600-den astam sheteldik jáne otandyq sarapshylar, saiasi partiialardyń, halyqaralyq uiymdardyń jáne 15 eldiń, onyń ishinde Resei, Qytai, AQSh, Eýropa, Túrkiia, Ázirbaijan jáne Ortalyq Aziia diplomatiialyq korpýsynyń ókilderi sailaý júielerin damytýdyń ózekti máselelerin, zamanaýi elektoraldyq trendterdi, dástúrli jáne balama ideologiialardyń keleshegin talqylaý úshin paneldik sessiialarǵa qatysady.
Forýmǵa qatysýshylardy quttyqtai otyryp, «Nur Otan» partiiasy Tóraǵasynyń Birinshi orynbasary Baýyrjan Baibek bul kezdesý Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy qarsańynda ótip jatqanyn atap ótti.
«Bizdiń elimiz osy ýaqyt aralyǵynda ǵasyrǵa tatityn úlken joldy júrip ótti. Aýyr synaqtardy eńsere otyryp, halqymyz memlekettiligin qaita jańǵyrtyp, óziniń ǵasyrlar boiǵy Táýelsizdik týraly armanyn aqiqatqa ainaldyrdy.
Tuńǵysh Prezident – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jete oilastyrylǵan batyl reformalary qysqa ýaqyt ishinde halyqty uiystyryp, bolashaqqa degen úmit pen senim uialatty. Ornyqty ekonomikasy bar tabysty, beibitsúigish memleket qurýǵa múmkindik berdi», - dedi Baýyrjan Baibek.
Ol Qazaqstannyń 30 jyldyq damýynyń basty jetistikteri retinde beibitshilik pen kelisimdi qamtamasyz etý, iadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartyp, Semei poligonyn jabý, elimizdiń jańa astanasynyń salynýy men ejelgi Túrkistannyń qaita túleýi, barlyq memlekettermen tatý qarym-qatynas ornatyp, 15 myń km memlekettik shekarany bekitý, ekonomikany naryqtyq transformatsiialaý boiynsha júrgizilgen túbegeili reformalar jáne Ulttyq qor qurý, áleýmettik jáne kólik infraqurylymyna bólingen aýqymdy investitsiialar, halyq sanyn ulǵaitý siiaqty t.b. oń isterdi atady.
Onyń aitýynsha, bul jetistikterdiń barlyǵy qaýqarly memlekettik qoǵamdyq-saiasi institýttardyń, damyǵan adam kapitalynyń, qazaqstandyqtardyń ómir súrý sapasynyń jaqsarýynyń, sondai-aq Táýelsizdik jyldarynda jolǵa qoiylǵan «Nur Otan» partiiasy sekildi ústem saiasi kúshi bar kóppartiialyq júieniń arqasynda múmkin bolyp otyr.
Sonymen qatar, onyń pikirinshe, elimizdiń partiialyq-saiasi júiesiniń Táýelsizdik jyldarynda qalyptasýyn negizgi 3 kezeńge bólýge bolady.
- Birinshi onjyldyq – kóppartiialyqty zańdyq turǵyda bekitý, partiialardyń institýttaný kezeńi.
- Ekinshi onjyldyq – partiianyń sapaly nyǵaiý, majoritarlyqtan proportsionaldy sailaý júiesine birtindep kóshý kezeńi.
- Úshinshi onjyldyq – ústem saiasi kúshi bar kóppartiialyq júieniń qazaqstandyq modeliniń qalyptasýy.
«Osydan 10 jyldai buryn Elbasy kóppartiialyq júieniń ári qaraiǵy uzaq merzimdi damýyna negiz qalaǵan «Qazaqstan-2050» Strategiiasyn, al 2015 jyly – Bes institýtsionaldyq reformany usyndy. Konstitýtsiialyq reformanyń nátijesinde Parlamenttiń róli kúsheiip, Úkimettiń jaýapkershiligi artty. Parlamenttik partiialar atqarýshy bilikke yqpal etýdiń qosymsha tetikterine ie boldy. Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymyna (EYDU) múshe elderdiń 60%-ten astamynyń tájiribesi boiynsha proportsionaldy sailaý júiesine kóshý tolyq júzege asyryldy. Bul partiialardyń el ómirindegi róli men mańyzyn institýtsionaldy turǵyda nyǵaitty», - dep málimdedi ol.
Baýyrjan Baibek atap ótkendei, 2019 jyldan bastap partiialyq-saiasi júieniń damýy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev júzege asyryp jatqan sabaqtastyq saiasaty aiasynda jalǵasýda.
«Prezidenttik sailaýda aiqyn jeńiske jetken Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna arnaǵan alǵashqy Joldaýynda: «Biz saiasi reformalardy «asyǵystyqqa salynbai», kerisinshe, kezeń-kezeńimen, tabandy túrde jáne jan-jaqty oilastyryp júzege asyratyn bolamyz. Elimizdiń qoǵamdyq-saiasi ómirin jańǵyrtpai, tabysty ekonomikalyq reformalardy iske asyrý múmkin emes. Bul – bizdiń ustanatyn basty qaǵidatymyz» dedi. Sol sátten bastap elimizde saiasi reformalardyń birneshe paketi júzege asyryldy. Partiialar úshin tirkeý kedergisi men Májiliske ótýge arnalǵan kedergi zańnamalyq turǵyda azaityldy, sailaýaldy tizimderde áielder men jastar úshin kvota belgilendi, parlamenttik oppozitsiia institýty bekitildi, mitingiler ótkizýdiń habardar etý qaǵidaty, sondai-aq, aýyl ákimderin tikelei sailaý institýty engizildi», - dedi bileýshi partiia Tóraǵasynyń birinshi orynbasary.
Onyń aitýynsha, 2019 jyldyń tamyz aiynda Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan partiiany júieli «qaita jandandyrý» «Nur Otan»-ǵa jyl basynda Májilis pen máslihat sailaýynda tiisinshe 72% jáne 82% jinap, aiqyn jeńiske jetýge múmkindik berdi. Saiasi tájiribede alǵash ret praimeriz ótkizilip, halyqtyń suranysy negizinde ár oblys, qala jáne aýdan úshin 216 sailaýaldy baǵdarlama jasaldy.
Tutastai alǵanda, partiialyq tizimder boiynsha sailaýǵa júieli túrde kóshý partiialardyń sailaýaldy ýádelerine jaýapkershilikterin arttyra otyryp, olardyń barlyq deńgeide institýtsionaldyq nyǵaiýyna jaǵdai jasady.
«Biyl alǵash ret ótkizilgen aýyl ákimderiniń tikelei sailaýynda «Nur Otan» okrýgterdiń 80%-ten astamynda jeńiske jetti. Prezident Qasym-Jomart Toqaev tikelei sailaýlar halyqtyń 40%-ten astamyn quraityn aýyl turǵyndarynyń múddesin qozǵaityn saiasi reformalardyń dáiekti bóligi bolǵanyn atap ótti. Nátijesinde, búginde Qazaqstannyń Májiliste 3, jergilikti ókildi organdar – máslihattarda – 5, aýyldyq ákimder deńgeiinde – 6 saiasi partiiasy ókildik etýde. Osylaisha, atalǵan jyldar aralyǵynda qalyptasqan «Nur Otan» partiiasy ústemdik etetin kóppartiialyq júie Táýelsizdiktiń mańyzdy jetistigi dep nyq aitýǵa bolady», - dedi Baýyrjan Baibek.
Degenmen, qazirgi problemalardyń jahandyq sipaty búkil memleketterdiń ózara tyǵyz qarym-qatynas jasap, úilese áreket etýin talap etýde. Osy jaǵynan alǵanda, bileýshi partiialar arasyndaǵy yntymaqtastyq erekshe mańyzǵa ie. Baýyrjan Baibek forýmnyń partiialardyń ǵana emes, sonymen birge memleketter men halyqtar arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtastyqty odan ári nyǵaitýǵa da óz úlesin qosatynyna senim bildirdi.
Forým spikerleriniń biri Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Dáýren Abaev boldy. Ol óz sózinde «Nur Otan» Lideri Nursultan Nazarbaevtyń bileýshi partiianyń tóraǵasy ókilettigin Prezident Qasym-Jomart Toqaevqa berý týraly taiaýdaǵy sheshimi partiialyq júie evoliýtsiiasynyń mańyzdy kezeńderiniń biri bolǵanyn atap ótti.
«Osynaý parasatty sheshim Qazaqstan halqy tarapynan qoldaý tapty. Búginde biz Memleket basshysynyń jetekshiligimen onyń «Sabaqtastyq. Ádildik. Órleý» atty saiasi urany aiasynda alǵa qarai qarqyndy qadam basýdamyz», - dedi Dáýren Abaev.
Aziialyq saiasi partiialardyń halyqaralyq konferentsiiasynyń Bas hatshysy Cho Bion Chje óz sózinde Qazaqstannyń syrtqy saiasat salasyndaǵy jetistikterine toqtaldy.
«Eýraziianyń ortasynda ornalasqan sizderdiń elderińiz kópvektorly syrtqy saiasat júrgizýde. Osynyń arqasynda Qazaqstan kórshilerimen ǵana emes, sonymen birge batys elderimen de jaqsy qarym-qatynasta. Qazaqstan halyqaralyq uiymdarmen, basqa da partiialarmen syndarly dialog ornatty. Osylaisha, «Nur Otan» partiiasy halyqaralyq qatynastar lokomotivteriniń biri qyzmetin atqarýda. Qazirgi kezde pandemiiaǵa bailanysty syn-qaterlerdi eńserý mindeti tur. Bileýshi partiia tabysty ishki saiasat júrgizetinine de senimdimin. Osy forým jahandyq syn-qaterlerdi joiýǵa baǵyttalǵan pikir alysýǵa jaqsy múmkindik beredi dep oilaimyn», - dedi Cho Bion Chje.
«Edinaia Rossiia» partiiasynyń Bas keńesi Hatshysynyń orynbasary Andrei Klimov óz kezeginde Qazaqstan men Reseidiń bileýshi partiialary arasyndaǵy dostyq bailanystardy atap ótti.
«Kóptegen máseleler jetekshi saiasi kúshterdiń tájiribesin eskere otyryp, sheshiledi. Biz óz tarapymyzdan «Nur Otan» partiiasynyń praimeriz ótkizý tájiribesin, jastar qanatyn damytýyn, azamattardyń ótinishterin qabyldaý úshin onlain-resýrstardy paidalanýyn jáne alańynda osy forým ótip jatqan Qoǵamdyq saiasat institýtynyń jumysyn muqiiat qarap otyramyz», – dep atap ótti Andrei Klimov.
Qytai Kommýnistik partiiasynyń Ortalyq komitetiniń halyqaralyq bóliminiń meńgerýshisi Tsian Hýnshan eki eldiń bileýshi partiialary arasyndaǵy yntymaqtastyqty ári qarai nyǵaitýǵa senim bildirdi.
«Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyly ishinde úlken jetistikterge jetti. Biz el halqynyń óz tarihi mádenieti men murasyn jadynda saqtap, qurmetteitinin, sonymen birge ekonomikalyq jáne saiasi damýyn qamtamasyz etip otyrǵanyn kórip otyrmyz. «Nur Otan» partiiasy qurylǵan sátinen bastap shyn máninde birqatar tarihi reformalardy iske asyrdy. Bizdiń memleketterimiz ekijaqty qarym-qatynastardy, onyń ishinde partiialyq deńgeide damytýdy jalǵastyra beretinine senimdimin», – dedi Qytai Kommýnistik partiiasynyń ókili.
Túrkiianyń Ádilet jáne damý partiiasy Tóraǵasynyń orynbasary Efkan Ala bileýshi partiianyń Qazaqstannyń qazirgi kelbetin qalyptastyrýdaǵy róline toqtaldy.
«Túrkiia men Qazaqstan – tarihi tamyry tereń baýyrlas elder. Biz qashanda Qazaqstannyń salystyrmaly túrde qysqa 30 jylǵy kezeńde qol jetkizgen tabystary men damýyn maqtan tutamyz. Qazaqstannyń aty turaqtylyqpen astasyp jatyr. Árine, munda bileýshi partiianyń róli zor. Bizdiń bárimiz eldiń ekonomikalyq igilikterine Tuńǵysh Prezident Nursultan Nazarbaevtyń kóregen saiasatynyń arqasynda qol jetkizilgenin baiqap otyrmyz. Jańa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń basshylyǵymen jalǵastyrylyp jatqan reformalar budan da zor jetistikterge bastaitynyna senimdimin», - dedi Efkan Ala.
Eýropa Keńesiniń Parlamenttik Assambleiasyndaǵy (EKPA) Eýropalyq konservatorlar men demokratiialyq alians toptarynyń Bas hatshysy Tom Van Daik «Nur Otan» partiiasynyń eldiń partiialyq-saiasi júiesin qalyptastyrýdaǵy róline óz baǵasyn berdi.
«Partiia qurylǵannan bergi 20 jyldan astam ýaqyt ishinde Qazaqstannyń saiasi landshaftynda nyq ornyqty. Alaida bul saiasi landshaft Qazaqstanda ǵana emes, barlyq óńirde, árine, batys áleminde de túbegeili ózgerýde. «Nur Otan» jańa syn-qaterlerge jaýap berý baǵytynda belsendi jumys istep, praimeriz sekildi demokratiianyń mańyzdy quraldaryn paidalanyp jatqanyn kórip otyrmyz. Saiasi qyzmette áielder men jastarǵa barynsha qoldaý kórsetilip, partiialyq tizimderde 30%-tik kvota kózdelgen. Eýropa Keńesiniń 15 memleketiniń parlamentterinde genderdik teńdik deńgeii Qazaqstandaǵydan tómen dep aita alamyn. Partiiany halyqpen onlain resýrstar arqyly tikelei kommýnikatsiia jasaý júiesi arqyly damytý da – igi nyshan. Tek bir jyldyń ishinde partiia filialdary 400 myń ótinishti qaraǵan. Bul myńdaǵan adamnyń partiiaǵa degen senimin bildiredi», - dedi Tom Van Daik.
Respýblikalyq partiianyń AQSh Ókilder palatasynyń eks-múshesi Kýrt Ýeldon saiasi partiialardyń jáne basqa da qoǵamdyq-saiasi uiymdardyń róli óte mańyzdy ekenin atap ótti. Óitkeni olar memlekettik institýttardy azamattyq qoǵam institýttarymen bailanystyratyn mehanizm retinde áreket etedi.
«Olardyń arasynda Qazaqstannyń eń iri partiiasy – «Nur Otan»-ǵa jetekshi ról beriledi. Búginde biz Qazaqstannyń mejelengen saiasi reformalarda, onyń ishinde partiialyq qurylys jaǵynan damyp kele jatqanyn kórip otyrmyz», - dep atap ótti Kýrt Ýeldon óz sózinde.
Ulybritaniianyń Konservativtik partiiasynyń ókili, Lordtar palatasynyń múshesi Djeims Ýorton «Nur Otan» partiiasynyń demokratiia men ortaq qundylyqtardy damytýdaǵy jetistikteri boiynsha óz áserimen bólisti.
«Bul qundylyqtar qazirgi maqsattary men bolashaqqa jasaǵan josparlarynda aiqyn kórinedi. Praimeriz – biz sońǵy jyldary Ulybritaniiada engizip jatqan saiasi qural. Óz damý joldaryńyzda osynaý jańa úrdisterge aralasa otyryp, bizdiń demokratiia boiynsha alǵan sabaqtarymyzdy sizder de igeretinderińizge senimdimin. Partiialyq tizimderde kvotany kózdeitin genderlik saiasat ta – uzaqqa baǵyttalǵan josparlardyń kórinisi. Munyń bári bizdiń aramyzda tyǵyz yntymaqtastyq ornatýǵa qajetti toǵysatyn tustarymyz kóp ekenin bildiredi», - dedi Lord Djeims Ýorton.
