يزرايل ارميياسى كەشە كاسپيي جاعالاۋىنداعى باندار-انزالي اۋدانىندا يران ەسكەري-تەڭٸز نىساندارىنا سوققى جاسادى. سوعىس تۇڭعىش رەت كاسپييگە قاراي اۋىسىپ وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيٸن يران ٷشٸن نەگٸزگٸ ەسكەري-ەنەرگەتيكالىق قىسىم پارسى شىعاناعى, ورمۋز بۇعازى, حۋزەستان, بۋشەر, باندار-ابباس باعىتتارىندا بولعان ەدٸ. تٷنگٸ سوققىلار كاسپييدٸڭ “تىنىش ايلاق” ستاتۋسىن شايقالتىپ وتىر. قازاقستان ٷشٸن كاسپيي ەكسپورت, لوگيستيكا, ترانزيت, پورت ينفراقۇرىلىمى, ەكولوگييا جەنە گەوساياسي تەپە-تەڭدٸك توعىسقان ەڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق كەڭٸستٸك.
استانا شۇعىل كونسۋلتاتسييالار باستايدى, دەيدٸ DALA INSIDE دەرەككٶزٸ. كاسپيي تەڭٸزٸ ەسكەري ۇرىس الاڭىنا اينالسا, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ترانزيتٸ, مۇناي-گاز ەكسپورتى مەن تەڭٸزدٸڭ ەكولوگيياسى ٷلكەن قاۋٸپ تٶنٸپ تۇر. ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعدارى, ياعني ورتا دەلٸز سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ باستى گەوەكونوميكالىق ٷمٸتٸنە اينالعان ەدٸ. 2025 جىلى وسى مارشرۋتپەن 4,12 ميلليون توننا جٷك تاسىمالدانىپ, شامامەن 77 مىڭ كونتەينەر ٶتكەن. رەسەيگە سانكتسييا سالىنعاننان كەيٸن, قازاقستان ترانسكاسپيي ارقىلى ەۋرازييانىڭ باستى ترانزيتتٸك كوريدورىن قۇرىپ جاتقان بولاتىن. ٷلكەن ينۆەستيتسييالىق جوبالار مەن جوسپارلار جاسالىپ قويىلعان. كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ كەمەلەرگە سوققى جاسالا باستاسا, ترانسكاسپيي تاسىمالى ۋاقىتشا توقتاۋى مٷمكٸن.
ونىمەن بٸرگە, قازاقستان 2025 جىلى اقتاۋ پورتى ارقىلى تانكەرلەرگە 3,2 ميلليون توننا مۇناي تيەپ بەرگەن. ونىڭ ٸشٸندە باكۋ–تبيليسي–جەيحان باعىتىنا 1,2 ميلليون توننا جٸبەردٸ. وسى ارقىلى قازاقستان كتك قۇبىرىنا دەگەن تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋعا كٷش سالعان. كاسپييدەگٸ ەسكەري ەسكالاتسييا وسى بالاما مارشرۋتتىڭ باعاسىن ٶسٸرٸپ, تەحنيكالىق جەنە كوممەرتسييالىق تۇراقتىلىعىن ەلسٸرەتەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, قازمۇنايگاز بىلتىر اقتاۋ–باكۋ باعىتىنىڭ ٶزٸندە تەحنولوگييالىق شەكتەۋلەر مەن تاسىمال ٷزٸلٸستەرٸ بولعانىن جاسىرماي مەلٸمدەگەن ەدٸ. سوعىس فاكتورى قوسىلسا, بۇل مارشرۋتتاعى ەربٸر توننا مۇنايدىڭ قۇنى مەن تەۋەكەلٸ ودان سايىن ارتادى.
ورمۋز باعىتى بۇزىلعاننان كەيٸن كاسپيي يرانمەن حالىقارالىق ساۋدا ٷشٸن قاۋٸپسٸزدەۋ باعىت رەتٸندە قاراستىرىلا باستالعان ەدٸ. رەسەي استىعىن يرانعا وسى تەڭٸز ارقىلى جٶنەلتكەن. ياعني پارسى شىعاناعى جابىلعان سايىن كاسپييدٸڭ ەكونوميكالىق ماڭىزى ٶسە تٷستٸ. بٸراق دەل سول سەتتە باندار-انزاليگە سوققى جاسالۋى كاسپييدٸڭ دە قاۋٸپسٸز ەمەس ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. بۇل حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ ترانسكاسپيي جوباسىنان ٷركە باستاۋىنا الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن.
«استانانىڭ قولىندا تەك ديپلوماتييالىق رىچاگتار بار. ول سوعىسقا ارالاسا المايدى. بٸراق سhevron مەن ExxonMobil لوببيٸ ارقىلى ۆاشينگتونعا شىعىپ, تساحال-دىڭ كاسپييگە تيٸسپەۋٸن سۇرايتىنى انىق. ٶتكەندە ۋكراينا كتك ينفراقۇرىلىمىنا تيٸسە باستاعاندا دەل وسى مەحانيزمدٸ قولدانعان بولاتىن. جەنە ودان نەتيجە بولدى», - دەيدٸ, دەرەككٶز.
DALA INSIDE بۇل ماڭىزدى جاعدايدى باقىلاپ وتىرماق.
