارى تەك 4 مونوقالادا جەنە 5 شاعىن قالادا جۇمىس ٸستەيدٸ, اۋىلدار مەن اۋدانداردىڭ كٶپ بٶلٸگٸندە مٷلدەم جۇمىس ٸستەمەيدٸ", - دەدٸ ول.
دەپۋتاتتىڭ پٸكٸرٸنشە, وتباسى بانكتٸڭ قىزمەتٸن "اۋدان ورتالىقتارىنا, مونوقالالارعا, اۋىلعا بۇرۋ" تۋرالى پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسى ناقتى ٸسكە اسىرۋ تەتٸكتەرٸنسٸز قالعان.
ەرلان سايروۆ اۋىلعا بەيٸمدەلگەن يپوتەكالىق ٶنٸمدەردٸ ەزٸرلەۋدٸ ۇسىندى:
"اۋىلدار, مونوقالالار جەنە شاعىن قالالار تۇرعىندارى ٷشٸن تٶمەندەتٸلگەن مٶلشەرلەمەسٸ 5 %-عا دەيٸن جەنە ەڭ تٶمەنگٸ باستاپقى جارناسى 10%-دان باستاپ جەڭٸلدٸكتٸ يپوتەكالىق ٶنٸمدەر جاساۋ قاجەت. حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعىنان وسال ساناتتارى ٷشٸن مٶلشەرلەمەلەردٸ سۋبسيدييالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك", - دەدٸ ول.
