Taý men tasy qupiia búgip, sýlary syrǵa toly Tekeli jeri syldyrai aqqan úsh ózenimen, asqar taýlarymen berekeli. Qora, Shaja, Tekeli ózenderiniń túiisken oń jaǵalaýynda óndiristi, tarihi qala – Tekeli ornalasqan.
Tekeliniń ótkenine boilaǵanda iri tarihi oqiǵalardan bólektený múmkin emes.
Ári bul oqiǵalardyń jergilikti halyqtyń qalyptasýyndaǵy orny eleýli. Sál sheginis jasap, Jetisý ólkesiniń gúldenip-órkendeýine igi áserin tigizgen b.z. I myńjyldyǵynda qanatyn jaiǵan Jibek joly saýda qatynasy tarmaqtary Tekeliniń aýmaǵynan ótken.
Saýdagerler ákelgen tańsyq dúnieler jergilikti halyqtyń qoldanysyna enip, aiyrbas áreketi damyp, ekonomikalyq damýdyń alǵysharttary qalyptasqan.
Tekeli tarihi eskertkishterimen, tabiǵatymen erekshelenetin kenshiler qalasy. Aziiadaǵy eń úlken saryqyrama Burhan-Bulaq Tekeli óńirinde ornalasqan. Sonymen qatar, Qazaqstan boiynsha eń uzyn kóshe sanalatyn Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev kóshesi de osy Tekeli shaharynda. Qalada áli de zerttelýi qajet tarihi jádigerler men oryndar birshama.
Sonyń biri, Tekelidegi Qora ózeniniń saǵasynda ornalasqan, el arasynda «Tekelidegi býdda beinelengen tas» delinip ketken tarihi eskertkish ejelgi kezeńniń týyndysy degen maǵlumattar bar.
Ejelgi býddister bul jerge erekshe qyzyqqan. Jetisý ekonomikalyq institýtynyń tarihshy ǵalymy Mihail Antonov ejelgi mádeni eskertkish týraly bylai dep jazady: «Jartastyń betki jaǵy tegistelip, óńdelgeni baiqalady. Tastyń ústińgi jaǵynda tabiǵi oiyq bar. Jinaqtalǵan etnografiialyq materialdar boiynsha anyqtalǵany, atalǵan oiyqtan jyl on eki ai sý qurǵamaidy eken de, ony jergilikti halyq kieli sý dep sanap ketken. Tastyń betki jaǵyndaǵy ortańǵy tusynda lotos gúliniń sulbasy men úndi shirkeýiniń beinesi bederlengen. Tómengi jaǵynda miftik ań beinesi salynǵan. Jekelegen músin, beineler bolmasa, dál osyǵan uqsas eskertkishter tabylǵan joq».
Belgili Álkei Marǵulan atyndaǵy arheologiialyq institýttyń bas ǵylymi qairatkeri Zeinolla Samashev Tekelidegi qasietti bul tas ǵylymi turǵydan zerttelmegenin aitady:
– Biz tek tasta býddalyq kúmbezdiń beinelengenin bilemiz. Múmkin, qasietti dep sanalǵan sebebi, osy jerde rýhty tazartý rásimderi ótkizilgen bolar. Býddisterdiń senimi boiynsha bul jerge aiaq basqan jan barlyq qaiǵy-qasiretinen arylyp, rýhani tazarady-mys. Bul kúsh tabiǵattyń barlyq stihiiasy toǵysqan jerde taralady. Ejelgi býddister Qora shatqalyn bekerden-beker tańdamaǵan, munda sý, jer, jel men ot (kún) birdei kezdesedi, – dep bilikti maman óz topshylaýyn aitqan bolatyn.
Búginde elimizde tarihi-mádeni eskertkishterdi qorǵaýǵa barynsha nazar aýdarylýda. «Tekelidegi býdda beinelengen tas» ta osy tarihi eskertkishter tizimine enip otyr.
Arheologtardyń pikirinshe, Qora shatqalynyń búgip jatqan syry áli de kóp degenge saiady. Ǵylymi zertteýler týǵan ólkeniń ótken kúnderinen kóptegen shynaiy derekter usynary sózsiz. Sol sebepten, týǵan ólke tarihyn zerttep, tarih shyńyn birge baǵdarlaiyq.
Uljan BOTBAEVA, Tekeli qalasy ákiminiń baspasóz hatshysy
