Taıaý Shyǵystaǵy áskerı ahýaldyń ýshyǵýy Ortalyq Azıa elderin de alańdata bastady. Munaı baǵasynyń qubylýy, Ormuz buǵazy mańyndaǵy qaýip-qater jáne geosaıası belgisizdik Qazaqstan ekonomıkasyna qalaı áser etýi múmkin? Osy máselege baılanysty qarjyger Venera Janalına men ekonomıs Almas Chýkın jan-jaqty taldaý jasady, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
Qazaq Expert Club sarapshysy, qarjyger Venera Janalınanyń aıtýynsha, Iran tóńiregindegi eskalasıa eń aldymen munaı naryǵy arqyly Qazaqstanǵa áser etedi.
“Bul boljam naryqtaǵy alǵashqy reaksıadan-aq baıqalyp otyr. Reuters málimetinshe, Iranǵa jasalǵan soqqylardan keıin bırjadan tys saýdada munaı shamamen 10%-ǵa qymbattaǵan. Keıbir taldaýshylar Ormuz buǵazyndaǵy irkilister uzaqqa sozylsa, Brent baǵasy barreline 100 dollardan asýy múmkin dep boljaıdy. Munaı qymbattasa, Qazaqstannyń eksporttyq túsimi men búdjet kirisi ádette jaqsarady. Sebebi munaı men munaı ónimderi el eksportynyń shamamen jartysyn quraıdy”, - deıdi sarapshy.
Ol The Economist pen Reuters derekterine súıene otyryp, qaqtyǵys álemde iri munaı kúızelisin týyndatýy múmkin ekenin atap ótti. Onyń sózinshe, Ormuz buǵazy jahandyq energetıkanyń negizgi kúretamyry, sondyqtan ondaǵy kez kelgen irkilis naryqqa birden áser etedi.
“Buǵaz arqyly álemdik munaı men munaı ónimderi tutynýynyń shamamen besten biri jáne teńiz arqyly tasymaldanatyn munaıdyń tórtten birinen astamy ótedi. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan úshin bul jaı ǵana munaıdyń qymbattaýy emes, bir mezette eksport kiristerin arttyrýy múmkin. Biraq ınflásıalyq, valútalyq jáne logıstıkalyq táýekelderdi de kúsheıtetin syrtqy soqqy. Ádette Brent baǵasy kóterilse, eksporttyq túsim, salyq kiristeri jáne tólem balansy jaqsarady. Bul mańyzdy, óıtkeni munaı men munaı ónimderi Qazaqstan eksportynyń shamamen 50%-yn quraıdy. Demek, el ekonomıkasy áli de munaı konúnktýrasyna táýeldi”, - deıdi ol.
Alaıda sarapshy munaı qymbattaǵan saıyn Qazaqstanǵa túsetin paıda da ózdiginen eselene beredi degen pikirmen kelispeıdi. Uzaqqa sozylǵan daǵdarys ınflásıanyń údeýine, teńgeniń qubylmalyǵyna jáne logıstıkanyń qymbattaýyna ákelýi múmkin.
Janalınanyń baǵalaýynsha, munaıdyń qymbattaýy teńgege belgili bir deńgeıde qoldaý kórsetýi múmkin. Biraq geosaıası kúızelis kezinde dollar “qaýipsiz aılaq” retinde kúsheıip, ulttyq valútaǵa qysym túsirýi de múmkin.
“Sondyqtan teńgeniń jaǵdaıy qubylmaly boladá. Munaı faktory basym tússe ǵana ulttyq valúta turaqtanýy yqtımal”, - dep qosty ol.
Sarapshynyń aıtýynsha, Ulttyq bank 2026 jyly ınflásıany tejeýdi basty basymdyq retinde belgilep otyr.
“Eger baǵa ósimin baıaýlatatyn úrdis ornyqpasa, aqsha-nesıe saıasaty qataıýy múmkin. Sonymen qatar sheteldik ınvestorlar qazaqstandyq baǵaly qaǵazdardan shyǵa bastasa, teńge aıtarlyqtaı álsireýi múmkin”, - dedi ol.
Ekonomıs Chýkın ne deıdi?
Ekonomıs Almas Chýkın Irannyń Ortalyq Azıa úshin geografıalyq ári ekonomıkalyq mańyzy erekshe ekenin atap ótti.
“Bizdiń óńir teńizge tikeleı shyǵa almaıdy. Al Ózbekstan tipti muhıtqa eki márte tuıyq el sanalady. Al Iran - Ortalyq Azıanyń teńizge shyǵatyn basty dálizi”, - deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, Túrikmenstan–Iran temirjol túıininen Parsy shyǵanaǵyna deıin nebári 1200–1500 shaqyrym. Bul baǵyt iske tolyq qosylsa, Ortalyq Azıa elderi álemdik porttarǵa áldeqaıda qysqa jolmen shyǵýǵa múmkindik alady.
“Ol jerden Rotterdamǵa teńiz arqyly 3–4 aptada jetýge bolady. Bul - munaıdy Reseı arqyly Novorossııskige, odan Qara teńiz ben Bosfor arqyly jóneltetin uzaq ári kúrdeli baǵytqa balama”, - dep túsindirdi Chýkın.
Ekonomısiń pikirinshe, eger Iranda Batysqa jaýlyq ustanbaıtyn jańa saıası kezeń bastalyp, sanksıalar jeńildese, bul Ortalyq Azıa úshin tarıhı múmkindikke aınalýy múmkin.
“Mundaı kórshi eldiń paıda bolýy - baı, bilimdi ári áleýeti zor naryqtyń ashylýy degen sóz. Qazir bizdi Kaspıı belgili bir deńgeıde shektep tur. Al Iran arqyly qurlyq dálizi jandansa, kóne saýda joldary qaıta tiriledi. Bul - Ortalyq Azıa úshin orasan ekonomıkalyq serpilis”, - dedi ol.
Chýkın tarıhı turǵydan da bul dálizdiń mańyzy zor ekenin aıtady. Onyń sózinshe, órkenıet Nil boıynan bastalyp, teńiz jaǵalaýy arqyly Mesopotamıaǵa (qazirgi Iran men Irak aýmaǵy) jetip, keıin Transoksanıaǵa - Syrdarıa men Ámýdarıa ańǵarlaryna taraǵan. Iaǵnı bul kólik-saýda baǵyty myńdaǵan jyldyq tarıhy bar ejelgi órkenıettik dáliz sanalady.
Soǵystyń maqsaty ózgerip jatyr
Sarapshy qazirgi qaqtyǵysqa saıası baǵa bermeıtinin, ony taza ekonomıkalyq jáne júıelik turǵydan qaraıtynyn aıtty. Onyń pikirinshe, sońǵy oqıǵalar soǵys júrgizýdiń múlde jańa deńgeıin kórsetip otyr.
“Buryn tehnologıasy basym elder kóbine túnde soqqy beretin. Al bul joly ýaqyt ádeıi ózgertilgeni baıqalady. Qazir belgili bolǵandaı, soqqy Irannyń joǵary basshylyǵy jınalatyn sátke dál keltirilgen”, - deıdi ekonomıs.
Chýkınniń paıymynsha, mundaı tásil soǵys logıkasyn túbegeıli ózgertti. Tarıhta “bıleýshi bıleýshige tikeleı soqqy jasamaıdy” degen beıresmı qaǵıda bolǵan. Al qazirgi tájirıbe bul erejeniń buzylǵanyn kórsetedi.
Sondaı-aq ol qyrǵı-qabaq soǵystan keıin qalyptasqan “rejım aýystyrý” logıkasynyń da tıimdiligi kúmándi ekenin aıtty.
“Qazirgi pragmatıkalyq tásil mynany kórsetedi: syrttan “durys” kóshbasshy ornatqannan góri, júıege óz bolashaǵyn ózi aıqyndaýǵa múmkindik berý tıimdi. Al eger bir tulǵa túbegeıli kedergi bolsa, nysanaly qysym quraldary qoldanylýy múmkin”, - dedi Chýkın.
Ekonomısiń túıininshe, álemdik saıası-ekonomıkalyq júıe jańa kezeńge aıaq basty.
“Qyzyq ári kúrdeli zaman bastalyp keledi”, - dep qorytyndylady ol.
Qazaqstan úshin negizgi dılem
Sarapshylardyń pikirinshe, Qazaqstan úshin qazirgi jaǵdaı ekiushty.
Bir jaǵynan, munaı baǵasynyń ósýi eksport pen búdjetke qysqa merzimdi qoldaý berýi múmkin. Ekinshi jaǵynan, uzaqqa sozylǵan geosaıası daǵdarys ınflásıany údetip, logıstıkany qymbattatyp, qarjy naryqtaryndaǵy turaqsyzdyqty kúsheıtýi yqtımal.
Syrtqy saıasatta Qazaqstannyń dástúrli kópvektorly ustanymdy saqtaýy eń yqtımal senarı retinde baǵalanyp otyr. Alaıda daǵdarys tereńdegen saıyn, qymbat munaıdan túsetin paıda men syrtqy táýekelder arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý barǵan saıyn kúrdelene túsýi múmkin.
Aıta keteıik, 28 aqpanda AQSH pen Izraıl Iranǵa qarsy aýqymdy áskerı operasıa bastaǵany, Tegeranda jarylys estilgeni habarlandy.
