Qazaqstan jáne Túrkiia eliniń basshylary Keńeitilgen strategiialyq seriktestik týraly Birlesken málimdeme jasady dep habarlaidy Dalanews.kz Aqordaǵa siltep.
Túrkiia Respýblikasy Prezidenti Rejep Taiip Erdoǵannyń shaqyrýymen Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń 2022 jylǵy 10-11 mamyr kúnderi Túrkiiaǵa memlekettik sapary júzege asyryldy.
Prezidentter (budan ári – Taraptar) bul sapardyń Qazaqstan Respýblikasy men Túrkiia Respýblikasy arasyndaǵy strategiialyq áriptestikti odan ári nyǵaitýǵa eleýli úles qosqanyn qanaǵattanýshylyqpen atap ótti.
Taraptar osy málimdemeni qabyldaý arqyly eki el arasyndaǵy qarym-qatynastardy «keńeitilgen strategiialyq seriktestik» deńgeiine kóterý týraly sheshim qabyldady.
Osy rette Taraptar 2022 jylǵy 24 aqpanda Nur-Sultan qalasynda ótken Birlesken strategiialyq josparlaý toby 7-shi otyrysynyń nátijelerin joǵary baǵalap, ÚEK otyrysynda 68 baptan turatyn is-qimyl josparynyń qabyldanǵanyna rizashylyǵyn bildirdi.
Ózara dostyq pen túsinistik jaǵdaiynda ótken kezdesýler barysynda Taraptar Qazaqstan – Túrkiia bailanystarynyń qazirgi jaǵdaiyn jáne qarym-qatynastardy barlyq salalarda odan ári damytý jáne tereńdetý múmkindikterin jan-jaqty qarastyryp, óńirlik jáne halyqaralyq ózekti máseleler boiynsha pikir almasty.
Taraptar Túrkiia 2019 jyly jariialaǵan «Jańadan Aziia» bastamasynyń eki el arasyndaǵy keńeitilgen strategiialyq seriktestik qarym-qatynastaryna ózara tiimdilik negizinde odan saiyn serpin berýin kútetinderin bildirdi.
Túrik tarapy baýyrlas Qazaqstannyń táýelsizdigi, egemendigi, aýmaqtyq tutastyǵy, saiasi turaqtylyǵy men ál-aýqatyna degen óziniń berik qoldaýy men ózara járdemdesýin taǵy da atap ótti.
Qazaqstan tarapy bul turǵyda Túrkiianyń jáne Túrkiia isbasyndaǵy tóraǵalyǵyn júzege asyryp otyrǵan Túrki memleketteri uiymynyń kórsetken qoldaýyna rizashylyǵyn bildirdi.
Túrik tarapy Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń basshylyǵymen elde júrgizilip jatqan aýqymdy reformalarǵa degen berik qoldaýyn rastady.
Qazaqstan-Túrkiia arasyndaǵy saiasi dialogty túrli deńgeidegi ózara saparlar men kezdesýler arqyly jalǵastyrýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Taraptar Qazaqstan men Túrkiia arasyndaǵy Joǵary deńgeidegi strategiialyq yntymaqtastyq keńesi otyrystarynyń qorytyndylary boiynsha qabyldanǵan birlesken málimdemeler jáne basqa da ekijaqty sharttar men kelisimderdegi erejelerdi basshylyqqa ala otyryp, tómendegilerdi málimdeidi:
- Eki el arasyndaǵy tamyry ortaq tarihqa, til men mádenietke negizdelgen dostyq pen baýyrlastyq bailanystaryna, tyǵyz saiasi dialog pen kóp qyrly yntymaqtastyqqa qatysty qanaǵattanýshylyqtaryn bildirdi.
- Syrtqy saiasat, qorǵanys jáne qaýipsizdik, ekonomika, saýda, investitsiia, ónerkásip, taý-ken ónerkásibi, ǵylym jáne tehnologiia, kólik, aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialar jáne kiberqaýipsizdik, energetika, qorshaǵan orta jáne ýrbanizatsiia, densaýlyq saqtaý, otbasy jáne áleýmettik qyzmetter, azyq-túlik, aýyl sharýashylyǵy, apattar men tótenshe jaǵdailar, bilim berý, buqaralyq aqparat quraldary men kommýnikatsiialar, mádeniet, týrizm, sport, arhiv salalaryndaǵy yntymaqtastyq pen úilestirýdi tereńdetý jáne osy baǵyttaǵy ekijaqty yntymaqtastyq tetikterin ulǵaitý arqyly olardy barynsha paidalanýǵa kelisti.
- Eki el arasyndaǵy kelisimsharttyq negizdi nyǵaitý maqsatynda sapar barysynda qol qoiylǵan kelisimderge qatysty qanaǵattanýshylyqtaryn bildirdi.
- Ekonomika jáne saýda qatynastaryn damytý maqsatynda qurylǵan yntymaqtastyq tetikteriniń júieli jumysyn jalǵastyrýdyń jáne 2022 jylǵy 3-4 naýryzda Nur-Sultan qalasynda ótken Qazaqstan-Túrkiia ÚEK 12-shi otyrysynda qabyldanǵan sheshimderdi muqiiat oryndaýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Osy maqsatta ÚEK is-qimyl josparynyń oryndalýyn júieli túrde qarastyrý maqsatynda eki el quzyretti ministrlikteri men mekemeleriniń qatysýymen turaqty kezdesýler ótkizýge kelisti.
- Ekijaqty saýda kóleminiń turaqty túrde artýyn qanaǵattanýshylyqpen atap ótip, aldaǵy jyldarda saýda kólemin 10 mlrd. doll. jetkizý úshin qajetti sharalardy qabyldaýdyń mańyzdylyǵyn atap kórsetti.
- Eki el arasyndaǵy saýdany yntalandyrý jáne ózara tikelei investitsiialardy qoldaý maqsatynda Qazaqstan Respýblikasynyń Syrtqy ister, Saýda jáne integratsiia ministrlikteri, Túrkiia Respýblikasynyń Saýda, Indýstriia jáne tehnologiia ministrlikteri men Prezidenttik investitsiia keńsesiniń úilestirýimen qajetti sharalardy qabyldaýǵa kelisti.
- Ekijaqty ekonomikalyq jáne saýda yntymaqtastyǵyn tereńdetý ári ártaraptandyrý úshin sharttyq negizdi odan ári nyǵaitýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
- Jeke sektor bailanystarynyń mańyzdylyǵyna nazar aýdaryp, Qazaqstan-Túrkiia ÚEK 12-shi otyrysy sheńberinde Nur-Sultan qalasynda qazaq-túrik iskerlik forýmynyń ótkizilgenin qanaǵattanýshylyqpen atap ótip, bul formattaǵy jiyndardy jyl saiyn turaqty uiymdastyrýǵa kelisti.
- Qazaqstandyq halyqaralyq damý agenttigi (KazAID) jáne Túrik yntymaqtastyq jáne úilestirý agenttigi (TIKA) arasynda qol qoiylǵan yntymaqtastyq jónindegi ózara túsinistik týraly memorandýmy sheńberinde eki qurylym arasyndaǵy qarym-qatynastardy damytýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
- Óńirlik energetika qaýipsizdigin damytý maqsatynda Qazaqstanda, Túrkiiada jáne úshinshi elderdegi jeke sektor salasyndaǵy múmkindikterdi zertteýge kelisip, balamaly energiia kózderi, gibridti tehnologiialar, energiia jinaqtaý salasynda birlesken is-sharalar men konsýltatsiialar ótkizýge nietin bildirdi.
- Energetika jáne taý-ken ónerkásibi salalaryndaǵy qarym-qatynastardy damytýdyń mańyzdylyǵyn atap ótip, ózara tiimdilik negizinde osy salalardaǵy ekijaqty jáne óńirlik yntymaqtastyqty ilgeriletýge kelisti.
- Transshekaralyq ortalyqtardy damytý salasyndaǵy ózara túsinistik týraly ekijaqty memorandým sheńberinde is-sharalardy júzege asyrý boiynsha Jol kartasyn daiyndaýdy jáne bekitýdi qoldady.
- Túrki áleminiń rýhani astanasy – Túrkistanda «TURANSEZ» Arnaiy ekonomikalyq aimaǵyn damytýǵa múddelikterin rastady.
- Eki eldegi ǵylymi-zertteý bastamalaryn qoldaý, memlekettik qyzmet salasynda birlesken jobalardy júzege asyrý, memlekettik qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrý, eki eldiń ǵylymi qyzmetkerleri úshin qysqa jáne uzaq merzimdi taǵylymdamalar uiymdastyrý jáne sarapshylardyń ózara qatysýymen ǵylym men tehnologiiada yntymaqtastyqty damytý maqsatynda kezdesýler, seminarlar jáne dóńgelek ústelder uiymdastyrýdy ortaq maqsat retinde qabyldady.
- Áleýmettik-eńbek jáne otbasy saiasaty salalaryndaǵy aqparat jáne tájiribe almasýdaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
- Óńirlik kólik, kommýnikatsiia jáne infraqurylymdy damytýda yntymaqtastyq júrgizýdi, temir joldardy, avtomobil joldaryn, logistikalyq ortalyqtardy, áýejailardy jobalaý, salý jáne paidalaný boiynsha tájiribe almasýdy jáne osy jobalarda halyqaralyq qarjy institýttarynan qarjylyq kómek alýda yntymaqtastyq júrgizýdi oryndy dep tapty.
- 2022 jylǵy 9 mamyrda Ankara qalasynda ótken Qazaqstan-Túrkiia arasyndaǵy birlesken kólik komissiiasynyń otyrysynda qabyldanǵan sheshimderge sáikes, Qazaqstan jáne Túrkiia arasynda ekijaqty jáne tranzit tasymaldaýyn damytý maqsatynda yntymaqtasty júzege asyrýǵa kelisti.
- Baký-Tbilisi-Kars temirjoly men Shyǵys-Batys Orta dáliz arqyly júk tasymalynyń ulǵaiýyn quptai otyryp, kólik jáne logistika salasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári damytýdy ýaǵdalasqandaryn málimdedi. Orta dáliz arqyly Transkaspii baǵytyndaǵy vagondar men konteinerlerdiń tasymaldaý boiynsha bekitilgen mólsherlemelerdi eskere otyryp, olardyń Baký-Tbilisi-Kars jańa jelisi arqyly tasymaldaýdyń mańyzyna nazar aýdardy. Sonymen qatar Orta dálizdi tiimdi jáne turaqty paidalaný úshin tiisti mekemeler arasyndaǵy úilestirýdi kúsheitýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti.
- Ekonomika jáne saýda qatynastaryn odan ári damytýda qurylys sektory men merdigerlik qyzmetterdiń mańyzdylyǵyn kórsete otyryp, osy saladaǵy yntymaqtastyqty damytý úshin qajetti qadamdardy jasaýǵa sheshim qabyldady.
- Mádeniet jáne týrizm salasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynastardy damytý maqsatynda tiimdi yntymaqtastyq tetikterin paidalana otyryp, COVID-19-ǵa qarsy vaktsinatsiia sertifikattaryn qosa alǵanda, qaýipsiz saiahatty jeńildetý boiynsha sharalar qabyldaýdyń jáne tájiribe almasýdy jandandyrýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti;
- Eki el arasyndaǵy turaqty jolaýshy reister sanyn arttyrýdyń mańyzdylyǵyn atap ótip, azamattyq aviatsiia mekemeleri arasynda kelissózder júrgizý týraly sheshimdi quptady.
- Aqparattyq kommýnikatsiialyq tehnologiialar salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaitýdyń mańyzdylyǵyn atap ótip, tsifrlandyrý, onyń ishinde startaptardy qoldaý salasynda tájiribe almasýǵa jáne tehnologiialyq parkterdiń yntymaqtastyǵyn nyǵaitýǵa kelisti.
- Qorshaǵan orta jáne ýrbanizm salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaitýdyń mańyzdylyǵyn atap ótip, osy saladaǵy yntymaqtastyqty, onyń ishinde tehnikalyq bilim men tájiribe almasýdy ilgeriletýge kelisti.
- Azyq-túlik, aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy tehnikalyq yntymaqtastyqty damytý jáne qoldanystaǵy tetikterdi tiimdirek paidalaný qajettigin málimdep, 2023 jyly Túrkiiada qazaqstandyq biznes ókilderiniń qatysýymen aýyl sharýashylyǵy salasynda qazaq-túrik iskerlik forýmyn jáne qazaq-túrik aýyl sharýashylyǵy jumys tobynyń otyrystaryn ótkizý týraly sheshim qabyldady.
- Aýqymdy orman órtterimen kúresýde járdemdesýmen qosa orman sharýashylyǵy máseleleri boiynsha yntymaqtastyq baǵyttaryn damytýdyń mańyzdylyǵyn atap ótip, 2021 jylǵy Túrkiiadaǵy alapat orman órti kezinde qazaq halqynyń kórsetken kómegine rizashylyǵyn bildirdi.
- Ósimdikterdi qorǵaý jáne ósimdikter karantini salalaryndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa ýaǵdalasty.
- Adam ómiri men densaýlyǵyn qajetti deńgeide qorǵaýdy qamtamasyz etý jáne adam densaýlyǵyna ziiandy ónimder men azyq-túlik ónimderi jáne janýarlardan juqpaly aýrýlarǵa jol bermeý maqsatynda yntymaqtastyqtyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
- Joǵary oqý oryndary arasynda tikelei bailanystar ornatý, ózara tájiribe almasý, oqytýshylardyń biliktiligin arttyrý, ǵylymi seminarlar, konferentsiialar men sheberlik kýrstaryn uiymdastyrý, sondai-aq birlesken bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyq baǵdarlamalaryn qoldaýdy qýattady.
- Mádeni-gýmanitarlyq bailanystardy nyǵaitý, mádeniet pen óner salasynda ózara is-sharalardy júzege asyrý, eki el kinonaryqtarynda Qazaqstan men Túrkiiada shyǵarylǵan jáne birlese túsirilgen filmderdiń kórsetilimderin uiymdastyrý mańyzdylyǵyn atap ótti.
- Aqparat almasýdy, strategiialyq kommýnikatsiiany, qoǵamdyq diplomatiiany, mádeni bailanystardy nyǵaitý, ekijaqty investitsiiany ulǵaitý, elderdiń brend qundylyǵyn arttyrý jáne institýtsionaldyq qarym-qatynasty jetildirý maqsatynda tiisti baǵdarlamalar negizinde BAQ qyzmetkerleriniń kásibi daǵdylaryn damytý týraly kelisti.
- Memleket pen qoǵamnyń ashyqtyǵy men transparenttiligi, tiimdi memlekettik basqarý boiynsha tájiribe men aqparat almasý, BAQ ókilderi men memlekettik mekemelerdiń baspasóz ókilderi úshin birlesken oqý baǵdarlamalaryn ótkizý, aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne gibridti qaýip-qaterlerge jatatyn dezinformatsiiaǵa qarsy kúres boiynsha pikir jáne aqparat almasý týraly kelisti.
- Aqparat salasyndaǵy memlekettik saiasatty damytýda jáne buqaralyq aqparat quraldaryn, áleýmettik jelilerdi jáne BAQ qyzmetin nyǵaitýǵa qoldaý kórsetý boiynsha Qazaqstan men Túrkiianyń quzyrly organdary arasyndaǵy yntymaqtastyqty arttyrýǵa, ózara baǵdarlamalardy júzege asyrýǵa kelisti.
- Eki el arasyndaǵy gýmanitarlyq jáne mádeni qarym-qatynastardy tereńdetý maqsatynda ulttyq arhiv mekemeleri arasyndaǵy qalyptasqan yntymaqtastyqty quptap, ony odan ári nyǵaitýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Mádeni ortalyqtar týraly kelisimge qatysty protsesti múmkindiginshe tezirek aiaqtaý týraly sheshim qabyldady.
- Eki eldiń jastar saiasaty salasyndaǵy yntymaqtastyǵyna qanaǵattanatyndyqtaryn atap ótip, osy saladaǵy dostyq áriptestik qarym-qatynastardy kelisimsharttar negizinde odan ári damytýdy quptady.
- Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyq kelisimin jańartý, meditsinalyq bilim men tájiribe almasýdy kúsheitý jáne epidemiialyq aýrýlarmen kúresti qosa alǵanda, jer silkinisi, sý tasqyny, órt jáne t.b. tabiǵi apattarǵa qarsy birlesip áreket etý boiynsha sheshimderin atap ótti.
- Eki eldiń qarýly kúshteri men quqyq qorǵaý organdary arasynda ózara saparlar jasaý, tájiribe almasý, oqytý, úilestirý jáne birlesken oqý-jattyǵýlar siiaqty is-qimyldardy kóbeitý týraly sheshim qabyldady.
- Terrorizm men ekstremizmniń barlyq túrlerine qarsy tabandy kúresýge, eki eldiń ulttyq qaýipsizdigine qater tóndiretin barlyq qurylymdarǵa qarsy kúresti kúsheitýge, qorǵanys pen qaýipsizdik salasyndaǵy dialog tetikteri arqyly yntymaqtastyqty tereńdetýge kelisti.
- Qorǵanys ónerkásibi salasyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetý jáne osy maqsatta birlesken óndiristi qosa alǵanda, ártúrli yntymaqtastyq múmkindikterin qarastyrý jáne júzege asyrýǵa kelisti.
- Ekonomikalyq, saýda jáne mádeni qarym-qatynastardy odan ári damytý jáne gýmanitarlyq bailanystardy jeńildetý maqsatynda konsýldyq máseleler boiynsha yntymaqtastyqty jalǵastyrý qajettiligine nazar aýdardy.
- Ózderiniń irgeli múddelerin, egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qorǵaýǵa, syrtqy kúshterdiń ishki saiasatqa aralasýyna jol bermeýge ózara qoldaý kórsetetindikterin qýattady.
- Jahandyq jáne óńirlik turaqtylyq, beibitshilik pen órkendeý maqsatyna sáikes birlesip áreket etý, Túrki memleketteri uiymy jáne basqa halyqaralyq uiymdarda jáne kópjaqty platformalarda úilestirýdi qamtamasyz etý, Túrki memleketteri uiymynyń «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» qujatyn júzege asyrý úshin úilesimdi jumys isteý, barlyq múmkin bolǵan jaǵdailarda taraptardyń halyqaralyq uiymdarda usynylǵan sheshimderi men bastamalaryn jáne kandidatýralaryn ózara qoldaýǵa kelisti.
- Islam yntymaqtastyq uiymynyń kún tártibindegi máseleler jáne IYU-ǵa qarasty mekemeler, sonyń ishinde Qazaqstanda ornalasqan Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uiymy (IOFS), Túrkiiada ornalasqan Islam elderiniń statistika, ekonomikalyq jáne áleýmettik zertteýler men bilim berý ortalyǵy (SESRIC), Islam tarih, óner men mádenietin zertteý ortalyǵy (IRCICA), Islam yntymaqtastyǵy jastar forýmy (ICYF), Islam elderiniń standarttar jáne metrologiia institýty (SMIIC) jáne IYU Ekonomikalyq jáne saýda yntymaqtastyq jónindegi turaqty komiteti (COMCEC) aiasynda yntymaqtastyqty damytýǵa jáne turaqty konsýltatsiialar ótkizýge kelisti.
- Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary keńesin tolyqqandy uiymǵa ainaldyrý jónindegi Qazaqstan tóraǵalyǵynyń bastamasyn birtindep júrgizýge, sondai-aq onyń áleýetin birlesip damytýǵa nietti ekenderin bildirdi.
- Ózara mańyzdy jahandyq máseleler boiynsha pikir almasyp, ustanymdarynyń bir-birine sáikes keletinin qanaǵattanýshylyqpen atap ótti.
- Ortalyq Aziiadaǵy ózara túsinistik pen tatý kórshilik qarym-qatynastardy qoldap, óńirdegi qaýipsizdik pen turaqty damýǵa úles qosý jáne ózara tiimdi yntymaqtastyqty nyǵaitýdyń eki taraptyń múddesine sai keletinin atap ótti.
- Aýǵanstanda beibitshilikti, turaqtylyqty jáne órkendeýdi qamtamasyz etý úshin aýǵan halqynyń saiasi jáne etnikalyq turǵydan barlyq alýan túrliligin qamtityn inkliýzivti basqarý túsinigin ornyqtyrýdyń mańyzdylyǵyn atap ótip, bul eldegi turaqtylyqty ornatýda halyqaralyq kúsh-jigerge úles qosý maqsatynda aýǵan halqyna jan-jaqty kómek kórsetýdi jalǵastyrýǵa ortaq beiildiligin qýattady.
- Eki memleket arasynda sońǵy jyldary qol qoiylǵan úkimetaralyq kelisimderdiń kúshine enýi úshin qajetti ishki kelisý rásimderin aǵymdaǵy jyly ishinde aiaqtaý, halyqaralyq kelisimderdiń kúshine enýi jáne iske asyrylýy turǵysyndaǵy ýaǵdalastyqtaryn rastady.
Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Túrkiia Respýblikasynyń Prezidenti Redjep Taiip Erdoǵanǵa jáne barsha túrik halqyna qazaqstandyq delegatsiiaǵa kórsetilgen qonaqjailylyǵy men ystyq yqylasy úshin alǵysyn bildirdi jáne Túrkiia Respýblikasynyń Prezidentin 2022 jylǵy 12-13 qazanda Nur-Sultan qalasynda ótkizý josparlanǵan AÓSShK Sammitine shaqyrdy.
AÓSShK Sammiti aiasynda Joǵary deńgeili strategiialyq yntymaqtastyq keńesiniń 4-shi otyrysyn Nur-Sultan qalasynda ótkizýge kelisti.
Taraptar osy Birlesken málimdemege 2022 jylǵy 10 mamyrda Ankara qalasynda qazaq jáne túrik tilderinde qol qoidy.
