مەنٸ بۇلاردىڭ كٸم ەكەنٸ, كٸم بولعانى قىزىقتىرمايدى. ەگەر سايلاۋدى الامان دەسەڭٸز, كٶز ۇشىندا قالىڭ شاڭنىڭ اراسىنان ٷزدٸك-سوزدىق قىلاڭ بەرەتٸن بٸر توپ بولادى, بۇلار سول مەجەنٸڭ ٷمٸتكەرلەرٸ. سايلاۋدىڭ بٸر جاقسى جەرٸ بار, ەل تانىمايتىن, ەشكٸم اتىن بٸلمەيتٸن «تۇلعالار» شىعىپ, ٶزٸنٸڭ «جارقىن بەينەسٸن» كٶرسەتەدٸ. بۇل دا بولسا, سايلاۋدىڭ «جاقسىلىعى»...
بٸزدٸ قىزىقتىراتىنى, قازٸرگە ناقتى تٸركەلمەسە دە, سايلاۋعا تٷسەتٸندٸگٸن مەلٸمدەپ ٷلگەرگەن «ەسكٸ گۆاردييا». «قوسالقى قۇرامنىڭ» ٸشٸندەگٸ ەڭ تانىمالدارى, قاقپاعا گولدٸ تۋرا باعىتتاماستان, لاعىپ تەپسە دە, جۇرتتىڭ جادىنان ٶشپەيتٸن ٶزدەرٸنشە «ٶرنەك» كٶرسەتەرٸنە سەنٸمدٸمٸن. بٸزدٸڭ ەل ٷشٸن پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ مەرەكە – شوۋمەندەر مەن جۇمىسسىزداردىڭ, ەرٸككەندەر مەن ارى ٶتكەن, بەرٸ ٶتكەننٸڭ, ٶزٸنٸڭ «كارەراسىن» جاساعىسى كەلگەندەر مەن سايلاۋعا قاتىسپاسا باسى اۋىراتىنداردىڭ, ماقتاۋ مەن ماداق ەستٸمەسە جٷرە المايتىنداردىڭ, ٷندەۋ, حات, قولداۋ ۇيىمداستىرماسا تۇرا المايتىنداردىڭ, سايلاۋ دەسە «كايف بولاتىندار» مەن ناۋقان دەسە «وزا شاباتىنداردىڭ» تٶل مەرەكەسٸ. سەنبەيسٸز بە? تٶمەندەگٸ ٷمٸتسٸز, بٸراق ٷمٸتكەرلەرگە قاراڭىزشى...
اتتانشىل امانتاي...
[caption id="attachment_9617" align="alignright" width="284"]
امانتاي قاجى ەسكٸ ەدەتٸنەن جاڭىلعان جوق, بۇل جولى دا سايلاۋعا ٷمٸتكەر رەتٸندە تٸركەلۋگە «اتتانداپ» باراتىنىن ايتىپ سالدى. امانتاي قاجىنى (فاميلياسىن ۇمىتىپ تۇرمىن, كەشٸرٸم سۇرايمىن) تانىمايتىن ادام جوق. قازاقتىڭ اق شاپانى تۋرالى ويلاساڭىز, اساتاياعىن سەكەڭدەتٸپ, قىس-جاز دەمەي الماتىنى اداقتاپ جٷرەتٸن, كٶشەلەردەگٸ بۇرىش-بۇرىشقا, قۋىس-قۋىسقا ەسٸمٸ مەن ەيگٸلٸ ۇرانىن جازۋدى ازاماتتىق پارىزى سانايتىن, «پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ٶزٸ جەتٸ رەت باتا العان», مەككەگە جىلىنا پەلەنباي مەرتە باراتىن, قازاقتىڭ اتىن حالىقارالىق دەڭگەيدە (ٶزٸ وسىلاي دەيدٸ) شىعارىپ جٷرگەن امانتاي قاجى ەلەستەيدٸ... قازاقتىڭ اس-تويلارىنان, جيىن-مەرەكەلەرٸنەن, ساياسي شوۋلارىنان الدىمەن وسى كٸسٸنٸڭ تٶبەسٸ كٶرٸنەدٸ. سوناۋ 1990 جىلداردان بەرٸ كٷندٸز-تٷنٸ بٸر تىنباي شاپقىلاپ جٷر. نەتيجە? ٷنەمٸ پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا تٷسەدٸ جەنە ٷمٸتكەرلٸكتەن ارىعا ۇزاي المايدى. بۇل كٸسٸنٸڭ ٶمٸر جولى ٶتە قىزىق. ٶز سٶزٸنە جٷگٸنسەڭٸز, سوناۋ كەڭەس كەزٸنٸڭ ٶزٸندە ەيگٸلٸ ۇلتشىل, دەموكرات بولىپتى. «قۇپييا اقپاراتتار» بۇل كٸسٸنٸڭ دەموكرات ەمەس, ناعىز كوممۋنيست بولعانىن, ازان شاقىرۋدى بەرتٸندە باستاپ, قىبىلانى كەشتەۋ تانىعانىن ايتادى. قاجىنىڭ تٷسٸنۋ قيىن دەيدٸ بٸلگٸشتەر. سەبەبٸ, بۇل كٸسٸ ٷنەمٸ ساياسي ناۋقانداردا الدىڭعى قاتاردا جٷرگەنٸمەن, ەشقانداي بەدەلدٸ ٸس تىندىرماعان. 2001 جىلى جاقييانوۆتار ۇستالار تۇستا, «اتتانداعان» داۋىستارى كٶككە جەتٸپتٸ دەپ ەستٸدٸك. ودان بەرٸ دە «جەر ساتىلماسىن, تٸل كٶركەيسٸن, جەمقورلىق جويىلسىن» دەگەن ايعاي-سٷرەندەرٸن اۆتوبۋستان ٶتٸپ بارا جاتىپ قۇلاعىمىز شالعانى بولماسا, ودان ارتىق نە ٸستەگەنٸن بٸلمەدٸك... بٸر قىزىعى, 20 جىلدان ارتىق ۋاقىت بويى الماتىنى جاياۋ كەزٸپ جٷرگەن اقساقالدىڭ اينالاسىندا ٶزٸنە ۇقسايتىن, سٶزدەرٸ دە «اتتاننان» باستالاتىن بٸر توپ نٶكەرٸ بار. امانتايدٸكٸن ۇقساق تا, ولاردٸكٸن تٷسٸنۋ قيىن. ٶزٸ «ٷلكەن جەڭٸس» كٷتٸپ تۇرعانىن ايتادى (ارعى اتالارى كٶرٸپكەل دەپ ەستٸدٸك, ٶزٸ دە كٶرٸپكەلمٸن دەپ جٷر) جەنە ەگەرەكي جەڭٸپ جاتسا, قازاقستاندى يماندى مەملەكەت ەتپەك. سوندا بٸزدٸڭ زايىرلى ەل, ەلەم دٸندەرٸنٸڭ باسىن بٸر داستارحانعا قوسقان قازاقستان بۇعان دەيٸن يمانسىز ەل بولعانى ما? مۇنىسى ەندٸ «ساياسي ساۋاتسىزدىق»... بۇعان ەلدەكٸمدەر شامدانباي ما ەكەن?..
ايتپاقشى, «اتتان» قوزعالىسى نە جايىندا, نە ٷشٸن «اتتانداپ» جٷرگەندەرٸن ٶزدەرٸ دە بٸلمەي قالادى كەيدە. ٶتكەندە بٸر اسقا «اتتانداتىپ» كٸرٸپ بارعاندا, ەيەلدەر قاۋىمى كٷتپەگەن ٸستەن شوشىپ, شۋ ەتە قالدى...
ەح, ەلەۋسٸزوۆ!..
ەشەيٸندە ەلەۋسٸز, سايلاۋ دەسە, ٶزٸن ٶزٸ ەلەپ الاتىن كانديداتتىڭ بٸرٸ – ەلەۋسٸزوۆ. ەلٸ ٸتركەلگەن جوق. تٸركەلۋ ويىندا بار, ٷلگٸرۋگە تىرىسىپ كٶرەرە... «تابيعات» قوزعالىسىنىڭ تٶراعاسى. ەكولوگ. امانتاي قاجىعا قاراعاندا, بۇل ەپەندٸلەۋ ەمەس, سەل زاماناۋي, سەل ينتەللەكتۋال, سەل ويشىل, سەل سەرەزنىي...
[caption id="attachment_9618" align="alignleft" width="199"]
«جىعىلعان كٷرەسكە تويمايدى» دەگەن شىن سٶز. تويسا, وسى ەلەۋسٸزوۆ تويار ەدٸ. بۇل كٸسٸنٸڭ قانشا سايلاۋعا قاتىسقانىن بٸر ٶزٸ بٸلەدٸ. بەلكٸم, ەسەپ كوميتەتٸنە ايتىپ, ارنايى سۇراۋ ساپ, ساناتۋ كەرەك شىعار, ەلدە, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى بٸلە مە ەكەن?.. ٶزٸ كەمٸندە 18 رەت سايلاۋعا تٷسكەنٸن جەتكٸزدٸ, بٸزدٸڭشە, بۇل ٶتٸرٸك. 18 رەت سايلاۋعا تٷسۋ نە تەيٸرٸ. ٸرٸلەرٸن ايتىپ وتىر. بٸز بٸلمەيتٸن تالاي سايلاۋعا قاتىسقانىن ٶزٸ دە ۇمىتىپ كەتكەن بولۋى كەدٸك...
مەلستٸڭ سايلاۋعا نە ٷشٸن قاتىساتىنى تٷسٸنٸكتٸ. بۇ كٸسٸ «سايلاۋدا جەڭٸلەتٸنٸم راس, بٸراق حالىق ەكولوگييالىق مەسەلەلەرگە نازار اۋدارسا ەكەن ەديمٸن. سايلاۋدى سوعان پايدالانعىم كەلەدٸ» دەپ بۇدان 10 جىل بۇرىن مەلٸمدەگەن. ودان بەرٸ دە بٸرەر مەرتە وسى پٸكٸرٸن قايتالادى. «جەڭٸلگەن جەڭٸمپاز» دەگەن اتاق بار بولسا, ويلانباستان وسى ەلەۋسٸزوۆكە بەرسە بولادى. جۋىردا «سايلاۋ دەسە جانى كٸرەتٸنٸن, كايف بولاتىنىن» ايتىپ, جالپاق جۇرتقا جارييا سالدى. بٸز جەڭٸلگەن كايف پا, جەڭٸلٸسٸن الدىن الا بولجاعان كايف پا, بٸلە المادىق. ەگەر ماقساتى ەكولوگيياعا حالىق نازارىن اۋدارۋ بولسا, جاراسى جەڭٸل ەدٸ, امانتاي كٶكەمٸزگە ەرسٸن دە, الماتىنى ۇرانعا تولتىرسىن... جاۋىرىنى جەر يٸسكەمەسە تۇرا المايتىنداي نەعىلعان تابيعات جاناشىرى ەكەنٸن بٸلمەيمٸز, بٸلگٸمٸز دە كەلمەيدٸ. نەدە بولسا, ەلەۋسٸزوۆتٸڭ ەڭبەگٸن ەسكەرەر كەز جەتتٸ, كٸم قاتىسپاي جاتقان دودا, تٷسسٸن, ايتسىن, ارى قارايعىسىن جۇرت كٶرەر...
تەلٸبەكوۆتٸكٸ نە تالتاڭ?..
[caption id="attachment_9619" align="alignright" width="240"]
وسى نٶمٸرٸ بٸرٸنشٸ ادامدى سايلاۋدا سوڭعى جىلدارى جٶندٸ كانديداتقا جارىمادىق دەپ ٶكپەلەپ جٷرمەڭٸز, باسقا-باسقا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ «زۆەزدالىعى» مەن وقىس, ماعىناسىز ساندىراقتارى ارقىلى تانىمال, ٶز ۇلتىن جەك كٶرەتٸن, سٶيتە تۇرا 95 پايىز داۋىس جينايتىنىنا سەنٸمدٸ مۇرات تەلٸبەكوۆتٸكٸ نە تالتاڭ? قازاقتى بٸلٸمسٸز, نادان, اقىماق حالىق دەپ اشىق جازىپ جٷرگەن باتىردىڭ سايلاۋ كەزٸندە حالىققا سەنٸم ارتقانى ٶزٸنٸڭ ناعىز توپاس, نادان, اقىماق ەكەنٸن ەيگٸلەپ تۇرعان جوق پا? «اتتانشىلدى» ايايمىز, ەكولوگتٸ مٷسٸركەيمٸز, ال بٸلدەي بٸر قازاقستان مۇسىلماندارى وداعىنىڭ اتىنان سايلاۋعا تٷسپەكشٸ تەلٸبەكوۆتٸ قالاي «جۇباتۋعا» بولادى? تەلپەك دەيمٸز بە? قۇشناس دەيمٸز بە? اۋىش دەيمٸز بە?
95 پايىز? مۇنداي داۋىس جيناۋ ٷشٸن سٸز كەمٸندە بٸر ەلدٸ 20 جىلدان ارتىق باسقارۋ كەرەكتٸگٸن تٷسٸنبەيسٸز بە?.. مۇنداي داۋىس جيناۋ تەك بٸر كٸسٸنٸڭ عانا قولىنان كەلەتٸنٸن ۇقپايسىز با? داۋىس جيناۋ ٷشٸن انا ەۋروپالىقتار ايلاپ-جىلداپ ناسيحات جٷرگٸزٸپ, سونىڭ ٶزٸندە ماردىمدى نەتيجەگە قولدارى جەتپەي, پٷشەيمان بولاتىنىن بٸلمەيسٸز بە? ەندەشە, سٸز اقىماقسىز, تەلٸبەكوۆ مىرزا!.. قازاقتى قورلاۋ قولىڭىزدان كەلگەنمەن, سايلاۋدا جەڭۋ قولىڭىزدان كەلمەيدٸ. ەي, مەن دە بٸر اقىماققا بولا بوس سٶز شىعىنداپ...
سايلاۋ تۋرالى كٸم ساندىراقتاماي جاتىر. بٸزدٸكٸ دە كٶپ مىلجىڭنىڭ, ساندىراقتىڭ بٸرٸ. بٸراق جوعارىداعى 3 ٷمٸتكەرگە قاراپ, «قوياندى كٶرٸپ, قالجاسىنان تٷڭٸل» دەگەن سٶز ەسٸمە تٷسٸپ وتىر. پرەزيدەنت سايلاۋ ەرٸككەننٸڭ ەرمەگٸ ەمەس ەدٸ عوي...
احمەت ساعىندىق.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, سايلاۋ جٶنٸندەگٸ لينگۆيستيكالىق كوميسسييانىڭ تٶراعاسى:
جۇمىسسىزدار پرەزيدەنت بولعىسى كەلەدٸ
– پرەزيدەنتتٸككە ٷمٸتكەر بولعىسى كەلەتٸندەردٸڭ كٶبٸسٸ جۇمىسسىزدار. ارالارىندا كٶرٸپكەلدٸكتٸ كەسٸپ ەتكەندەرٸ دە بار. ول تٷك ەمەس, كەلگەن كٸسٸلەردٸڭ بٸرٸ: «پويىزبەن الماتىدان پاۆلودارعا كەتٸپ بارا جاتقان ەدٸم, استاناعا كەلگەندە پرەزيدەنت سايلاۋى كەلٸپ قالعاندىعى ەسٸمە تٷسٸپ, ال, ەندەشە, مەن بارىپ قاتىسايىن دەپ, سٸزدەردٸڭ الدارىڭىزعا كەلٸپ وتىرمىن» دەيدٸ. تاعى بٸر ەيەل ادام: «تاڭەرتەڭ شەي ٸشٸپ وتىر ەدٸم, بٸر كەزدە پرەزيدەنت سايلاۋى جارييالانىپ ەدٸ عوي, مەن نەگە وتىرمىن, بارۋىم كەرەك دەپ الدارىڭىزعا كەلٸپ وتىرمىن», – دەيدٸ. بٸر كٸسٸ: «مەن توپ باستايتىن كٶسەممٸن, قازاقستاندا مەنەن اسقان ادام جوق, مەن عانا پرەزيدەنت بولامىن» دەيدٸ. ول ۋاقىتتا پرەزيدەنتتٸككە كانديداتتار 800 مىڭ تٶلەۋلەرٸ قاجەت بولاتىن. سوندا بٸر كٸسٸ كەلٸپ: «مەنٸڭ مىنانى تٶلەيتٸن اقشام جوق. ونىڭ ورنىنا سەكسەۋٸل ٶتكٸزسەم بولادى ما?» دەدٸ. ال, تاعى بٸرەۋٸ: «مەن ەدەيٸ كەلدٸم, مەنٸڭ 800 مىڭ تٶلەيتٸن اقشام جوق, سٸزدەر جەردەم بەرٸڭٸزدەر» دەپ بٸزدەن كٶمەك سۇراپ وتىر... وسىنداي-وسىنداي ادامدار از بولعان جوق.
(جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىنان)
