تاياۋ شىعىستاعى اسكەري احۋالدىڭ ۋشىعۋى ورتالىق ازيا ەلدەرىن دە الاڭداتا باستادى. مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلۋى، ورمۇز بۇعازى ماڭىنداعى قاۋىپ-قاتەر جانە گەوساياسي بەلگىسىزدىك قازاقستان ەكونوميكاسىنا قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ وسى ماسەلەگە بايلانىستى قارجىگەر ۆەنەرا جانالينa مەن ەكونوميست الماس چۋكين جان-جاقتى تالداۋ جاسادى، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
Qazaq Expert Club ساراپشىسى، قارجىگەر ۆەنەرا جانالينانىڭ ايتۋىنشا، يران توڭىرەگىندەگى ەسكالاسيا ەڭ الدىمەن مۇناي نارىعى ارقىلى قازاقستانعا اسەر ەتەدى.
“بۇل بولجام نارىقتاعى العاشقى رەاكسيادان-اق بايقالىپ وتىر. Reuters مالىمەتىنشە، يرانعا جاسالعان سوققىلاردان كەيىن بيرجادان تىس ساۋدادا مۇناي شامامەن 10%-عا قىمباتتاعان. كەيبىر تالداۋشىلار ورمۇز بۇعازىنداعى ىركىلىستەر ۇزاققا سوزىلسا، Brent باعاسى باررەلىنە 100 دوللاردان اسۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. مۇناي قىمباتتاسا، قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق ءتۇسىمى مەن بيۋدجەت كىرىسى ادەتتە جاقسارادى. سەبەبى مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرى ەل ەكسپورتىنىڭ شامامەن جارتىسىن قۇرايدى”، - دەيدى ساراپشى.
ول The Economist پەن Reuters دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، قاقتىعىس الەمدە ءىرى مۇناي كۇيزەلىسىن تۋىنداتۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە، ورمۇز بۇعازى جاھاندىق ەنەرگەتيكانىڭ نەگىزگى كۇرەتامىرى، سوندىقتان ونداعى كەز كەلگەن ىركىلىس نارىققا بىردەن اسەر ەتەدى.
“بۇعاز ارقىلى الەمدىك مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرى تۇتىنۋىنىڭ شامامەن بەستەن ءبىرى جانە تەڭىز ارقىلى تاسىمالداناتىن مۇنايدىڭ تورتتەن بىرىنەن استامى وتەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستان ءۇشىن بۇل جاي عانا مۇنايدىڭ قىمباتتاۋى ەمەس، ءبىر مەزەتتە ەكسپورت كىرىستەرىن ارتتىرۋى مۇمكىن. ءبىراق ينفلياسيالىق، ۆاليۋتالىق جانە لوگيستيكالىق تاۋەكەلدەردى دە كۇشەيتەتىن سىرتقى سوققى. ادەتتە Brent باعاسى كوتەرىلسە، ەكسپورتتىق ءتۇسىم، سالىق كىرىستەرى جانە تولەم بالانسى جاقسارادى. بۇل ماڭىزدى، ويتكەنى مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرى قازاقستان ەكسپورتىنىڭ شامامەن 50%-ىن قۇرايدى. دەمەك، ەل ەكونوميكاسى ءالى دە مۇناي كونيۋنكتۋراسىنا تاۋەلدى”، - دەيدى ول.
الايدا ساراپشى مۇناي قىمباتتاعان سايىن قازاقستانعا تۇسەتىن پايدا دا وزدىگىنەن ەسەلەنە بەرەدى دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيدى. ۇزاققا سوزىلعان داعدارىس ينفلياسيانىڭ ۇدەۋىنە، تەڭگەنىڭ قۇبىلمالىعىنا جانە لوگيستيكانىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلۋى مۇمكىن.
جانالينانىڭ باعالاۋىنشا، مۇنايدىڭ قىمباتتاۋى تەڭگەگە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قولداۋ كورسەتۋى مۇمكىن. ءبىراق گەوساياسي كۇيزەلىس كەزىندە دوللار “ءقاۋىپسىز ايلاق” رەتىندە كۇشەيىپ، ۇلتتىق ۆاليۋتاعا قىسىم ءتۇسىرۋى دە مۇمكىن.
“سوندىقتان تەڭگەنىڭ جاعدايى قۇبىلمالى بولاديا. مۇناي فاكتورى باسىم تۇسسە عانا ۇلتتىق ۆاليۋتا تۇراقتانۋى ىقتيمال”، - دەپ قوستى ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق بانك 2026 جىلى ينفلياسيانى تەجەۋدى باستى باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەپ وتىر.
“ەگەر باعا ءوسىمىن باياۋلاتاتىن ءۇردىس ورنىقپاسا، اقشا-نەسيە ساياساتى قاتايۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار شەتەلدىك ينۆەستورلار قازاقستاندىق باعالى قاعازداردان شىعا باستاسا، تەڭگە ايتارلىقتاي السىرەۋى مۇمكىن”، - دەدى ول.
ەكونوميست چۋكين نە دەيدى؟
ەكونوميست الماس چۋكين يراننىڭ ورتالىق ازيا ءۇشىن گەوگرافيالىق ءارى ەكونوميكالىق ماڭىزى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
“ءبىزدىڭ ءوڭىر تەڭىزگە تىكەلەي شىعا المايدى. ال وزبەكستان ءتىپتى مۇحيتقا ەكى مارتە تۇيىق ەل سانالادى. ال يران - ورتالىق ازيانىڭ تەڭىزگە شىعاتىن باستى ءدالىزى”، - دەيدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا، تۇرىكمەنستان–يران تەمىرجول تۇيىنىنەن پارسى شىعاناعىنا دەيىن نەبارى 1200–1500 شاقىرىم. بۇل باعىت ىسكە تولىق قوسىلسا، ورتالىق ازيا ەلدەرى الەمدىك پورتتارعا الدەقايدا قىسقا جولمەن شىعۋعا مۇمكىندىك الادى.
“ول جەردەن روتتەردامعا تەڭىز ارقىلى 3–4 اپتادا جەتۋگە بولادى. بۇل - مۇنايدى رەسەي ارقىلى نوۆوروسسييسكىگە، ودان قارا تەڭىز بەن بوسفور ارقىلى جونەلتەتىن ۇزاق ءارى كۇردەلى باعىتقا بالاما”، - دەپ ءتۇسىندىردى چۋكين.
ەكونوميستىڭ پىكىرىنشە، ەگەر يراندا باتىسقا جاۋلىق ۇستانبايتىن جاڭا ساياسي كەزەڭ باستالىپ، سانكسيالار جەڭىلدەسە، بۇل ورتالىق ازيا ءۇشىن تاريحي مۇمكىندىككە اينالۋى مۇمكىن.
“مۇنداي كورشى ەلدىڭ پايدا بولۋى - باي، ءبىلىمدى ءارى الەۋەتى زور نارىقتىڭ اشىلۋى دەگەن ءسوز. ءقازىر ءبىزدى كاسپيي بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شەكتەپ تۇر. ال يران ارقىلى قۇرلىق ءدالىزى جاندانسا، كونە ساۋدا جولدارى قايتا تىرىلەدى. بۇل - ورتالىق ازيا ءۇشىن وراسان ەكونوميكالىق سەرپىلىس”، - دەدى ول.
چۋكين تاريحي تۇرعىدان دا بۇل ءدالىزدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، وركەنيەت ءنىل بويىنان باستالىپ، تەڭىز جاعالاۋى ارقىلى مەسوپوتامياعا (قازىرگى يران مەن يراك اۋماعى) جەتىپ، كەيىن ترانسوكسانياعا - سىرداريا مەن ءامۋداريا اڭعارلارىنا تاراعان. ياعني بۇل كولىك-ساۋدا باعىتى مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار ەجەلگى وركەنيەتتىك ءدالىز سانالادى.
سوعىستىڭ ماقساتى وزگەرىپ جاتىر
ساراپشى قازىرگى قاقتىعىسقا ساياسي باعا بەرمەيتىنىن، ونى تازا ەكونوميكالىق جانە جۇيەلىك تۇرعىدان قارايتىنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە، سوڭعى وقيعالار سوعىس جۇرگىزۋدىڭ مۇلدە جاڭا دەڭگەيىن كورسەتىپ وتىر.
“بۇرىن تەحنولوگياسى باسىم ەلدەر كوبىنە تۇندە سوققى بەرەتىن. ال بۇل جولى ۋاقىت ادەيى وزگەرتىلگەنى بايقالادى. ءقازىر بەلگىلى بولعانداي، سوققى يراننىڭ جوعارى باسشىلىعى جينالاتىن ساتكە ءدال كەلتىرىلگەن”، - دەيدى ەكونوميست.
چۋكيننىڭ پايىمىنشا، مۇنداي ءتاسىل سوعىس لوگيكاسىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. تاريحتا “بيلەۋشى بيلەۋشىگە تىكەلەي سوققى جاسامايدى” دەگەن بەيرەسمي قاعيدا بولعان. ال قازىرگى تاجىريبە بۇل ەرەجەنىڭ بۇزىلعانىن كورسەتەدى.
سونداي-اق ول قىرعي-قاباق سوعىستان كەيىن قالىپتاسقان “رەجيم اۋىستىرۋ” لوگيكاسىنىڭ دا تيىمدىلىگى كۇماندى ەكەنىن ايتتى.
“قازىرگى پراگماتيكالىق ءتاسىل مىنانى كورسەتەدى: سىرتتان “دۇرىس” كوشباسشى ورناتقاننان گورى، جۇيەگە ءوز بولاشاعىن ءوزى ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ءتيىمدى. ال ەگەر ءبىر تۇلعا تۇبەگەيلى كەدەرگى بولسا، نىسانالى قىسىم قۇرالدارى قولدانىلۋى مۇمكىن”، - دەدى چۋكين.
ەكونوميستىڭ تۇيىنىنشە، الەمدىك ساياسي-ەكونوميكالىق جۇيە جاڭا كەزەڭگە اياق باستى.
“قىزىق ءارى كۇردەلى زامان باستالىپ كەلەدى”، - دەپ قورىتىندىلادى ول.
قازاقستان ءۇشىن نەگىزگى ديلەمما
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، قازاقستان ءۇشىن قازىرگى جاعداي ەكىۇشتى.
ءبىر جاعىنان، مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى ەكسپورت پەن بيۋدجەتكە قىسقا مەرزىمدى قولداۋ بەرۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاعىنان، ۇزاققا سوزىلعان گەوساياسي داعدارىس ينفلياسيانى ۇدەتىپ، لوگيستيكانى قىمباتتاتىپ، قارجى نارىقتارىنداعى تۇراقسىزدىقتى كۇشەيتۋى ىقتيمال.
سىرتقى ساياساتتا قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى كوپۆەكتورلى ۇستانىمدى ساقتاۋى ەڭ ىقتيمال سەناريي رەتىندە باعالانىپ وتىر. الايدا داعدارىس تەرەڭدەگەن سايىن، قىمبات مۇنايدان تۇسەتىن پايدا مەن سىرتقى تاۋەكەلدەر اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ بارعان سايىن كۇردەلەنە ءتۇسۋى مۇمكىن.
ايتا كەتەيىك، 28 اقپاندا اقش پەن يزرايل يرانعا قارسى اۋقىمدى اسكەري وپەراسيا باستاعانى، تەگەراندا جارىلىس ەستىلگەنى حابارلاندى.
