Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Frantsiiaǵa jasaǵan memlekettik sapary aiasynda Eýraziialyq integratsiia institýtynyń saraptama toby «Qazaq-frantsýz yntymaqtastyǵynyń bes uzaq merzimdi trendteri» jóninde jariia saraptamalyq material daiyndady, – dep habarlaidy Dalanews.kz.
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Frantsiiaǵa memlekettik sapary uzaq merzimdi ekijaqty yntymaqtastyqty damytý úshin jańa irgeli negiz qalyptastyrdy. Eki memlekettiń kóshbasshylary arasyndaǵy qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar bizdiń teńgerimdi kópvektorly diplomatiiamyzdyń eýropalyq quramdas bóligin nyǵaitady, elge qosymsha kúshti investitsiialardyń kelýin qamtamasyz etedi jáne áleýmettik-ekonomikalyq áleýetti arttyrady. Sapar nátijelerine súiene otyryp, elaralyq qatynastardyń ornyqty damýy úshin keminde bes negizgi trendti bólip kórsetýge bolady.
Birinshi trend – eki prezidenttiń ózara senimin tereńdetý jáne diplomatiialyq qatynastardyń tarihi ósýine umtylý.
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń 2023 jyly Emmaniýel Makronnyń Qazaqstanǵa jasaǵan saparynan keiingi Frantsiiaǵa sapary eki el arasyndaǵy nyǵaiyp kele jatqan strategiialyq áriptestiktiń simvolyna ainaldy jáne diplomatiialyq ózara túsinistiktiń shyńyna basa nazar aýdardy. Kezdesýlerdiń dáiektiligi jáne kóshbasshylar arasyndaǵy jeke senimniń kórsetilýi Qazaqstan men Frantsiianyń ózekti máselelerge ortaq múddeler men kózqarastardy izdeýge degen umtylysyn kórsetedi.
Emmaniýel Makronnyń Memleket basshysyna kórsetken keń peiildi jáne oń qabyldaýy Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy pozitsiiasyn nyǵaitý úshin, sondai-aq beibitshilik pen turaqtylyqqa umtylýdy qosa alǵanda, BUU jarǵysynda bekitilgen qaǵidattarǵa birlesken mindettemeni kórsetý úshin mańyzdy. Qasym-Jomart Toqaev halyqaralyq bedelge ie diplomatiialyq bekgraýndqa ie tájiribeli saiasatker retinde Frantsiiamen bailanystardy keńeitýdi Qazaqstandy Ortalyq Aziiadaǵy Eýropanyń negizgi seriktesi retinde bekitý múmkindigin qarastyrady. Emmaniýel Makron, óz kezeginde, Eýropalyq Odaqtan tys turaqty jáne senimdi odaqtastardy izdeidi, al bizdiń aimaq óziniń ekonomikalyq áleýeti men strategiialyq jaǵdaiymen Frantsiiaǵa jańa aýqymdy múmkindikter usynady.
Kezdesý qorytyndysy boiynsha Prezident Qasym-Jomart Toqaev óziniń memlekettik saparynyń mazmuny men qabyldaý jylýlyǵynan tereń áser alǵanyn málimdegeni – Memleket basshysy saiasi kontekste jeke emotsiialaryn ashyq bildiretin sirek jaǵdai. Óz kezeginde, Parij eýropalyq álemniń kóshbasshysy jáne dástúrli batys qundylyqtarynyń saqtaýshysy bolyp qala otyryp, kelissózderdiń tiimdiligin joǵary baǵalady jáne Astanada jahandyq bitimgershilik bastamalardy ilgeriletýde senimdi pikirles adam retinde kóredi.
Osylaisha, memlekettik saparlarmen almasý jańa ekonomikalyq jáne saiasi bastamalarǵa jol ashyp qana qoimai, kóshbasshylardyń jeke bailanystary sheshýshi ról atqaratyn elderimiz arasyndaǵy bolashaq strategiialyq qatynastardyń negizin qalady. Bul dástúr joǵary yqtimaldyqpen jalǵasady: Prezident Qasym-Jomart Toqaev Emmaniýel Makrondy kelesi 2025 jyly memlekettik saparmen Qazaqstanǵa kelýge taǵy da shaqyrdy.
Ekinshi trend – Qazaqstan ekonomikasyna bolashaq frantsýz investitsiialarynyń perspektivasyn aitarlyqtai arttyrý.
Búgingi tańda Frantsiia Qazaqstanǵa salynǵan kólemi 19,5 mlrd dollardy quraityn investor elder tiziminde altynshy orynda tur. Qazaqstandyq kóshbasshy men negizgi frantsýz biznes-oiynshylarynyń qatysýymen investitsiialyq dóńgelek ústel investitsiialardyń negizgi baǵyttaryn anyqtaýǵa múmkindik berdi. Máselen, sirek jer metaldary, atom energetikasy, munai óndirý jáne munai óńdeý, sý resýrstary men jylýmen jabdyqtaýdy basqarý, agroónerkásip, tsifrlandyrýdyń meditsinalyq tehnologiialary salalary neǵurlym progressivti bolyp tabylady. Munda eki tarap jańa AES salý jónindegi halyqaralyq konsortsiýmdy qosa alǵanda, frantsýz kompaniialarynyń qazaqstandyq atom energetikasyn damytýǵa qatysýyna erekshe nazar aýdardy.
Sonymen qatar, Qazaqstan qorynda quny 46 trln dollardan asatyn bes myńnan astam barlanbaǵan ken oryndary barynsha qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Búginde Qazaqstan Eýropalyq Odaq ekonomikasy úshin ómirlik mańyzy bar 34 shikizattyń 19-yn óndirip jatyr.
Bul faktorlar ózara is-qimyldyń jinaqtalǵan tájiribesin jáne qoldanystaǵy tetikterdi eskere otyryp, búginde Qazaqstanda 200-den astam adam turatyn frantsýz kapitaly bar kompaniialar úshin keń múmkindikter ashady. Joǵary deńgeide, onyń ishinde biznes ókilderimen ótkizilgen kezdesýlerdiń nátijeliligi Qazaqstandaǵy, ásirese ónerkásiptik segmenttegi frantsýz kompaniialary men tehnologiialary sanynyń ósýin boljaýǵa múmkindik beredi.
Úshinshi trend – saýda-ekonomikalyq áleýetti jáne eksporttyq taýar jelisin keńeitý.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstan men Frantsiianyń saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyǵy Eýropa men Ortalyq Aziianyń óńiraralyq qatynastary salasynda oń úrdister ornatýda, sondai-aq osy óńirler memleketteriniń belsendi saiasi dialogyn qoldaý úshin turaqty negiz bolyp tabylady.
2023 jyly Qazaqstan men Frantsiianyń saýda ainalymy 2022 jylǵa qaraǵanda 14,7% ósimmen 4,2 mlrd dollardy (eksport – 2,9 mlrd, import – 1,3 mlrd) qurady. Al biylǵy jyly byltyrǵy kórsetkishke 9 aidyń ishinde qol jetkizildi, bul elder arasyndaǵy saýda qatynastaryn nyǵaitýdyń progressivti tendentsiiasyn anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan-frantsýz saýdasynyń kólemi Frantsiianyń Ortalyq Aziiamen saýda qatynastarynyń 80%-yn quraitynyn atap ketken jón, bul Qazaqstandy Frantsiianyń óńirdegi negizgi saýda seriktesi retinde anyqtaidy.
Frantsiiaǵa qajetti munai men ýrandy jetkize otyryp, Qazaqstan onyń energetikalyq qaýipsizdigin nyǵaitýǵa yqpal etedi jáne osyǵan bailanysty bizdiń elimiz senimdi áriptes bedeline ie boldy. Sonymen qatar, Frantsiia Qazaqstanǵa sapaly mashina jasaý ónimin jetkizýshi retinde qajet, ol oǵan degen qajettilikti jabyp qana qoimai, qazaqstandyq indýstriianyń tehnologiialyq jabdyqtalýyn arttyrady.
Frantsiiaǵa sapary barysynda Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyqtyń jańa dáýiriniń triggerleri bolatyn frantsýz biznesiniń «kapitandarymen» kezdesýde eki eldiń ekonomikalyq ózara is-qimylynyń perspektivalyq baǵyttaryn belgiledi. Bul jańa býyndaǵy únemdi elektrovozdar óndirisi, jel energetikasy, sý resýrstary men jylýmen jabdyqtaýdy basqarý, kólik baǵyttaryn jańǵyrtý, agroónerkásiptik keshendi, IT-tehnologiialar salasyn damytý.
Jalpy, Qazaqstan men Frantsiianyń damyǵan jáne turaqty saýda-ekonomikalyq qatynastary eki el úshin de ómirlik qajettilik bolyp tabylady, bul olardyń uzaq merzimdi perspektivada nyǵaiýy men damýynyń kepili bolyp tabylady.
Tórtinshi trend – bilim berý vektoryn kezeń-kezeńimen jedeldetý.
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Elisei saraiyndaǵy frantsýz kóshbasshysy Emmaniýel Makronmen kelissózderi bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyqty jańa kezeńge shyǵardy.
Frantsiianyń joǵary bilim berý júiesi álemdik reitingterde jetekshi orynǵa ie ekenin atap ótken jón. Búgingi tańda 34 frantsýz ýniversiteti QS World University Rankings halyqaralyq reitinginiń qataryna kiredi. Frantsýz ǵylymi mektepteri dástúrli túrde matematika, fizika, himiia jáne injeneriia siiaqty salalarda zań shyǵarýshy bolyp tabylady. El Nobel syilyǵynyń laýreattarynyń sany boiynsha álemde tórtinshi orynda turǵanyn atap ótý jetkilikti.
Parijde qol qoiylǵan ýaǵdalastyqtar Qazaqstanda Abai atyndaǵy QazUPÝ bazasynda Lotaringiia ýniversitetiniń filialyn ashýdy, «Liýmer» ýniversitettik ortalyǵyn qurýdy, sondai-aq Astana men Almatyda qazaq-frantsýz mektepterin salýdy kózdeidi. Bizdi joǵary eýropalyq bilim berý standarttarynyń qazaqstandyq akademiialyq ortaǵa odan ári integratsiialanýy kútedi. Bul jobalar qazaqstandyq-frantsýzdyq bilim berý seriktestiginiń tiimdiligin kórsetedi jáne jańa kelisimder qoldanystaǵy bilim berý bailanystaryn organikalyq túrde damytady.
Bilim berý salasynda Frantsiiamen yntymaqtastyqty keńeitý qazaqstandyq bilim berý júiesi úshin birqatar mańyzdy artyqshylyqtarǵa ie. Bul oqytýdyń ozyq ádistemelerine jáne ǵylymi ázirlemelerge qol jetkizý, eýropalyq bilim berý keńistigimen jaqyndasý, halyqaralyq eńbek naryǵynda otandyq mamandardyń básekege qabilettiligin arttyrý, ǵylymi-zertteý áleýetin damytý. Osylaisha, qazaqstan-frantsýz bilim berý yntymaqtastyǵynyń memlekettik deńgeige shyǵýy adami kapitaldy damytý strategiiasyn iske asyrýdaǵy jáne bilim berý júiemizdi jańǵyrtýdaǵy mańyzdy qadam bolyp tabylady.
Besinshi trend – mádeni-gýmanitarlyq baǵytty nyǵaitý.
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Frantsiiaǵa sapary barysynda mádeni-gýmanitarlyq bailanystardy nyǵaitý boiynsha aitarlyqtai jumystar atqaryldy. Álemge áigili Gime ulttyq aziialyq óner murajaiynda «Qazaqstan. Uly Dala qazynasy» kórmesiniń ashylýy mańyzdy oqiǵaǵa ainaldy.
Mádeni-gýmanitarlyq yntymaqtastyqty keńeitý jónindegi basqa da negizgi bastamalarǵa Á.Marǵulan atyndaǵy arheologiia institýty men Ulttyq aldyn alý arheologiialyq zertteýler institýty (INRAP) arasyndaǵy arheologiia salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim hattamasyna qol qoiý jatady. Bul qujatty eki taraptyń bilim men mádeni qundylyqtarmen almasýdy tereńdetýge baǵyttalǵan qosymsha bailanys núktelerin izdeýge degen mindettemesiniń mysaly retinde qarastyrýǵa bolady.
Osylaisha, ózara is-qimyldyń jańa aspektileri Qazaqstan men Frantsiia arasyndaǵy qarym-qatynastardyń uzaq merzimdi negizde jalpy damýyn yntalandyrady. Naqty nátijelerge qol jetkizý úshin joǵary deńgeide senimgerlik qatynastar qurý, iri investitsiialar tartý, saýda qatynastarynyń ósýi jáne turaqty gýmanitarlyq yntymaqtastyqty nyǵaitý negiz bolady.
Eýraziialyq integratsiia institýtynyń taldamalyq toby
Foto: Aqorda
