Meni bulardyń kim ekeni, kim bolǵany qyzyqtyrmaidy. Eger sailaýdy alaman deseńiz, kóz ushynda qalyń shańnyń arasynan úzdik-sozdyq qylań beretin bir top bolady, bular sol mejeniń úmitkerleri. Sailaýdyń bir jaqsy jeri bar, el tanymaityn, eshkim atyn bilmeitin «tulǵalar» shyǵyp, óziniń «jarqyn beinesin» kórsetedi. Bul da bolsa, sailaýdyń «jaqsylyǵy»...
Bizdi qyzyqtyratyny, qazirge naqty tirkelmese de, sailaýǵa túsetindigin málimdep úlgergen «eski gvardiia». «Qosalqy quramnyń» ishindegi eń tanymaldary, qaqpaǵa goldi týra baǵyttamastan, laǵyp tepse de, jurttyń jadynan óshpeitin ózderinshe «órnek» kórseterine senimdimin. Bizdiń el úshin Prezidenttik sailaý mereke – shoýmender men jumyssyzdardyń, erikkender men ary ótken, beri ótkenniń, óziniń «karerasyn» jasaǵysy kelgender men sailaýǵa qatyspasa basy aýyratyndardyń, maqtaý men madaq estimese júre almaityndardyń, úndeý, hat, qoldaý uiymdastyrmasa tura almaityndardyń, sailaý dese «kaif bolatyndar» men naýqan dese «oza shabatyndardyń» tól merekesi. Senbeisiz be? Tómendegi úmitsiz, biraq úmitkerlerge qarańyzshy...
Attanshyl Amantai...
[caption id="attachment_9617" align="alignright" width="284"]
Amantai qajy eski ádetinen jańylǵan joq, bul joly da sailaýǵa úmitker retinde tirkelýge «attandap» baratynyn aityp saldy. Amantai qajyny (familiasyn umytyp turmyn, keshirim suraimyn) tanymaityn adam joq. Qazaqtyń aq shapany týraly oilasańyz, asataiaǵyn sekeńdetip, qys-jaz demei Almatyny adaqtap júretin, kóshelerdegi burysh-buryshqa, qýys-qýysqa esimi men áigili uranyn jazýdy azamattyq paryzy sanaityn, «Prezident Nazarbaevtyń ózi jeti ret bata alǵan», Mekkege jylyna pálenbai márte baratyn, qazaqtyń atyn halyqaralyq deńgeide (ózi osylai deidi) shyǵaryp júrgen Amantai qajy elesteidi... Qazaqtyń as-toilarynan, jiyn-merekelerinen, saiasi shoýlarynan aldymen osy kisiniń tóbesi kórinedi. Sonaý 1990 jyldardan beri kúndiz-túni bir tynbai shapqylap júr. Nátije? Únemi Prezidenttik sailaýǵa túsedi jáne úmitkerlikten aryǵa uzai almaidy. Bul kisiniń ómir joly óte qyzyq. Óz sózine júginseńiz, sonaý Keńes keziniń ózinde áigili ultshyl, demokrat bolypty. «Qupiia aqparattar» bul kisiniń demokrat emes, naǵyz kommýnist bolǵanyn, azan shaqyrýdy bertinde bastap, qybylany keshteý tanyǵanyn aitady. Qajynyń túsiný qiyn deidi bilgishter. Sebebi, bul kisi únemi saiasi naýqandarda aldyńǵy qatarda júrgenimen, eshqandai bedeldi is tyndyrmaǵan. 2001 jyly Jaqiianovtar ustalar tusta, «attandaǵan» daýystary kókke jetipti dep estidik. Odan beri de «jer satylmasyn, til kórkeisin, jemqorlyq joiylsyn» degen aiǵai-súrenderin avtobýstan ótip bara jatyp qulaǵymyz shalǵany bolmasa, odan artyq ne istegenin bilmedik... Bir qyzyǵy, 20 jyldan artyq ýaqyt boiy Almatyny jaiaý kezip júrgen aqsaqaldyń ainalasynda ózine uqsaityn, sózderi de «attannan» bastalatyn bir top nókeri bar. Amantaidikin uqsaq ta, olardikin túsiný qiyn. Ózi «úlken jeńis» kútip turǵanyn aitady (arǵy atalary kóripkel dep estidik, ózi de kóripkelmin dep júr) jáne ágáráki jeńip jatsa, Qazaqstandy imandy memleket etpek. Sonda bizdiń zaiyrly el, álem dinderiniń basyn bir dastarhanǵa qosqan Qazaqstan buǵan deiin imansyz el bolǵany ma? Munysy endi «saiasi saýatsyzdyq»... Buǵan áldekimder shamdanbai ma eken?..
Aitpaqshy, «Attan» qozǵalysy ne jaiynda, ne úshin «attandap» júrgenderin ózderi de bilmei qalady keide. Ótkende bir asqa «attandatyp» kirip barǵanda, áielder qaýymy kútpegen isten shoshyp, shý ete qaldy...
Eh, Eleýsizov!..
Ásheiinde eleýsiz, sailaý dese, ózin ózi elep alatyn kandidattyń biri – Eleýsizov. Áli itrkelgen joq. Tirkelý oiynda bar, úlgirýge tyrysyp kórere... «Tabiǵat» qozǵalysynyń tóraǵasy. Ekolog. Amantai qajyǵa qaraǵanda, bul ápendileý emes, sál zamanaýi, sál intellektýal, sál oishyl, sál sereznyi...
[caption id="attachment_9618" align="alignleft" width="199"]
«Jyǵylǵan kúreske toimaidy» degen shyn sóz. Toisa, osy Eleýsizov toiar edi. Bul kisiniń qansha sailaýǵa qatysqanyn bir ózi biledi. Bálkim, Esep komitetine aityp, arnaiy suraý sap, sanatý kerek shyǵar, álde, Ortalyq sailaý komissiiasy bile me eken?.. Ózi keminde 18 ret sailaýǵa túskenin jetkizdi, bizdińshe, bul ótirik. 18 ret sailaýǵa túsý ne táiiri. Irilerin aityp otyr. Biz bilmeitin talai sailaýǵa qatysqanyn ózi de umytyp ketken bolýy kádik...
Melstiń sailaýǵa ne úshin qatysatyny túsinikti. Bu kisi «sailaýda jeńiletinim ras, biraq halyq ekologiialyq máselelerge nazar aýdarsa eken edimin. Sailaýdy soǵan paidalanǵym keledi» dep budan 10 jyl buryn málimdegen. Odan beri de birer márte osy pikirin qaitalady. «Jeńilgen jeńimpaz» degen ataq bar bolsa, oilanbastan osy Eleýsizovke berse bolady. Jýyrda «sailaý dese jany kiretinin, kaif bolatynyn» aityp, jalpaq jurtqa jariia saldy. Biz jeńilgen kaif pa, jeńilisin aldyn ala boljaǵan kaif pa, bile almadyq. Eger maqsaty ekologiiaǵa halyq nazaryn aýdarý bolsa, jarasy jeńil edi, Amantai kókemizge ersin de, Almatyny uranǵa toltyrsyn... Jaýyryny jer iiskemese tura almaityndai neǵylǵan tabiǵat janashyry ekenin bilmeimiz, bilgimiz de kelmeidi. Nede bolsa, Eleýsizovtiń eńbegin eskerer kez jetti, kim qatyspai jatqan doda, tússin, aitsyn, ary qaraiǵysyn jurt kórer...
Telibekovtiki ne taltań?..
[caption id="attachment_9619" align="alignright" width="240"]
Osy nómiri birinshi adamdy sailaýda sońǵy jyldary jóndi kandidatqa jarymadyq dep ókpelep júrmeńiz, basqa-basqa, áleýmettik jelidegi «zvezdalyǵy» men oqys, maǵynasyz sandyraqtary arqyly tanymal, óz ultyn jek kóretin, sóite tura 95 paiyz daýys jinaitynyna senimdi Murat Telibekovtiki ne taltań? Qazaqty bilimsiz, nadan, aqymaq halyq dep ashyq jazyp júrgen batyrdyń sailaý kezinde halyqqa senim artqany óziniń naǵyz topas, nadan, aqymaq ekenin áigilep turǵan joq pa? «Attanshyldy» aiaimyz, ekologti músirkeimiz, al bildei bir Qazaqstan Musylmandary odaǵynyń atynan sailaýǵa túspekshi Telibekovti qalai «jubatýǵa» bolady? Telpek deimiz be? Qushnas deimiz be? Aýysh deimiz be?
95 paiyz? Mundai daýys jinaý úshin Siz keminde bir eldi 20 jyldan artyq basqarý kerektigin túsinbeisiz be?.. Mundai daýys jinaý tek bir kisiniń ǵana qolynan keletinin uqpaisyz ba? Daýys jinaý úshin ana eýropalyqtar ailap-jyldap nasihat júrgizip, sonyń ózinde mardymdy nátijege qoldary jetpei, púsháiman bolatynyn bilmeisiz be? Endeshe, Siz aqymaqsyz, Telibekov myrza!.. Qazaqty qorlaý qolyńyzdan kelgenmen, sailaýda jeńý qolyńyzdan kelmeidi. Ái, men de bir aqymaqqa bola bos sóz shyǵyndap...
Sailaý týraly kim sandyraqtamai jatyr. Bizdiki de kóp myljyńnyń, sandyraqtyń biri. Biraq joǵarydaǵy 3 úmitkerge qarap, «qoiandy kórip, qaljasynan túńil» degen sóz esime túsip otyr. Prezident sailaý erikkenniń ermegi emes edi ǵoi...
Ahmet Saǵyndyq.
Myrzatai JOLDASBEKOV, sailaý jónindegi lingvistikalyq komissiianyń tóraǵasy:
Jumyssyzdar Prezident bolǵysy keledi
– Prezidenttikke úmitker bolǵysy keletinderdiń kóbisi jumyssyzdar. Aralarynda kóripkeldikti kásip etkenderi de bar. Ol túk emes, kelgen kisilerdiń biri: «Poiyzben Almatydan Pavlodarǵa ketip bara jatqan edim, Astanaǵa kelgende Prezident sailaýy kelip qalǵandyǵy esime túsip, al, endeshe, men baryp qatysaiyn dep, sizderdiń aldaryńyzǵa kelip otyrmyn» deidi. Taǵy bir áiel adam: «Tańerteń shái iship otyr edim, bir kezde Prezident sailaýy jariialanyp edi ǵoi, men nege otyrmyn, barýym kerek dep aldaryńyzǵa kelip otyrmyn», – deidi. Bir kisi: «Men top bastaityn kósemmin, Qazaqstanda menen asqan adam joq, men ǵana Prezident bolamyn» deidi. Ol ýaqytta prezidenttikke kandidattar 800 myń tóleýleri qajet bolatyn. Sonda bir kisi kelip: «Meniń mynany tóleitin aqsham joq. Onyń ornyna sekseýil ótkizsem bolady ma?» dedi. Al, taǵy bireýi: «Men ádeii keldim, meniń 800 myń tóleitin aqsham joq, sizder járdem berińizder» dep bizden kómek surap otyr... Osyndai-osyndai adamdar az bolǵan joq.
(Jýrnalisterge bergen suhbatynan)
