Шығыстанушы Жанат Момынқұлов Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев пен Израиль Премьер-министрі Биньямин Нетаньяху арасындағы телефон арқылы сөйлесудің өңірлік және жаһандық саяси мәнін, Қазақстанның Авраам келісімдеріне қосылуын, сондай-ақ еліміздің «орта держава» ретіндегі рөлінің күшеюін сараптады.
– Израиль тарапының бастамасымен Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев пен Израиль Премьер-министрі Биньямин Нетаньяху телефон арқылы сөйлесті. Бұл сигналды Израильдің сыртқы саяси күн тәртібінде және кеңірек өңірлік контексте Қазақстанның қабылдануы тұрғысынан қалай бағалайсыз?
– Тоқаев пен Нетаньяху арасындағы телефон әңгімесінің маңызы Иран айналасындағы тұрақсыздық жағдайында бірден көршілес елдердің назарын аударады. Израиль тарапының бастама көтеруі Қазақстанның қазіргі таңда Израиль үшін тек екіжақты ынтымақтастық тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар Авраам келісімдерін қоса алғанда, өңірлік бастамалардың кең архитектурасында перспективалы әріптес ретінде қабылданып отырғанын көрсетеді.Телефон байланысының дәл Тель-Авив тарапынан басталуы Қазақстанның Орталық Азия, Таяу Шығыс және жаһандық дипломатиялық платформалар арасындағы көпір ретіндегі рөліне деген қызығушылықтың артқанын аңғартады. Бұл – Астананың сыртқы саяси бағытына деген құрметтің күшейіп, көпқырлы диалог форматтарына ұмтылысының мойындалуы.
– Әңгіме барысында тараптар Қазақстан мен Израиль арасындағы көпжылдық әрі көпқырлы ынтымақтастықтың біртіндеп дамып келе жатқанын атап өтті. Бүгінде бұл серіктестік қай салаларда стратегиялық сипат алып отыр?
– Қазақстан–Израиль серіктестігінің стратегиялық өлшемі өркениеттер мен өңірлер арасындағы диалогты қамтиды. Соңғы жылдары Израильмен ынтымақтастық дәстүрлі саяси-дипломатиялық байланыстар шеңберінен шығып, біртіндеп практикалық әрі стратегиялық мазмұнға ие бола бастады.
Бірінші бағыт – энергетика және технологиялар. Израиль компанияларының Қазақстанның энергетикалық инфрақұрылымын жаңғыртуға, атап айтқанда құбыр желілерін мониторингтеу, энергетикалық жүйелерді киберқауіптерден қорғау, сондай-ақ ядролық отын мен болашақ технологиялар саласына қатысу мүмкіндігі бар.
Екінші бағыт – жаңартылатын энергия көздері мен сындарлы (критикалық) минералдар. Қазақстан жаңартылатын энергетиканың үлесін арттыруға және маңызды шикізат жеткізу тізбегіндегі орнын күшейтуге мүдделі. Бұл салада израильдік технологиялық компаниялармен және Парсы шығанағынан келетін инвестициялармен бірлескен жобалар жүзеге асуы ықтимал.
Үшінші бағыт – логистика және көлік. Қазақстанның «Орта дәлізі» Азия мен Еуропаны байланыстырады. Авраам келісімдері аясында технологиялар мен қаржыны тарту бұл бағыттарды жаһандық жеткізу тізбектеріне тереңірек кіріктіруге мүмкіндік береді.
Осы экономикалық және технологиялық байланыстардың жиынтығы екіжақты ынтымақтастыққа айқын стратегиялық сипат береді.
– Израиль Премьер-министрі Қазақстанның Авраам келісімдеріне қосылғаны үшін Президент Тоқаевқа алғыс білдірді. Бұл қадамды өңірлік дипломатия тұрғысынан қалай бағалайсыз?
– Авраам келісімдеріне қосылудың маңызын асыра бағалау қиын. Қазақстанның бұл қадамы таза декларативті дипломатия шеңберінен шыққан нақты саяси шешім ретінде қабылданды. Израильмен дипломатиялық қатынастар бұрыннан бар болғанымен, келісімдерге ресми қатысу экономикалық және технологиялық ынтымақтастықты кеңейту үшін жаңа саяси-құқықтық алаң қалыптастырады.Өңірлік дипломатия тұрғысынан бұл қадам бірнеше себеппен маңызды. Біріншіден, Қазақстанның Орталық Азия, Таяу Шығыс және жаһандық бейбітшілік пен ынтымақтастық бастамалары арасындағы көпір ретіндегі позициясын нығайтады. Екіншіден, бұл қадам ірі державалар мен өңірлік блоктар арасындағы ықпал үшін жаһандық бәсеке жағдайында жасалған салмақты стратегиялық манёвр ретінде қабылданады. Авраам келісімдері тек қатынастарды қалыпқа келтіру тетігі ғана емес, экономика, қауіпсіздік және технология салаларындағы практикалық ынтымақтастық платформасына айналуда.
– Қазақстан дәстүрлі түрде байыпты әрі прагматикалық сыртқы саясат жүргізіп келеді. Осындай тәсіл Астананың халықаралық диалог бастамаларына табиғи түрде кірігуіне қаншалықты мүмкіндік берді?
– Қазақстан сыртқы саясатының прагматизмі оңтүстік бағытқа қарай қозғалысты да қамтиды. Кейбір сарапшылардың скепсисіне қарамастан, Таяу Шығыстың маңызы артып келеді. Қақтығыстарға араласпау, әртүрлі геосаяси күш орталықтарының мүдделерін теңгеру және нақты нәтижеге ұмтылу – Қазақстанның байыпты сыртқы саясатының басты белгілері. Осы қасиеттер Астананы жаһандық форматтарда, соның ішінде Авраам келісімдерін кеңейту бастамаларында да, ішкі және сыртқы тұрақтылыққа нұқсан келтірмей, органикалық түрде ықпалдасуға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл серіктестер тарапынан сенімді күшейтіп, Қазақстанға әртүрлі күш орталықтарымен қарым-қатынас орнатуда манёвр жасауға кең мүмкіндік береді.
– Тараптар жоғары деңгейдегі сапарларды қоса алғанда, белсенді байланыстарды жалғастыруға келісті. Бұл символикадан нақты іске көшу үшін қаншалықты маңызды?
– Жоғары деңгейдегі белсенді байланыстар символикадан нақты іске өтудің негізгі тетігі болып табылады. Саяси мәлімдемелер мен сигналдардың өз орны бар, алайда нақты нәтижеге тек тереңдетілген жұмыс байланыстары, делегациялар алмасуы, техникалық-экономикалық миссиялар мен инвестициялық жобалар арқылы ғана қол жеткізуге болады. Көшбасшылар деңгейіндегі тұрақты диалог өзара сенімді нығайтып, бірлескен экономикалық бастамалардың пайда болуына жол ашады.
– Жалпы алғанда, Президент Тоқаев пен Қазақстанның «орта держава» бейнесін қалыптастырудағы үлесін қалай бағалайсыз?
– Байланыстардың тереңдеуі аясында Қазақстанды әлемдік күш орталықтары «орта держава» ретінде барған сайын мойындай бастады. Президент Тоқаевтың басшылығымен Қазақстан ірі державалар мен өңірлік блоктар арасында тиімді теңгерім сақтай алатын мемлекет екенін дәлелдеп келеді. Бұл – прагматикалық сыртқы саясаттан, көпжақты бастамалардан, өңірлік форматтарға (мысалы, C5+1) белсенді қатысудан және Авраам келісімдері сияқты жаңа өзара іс-қимыл платформаларын ұлттық мүдделерді ілгерілету мен өңірлік тұрақтылықты нығайту мақсатында пайдалану дайындығынан айқын көрінеді.
