Izrail armiiasy keshe Kaspii jaǵalaýyndaǵy Bandar-Anzali aýdanynda Iran áskeri-teńiz nysandaryna soqqy jasady. Soǵys tuńǵysh ret Kaspiige qarai aýysyp otyr. Osy ýaqytqa deiin Iran úshin negizgi áskeri-energetikalyq qysym Parsy shyǵanaǵy, Ormýz buǵazy, Hýzestan, Býsher, Bandar-Abbas baǵyttarynda bolǵan edi. Túngi soqqylar Kaspiidiń “tynysh ailaq” statýsyn shaiqaltyp otyr. Qazaqstan úshin Kaspii eksport, logistika, tranzit, port infraqurylymy, ekologiia jáne geosaiasi tepe-teńdik toǵysqan eń mańyzdy ekonomikalyq keńistik.
Astana shuǵyl konsýltatsiialar bastaidy, deidi DALA INSIDE derekkózi. Kaspii teńizi áskeri urys alańyna ainalsa, Qazaqstannyń halyqaralyq tranziti, munai-gaz eksporty men teńizdiń ekologiiasy úlken qaýip tónip tur. Transkaspii halyqaralyq kólik baǵdary, iaǵni Orta dáliz sońǵy jyldary Qazaqstannyń basty geoekonomikalyq úmitine ainalǵan edi. 2025 jyly osy marshrýtpen 4,12 million tonna júk tasymaldanyp, shamamen 77 myń konteiner ótken. Reseige sanktsiia salynǵannan keiin, Qazaqstan Transkaspii arqyly Eýraziianyń basty tranzittik koridoryn quryp jatqan bolatyn. Úlken investitsiialyq jobalar men josparlar jasalyp qoiylǵan. Kaspii teńizindegi kemelerge soqqy jasala bastasa, Transkaspii tasymaly ýaqytsha toqtaýy múmkin.
Onymen birge, Qazaqstan 2025 jyly Aqtaý porty arqyly tankerlerge 3,2 million tonna munai tiep bergen. Onyń ishinde Baký–Tbilisi–Jeihan baǵytyna 1,2 million tonna jiberdi. Osy arqyly Qazaqstan KTK qubyryna degen táýeldilikti azaitýǵa kúsh salǵan. Kaspiidegi áskeri eskalatsiia osy balama marshrýttyń baǵasyn ósirip, tehnikalyq jáne kommertsiialyq turaqtylyǵyn álsiretedi. Onyń ústine, QazMunaiGaz byltyr Aqtaý–Baký baǵytynyń ózinde tehnologiialyq shekteýler men tasymal úzilisteri bolǵanyn jasyrmai málimdegen edi. Soǵys faktory qosylsa, bul marshrýttaǵy árbir tonna munaidyń quny men táýekeli odan saiyn artady.
Ormýz baǵyty buzylǵannan keiin Kaspii Iranmen halyqaralyq saýda úshin qaýipsizdeý baǵyt retinde qarastyryla bastalǵan edi. Resei astyǵyn Iranǵa osy teńiz arqyly jóneltken. Iaǵni Parsy shyǵanaǵy jabylǵan saiyn Kaspiidiń ekonomikalyq mańyzy óse tústi. Biraq dál sol sátte Bandar-Anzalige soqqy jasalýy Kaspiidiń de qaýipsiz emes ekenin kórsetti. Bul halyqaralyq investorlardyń Transkaspii jobasynan úrke bastaýyna alyp kelýi múmkin.
«Astananyń qolynda tek diplomatiialyq rychagtar bar. Ol soǵysqa aralasa almaidy. Biraq Shevron men ExxonMobil lobbii arqyly Vashingtonǵa shyǵyp, TsAHAL-dyń Kaspiige tiispeýin suraityny anyq. Ótkende Ýkraina KTK infraqurylymyna tiise bastaǵanda dál osy mehanizmdi qoldanǵan bolatyn. Jáne odan nátije boldy», - deidi, derekkóz.
DALA INSIDE bul mańyzdy jaǵdaidy baqylap otyrmaq.
