تاياۋ شىعىستاعى ەسكەري احۋالدىڭ ۋشىعۋى ورتالىق ازييا ەلدەرٸن دە الاڭداتا باستادى. مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلۋى, ورمۇز بۇعازى ماڭىنداعى قاۋٸپ-قاتەر جەنە گەوساياسي بەلگٸسٸزدٸك قازاقستان ەكونوميكاسىنا قالاي ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن? وسى مەسەلەگە بايلانىستى قارجىگەر ۆەنەرا جانالينa مەن ەكونوميست الماس چۋكين جان-جاقتى تالداۋ جاسادى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
Qazaq Expert Club ساراپشىسى, قارجىگەر ۆەنەرا جانالينانىڭ ايتۋىنشا, يران تٶڭٸرەگٸندەگٸ ەسكالاتسييا ەڭ الدىمەن مۇناي نارىعى ارقىلى قازاقستانعا ەسەر ەتەدٸ.
“بۇل بولجام نارىقتاعى العاشقى رەاكتسييادان-اق بايقالىپ وتىر. Reuters مەلٸمەتٸنشە, يرانعا جاسالعان سوققىلاردان كەيٸن بيرجادان تىس ساۋدادا مۇناي شامامەن 10%-عا قىمباتتاعان. كەيبٸر تالداۋشىلار ورمۇز بۇعازىنداعى ٸركٸلٸستەر ۇزاققا سوزىلسا, Brent باعاسى باررەلٸنە 100 دوللاردان اسۋى مٷمكٸن دەپ بولجايدى. مۇناي قىمباتتاسا, قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق تٷسٸمٸ مەن بيۋدجەت كٸرٸسٸ ەدەتتە جاقسارادى. سەبەبٸ مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸ ەل ەكسپورتىنىڭ شامامەن جارتىسىن قۇرايدى”, - دەيدٸ ساراپشى.
ول The Economist پەن Reuters دەرەكتەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, قاقتىعىس ەلەمدە ٸرٸ مۇناي كٷيزەلٸسٸن تۋىنداتۋى مٷمكٸن ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ سٶزٸنشە, ورمۇز بۇعازى جاھاندىق ەنەرگەتيكانىڭ نەگٸزگٸ كٷرەتامىرى, سوندىقتان ونداعى كەز كەلگەن ٸركٸلٸس نارىققا بٸردەن ەسەر ەتەدٸ.
“بۇعاز ارقىلى ەلەمدٸك مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸ تۇتىنۋىنىڭ شامامەن بەستەن بٸرٸ جەنە تەڭٸز ارقىلى تاسىمالداناتىن مۇنايدىڭ تٶرتتەن بٸرٸنەن استامى ٶتەدٸ. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستان ٷشٸن بۇل جاي عانا مۇنايدىڭ قىمباتتاۋى ەمەس, بٸر مەزەتتە ەكسپورت كٸرٸستەرٸن ارتتىرۋى مٷمكٸن. بٸراق ينفلياتسييالىق, ۆاليۋتالىق جەنە لوگيستيكالىق تەۋەكەلدەردٸ دە كٷشەيتەتٸن سىرتقى سوققى. ەدەتتە Brent باعاسى كٶتەرٸلسە, ەكسپورتتىق تٷسٸم, سالىق كٸرٸستەرٸ جەنە تٶلەم بالانسى جاقسارادى. بۇل ماڭىزدى, ٶيتكەنٸ مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸ قازاقستان ەكسپورتىنىڭ شامامەن 50%-ىن قۇرايدى. دەمەك, ەل ەكونوميكاسى ەلٸ دە مۇناي كونيۋنكتۋراسىنا تەۋەلدٸ”, - دەيدٸ ول.
الايدا ساراپشى مۇناي قىمباتتاعان سايىن قازاقستانعا تٷسەتٸن پايدا دا ٶزدٸگٸنەن ەسەلەنە بەرەدٸ دەگەن پٸكٸرمەن كەلٸسپەيدٸ. ۇزاققا سوزىلعان داعدارىس ينفلياتسييانىڭ ٷدەۋٸنە, تەڭگەنٸڭ قۇبىلمالىعىنا جەنە لوگيستيكانىڭ قىمباتتاۋىنا ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
جانالينانىڭ باعالاۋىنشا, مۇنايدىڭ قىمباتتاۋى تەڭگەگە بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە قولداۋ كٶرسەتۋٸ مٷمكٸن. بٸراق گەوساياسي كٷيزەلٸس كەزٸندە دوللار “قاۋٸپسٸز ايلاق” رەتٸندە كٷشەيٸپ, ۇلتتىق ۆاليۋتاعا قىسىم تٷسٸرۋٸ دە مٷمكٸن.
“سوندىقتان تەڭگەنٸڭ جاعدايى قۇبىلمالى بولاديا. مۇناي فاكتورى باسىم تٷسسە عانا ۇلتتىق ۆاليۋتا تۇراقتانۋى ىقتيمال”, - دەپ قوستى ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك 2026 جىلى ينفلياتسييانى تەجەۋدٸ باستى باسىمدىق رەتٸندە بەلگٸلەپ وتىر.
“ەگەر باعا ٶسٸمٸن باياۋلاتاتىن ٷردٸس ورنىقپاسا, اقشا-نەسيە ساياساتى قاتايۋى مٷمكٸن. سونىمەن قاتار شەتەلدٸك ينۆەستورلار قازاقستاندىق باعالى قاعازداردان شىعا باستاسا, تەڭگە ايتارلىقتاي ەلسٸرەۋٸ مٷمكٸن”, - دەدٸ ول.
ەكونوميست چۋكين نە دەيدٸ?
ەكونوميست الماس چۋكين يراننىڭ ورتالىق ازييا ٷشٸن گەوگرافييالىق ەرٸ ەكونوميكالىق ماڭىزى ەرەكشە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
“بٸزدٸڭ ٶڭٸر تەڭٸزگە تٸكەلەي شىعا المايدى. ال ٶزبەكستان تٸپتٸ مۇحيتقا ەكٸ مەرتە تۇيىق ەل سانالادى. ال يران - ورتالىق ازييانىڭ تەڭٸزگە شىعاتىن باستى دەلٸزٸ”, - دەيدٸ ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, تٷرٸكمەنستان–يران تەمٸرجول تٷيٸنٸنەن پارسى شىعاناعىنا دەيٸن نەبەرٸ 1200–1500 شاقىرىم. بۇل باعىت ٸسكە تولىق قوسىلسا, ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ەلەمدٸك پورتتارعا ەلدەقايدا قىسقا جولمەن شىعۋعا مٷمكٸندٸك الادى.
“ول جەردەن روتتەردامعا تەڭٸز ارقىلى 3–4 اپتادا جەتۋگە بولادى. بۇل - مۇنايدى رەسەي ارقىلى نوۆوروسسييسكٸگە, ودان قارا تەڭٸز بەن بوسفور ارقىلى جٶنەلتەتٸن ۇزاق ەرٸ كٷردەلٸ باعىتقا بالاما”, - دەپ تٷسٸندٸردٸ چۋكين.
ەكونوميستٸڭ پٸكٸرٸنشە, ەگەر يراندا باتىسقا جاۋلىق ۇستانبايتىن جاڭا ساياسي كەزەڭ باستالىپ, سانكتسييالار جەڭٸلدەسە, بۇل ورتالىق ازييا ٷشٸن تاريحي مٷمكٸندٸككە اينالۋى مٷمكٸن.
“مۇنداي كٶرشٸ ەلدٸڭ پايدا بولۋى - باي, بٸلٸمدٸ ەرٸ ەلەۋەتٸ زور نارىقتىڭ اشىلۋى دەگەن سٶز. قازٸر بٸزدٸ كاسپيي بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە شەكتەپ تۇر. ال يران ارقىلى قۇرلىق دەلٸزٸ جاندانسا, كٶنە ساۋدا جولدارى قايتا تٸرٸلەدٸ. بۇل - ورتالىق ازييا ٷشٸن وراسان ەكونوميكالىق سەرپٸلٸس”, - دەدٸ ول.
چۋكين تاريحي تۇرعىدان دا بۇل دەلٸزدٸڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن ايتادى. ونىڭ سٶزٸنشە, ٶركەنيەت نٸل بويىنان باستالىپ, تەڭٸز جاعالاۋى ارقىلى مەسوپوتاميياعا (قازٸرگٸ يران مەن يراك اۋماعى) جەتٸپ, كەيٸن ترانسوكسانيياعا - سىردارييا مەن ەمۋدارييا اڭعارلارىنا تاراعان. ياعني بۇل كٶلٸك-ساۋدا باعىتى مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار ەجەلگٸ ٶركەنيەتتٸك دەلٸز سانالادى.
سوعىستىڭ ماقساتى ٶزگەرٸپ جاتىر
ساراپشى قازٸرگٸ قاقتىعىسقا ساياسي باعا بەرمەيتٸنٸن, ونى تازا ەكونوميكالىق جەنە جٷيەلٸك تۇرعىدان قارايتىنىن ايتتى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, سوڭعى وقيعالار سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ مٷلدە جاڭا دەڭگەيٸن كٶرسەتٸپ وتىر.
“بۇرىن تەحنولوگيياسى باسىم ەلدەر كٶبٸنە تٷندە سوققى بەرەتٸن. ال بۇل جولى ۋاقىت ەدەيٸ ٶزگەرتٸلگەنٸ بايقالادى. قازٸر بەلگٸلٸ بولعانداي, سوققى يراننىڭ جوعارى باسشىلىعى جينالاتىن سەتكە دەل كەلتٸرٸلگەن”, - دەيدٸ ەكونوميست.
چۋكيننٸڭ پايىمىنشا, مۇنداي تەسٸل سوعىس لوگيكاسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتتٸ. تاريحتا “بيلەۋشٸ بيلەۋشٸگە تٸكەلەي سوققى جاسامايدى” دەگەن بەيرەسمي قاعيدا بولعان. ال قازٸرگٸ تەجٸريبە بۇل ەرەجەنٸڭ بۇزىلعانىن كٶرسەتەدٸ.
سونداي-اق ول قىرعي-قاباق سوعىستان كەيٸن قالىپتاسقان “رەجيم اۋىستىرۋ” لوگيكاسىنىڭ دا تيٸمدٸلٸگٸ كٷمەندٸ ەكەنٸن ايتتى.
“قازٸرگٸ پراگماتيكالىق تەسٸل مىنانى كٶرسەتەدٸ: سىرتتان “دۇرىس” كٶشباسشى ورناتقاننان گٶرٸ, جٷيەگە ٶز بولاشاعىن ٶزٸ ايقىنداۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋ تيٸمدٸ. ال ەگەر بٸر تۇلعا تٷبەگەيلٸ كەدەرگٸ بولسا, نىسانالى قىسىم قۇرالدارى قولدانىلۋى مٷمكٸن”, - دەدٸ چۋكين.
ەكونوميستٸڭ تٷيٸنٸنشە, ەلەمدٸك ساياسي-ەكونوميكالىق جٷيە جاڭا كەزەڭگە اياق باستى.
“قىزىق ەرٸ كٷردەلٸ زامان باستالىپ كەلەدٸ”, - دەپ قورىتىندىلادى ول.
قازاقستان ٷشٸن نەگٸزگٸ ديلەمما
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان ٷشٸن قازٸرگٸ جاعداي ەكٸۇشتى.
بٸر جاعىنان, مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸ ەكسپورت پەن بيۋدجەتكە قىسقا مەرزٸمدٸ قولداۋ بەرۋٸ مٷمكٸن. ەكٸنشٸ جاعىنان, ۇزاققا سوزىلعان گەوساياسي داعدارىس ينفلياتسييانى ٷدەتٸپ, لوگيستيكانى قىمباتتاتىپ, قارجى نارىقتارىنداعى تۇراقسىزدىقتى كٷشەيتۋٸ ىقتيمال.
سىرتقى ساياساتتا قازاقستاننىڭ دەستٷرلٸ كٶپۆەكتورلى ۇستانىمدى ساقتاۋى ەڭ ىقتيمال ستسەناريي رەتٸندە باعالانىپ وتىر. الايدا داعدارىس تەرەڭدەگەن سايىن, قىمبات مۇنايدان تٷسەتٸن پايدا مەن سىرتقى تەۋەكەلدەر اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋ بارعان سايىن كٷردەلەنە تٷسۋٸ مٷمكٸن.
ايتا كەتەيٸك, 28 اقپاندا اقش پەن يزرايل يرانعا قارسى اۋقىمدى ەسكەري وپەراتسييا باستاعانى, تەگەراندا جارىلىس ەستٸلگەنٸ حابارلاندى.
