Salmaqty saiasat qaǵidattary

Memleket basshysy 5 qarasha kúni «Qazaqstan Respýblikasy ishki saiasatynyń negizgi qaǵidattary, qundylyqtary men baǵyttaryn bekitý týraly» Jarlyqqa qol qoidy. Bul – tarihi mańyzy bar qujat. Sebebi buryn-sońdy elimizde ishki saiasattyń ideologiialyq baǵyty men uiymdastyrýshylyq aiasyn anyqtaityn júieli, birtutas akt bolǵan emes.

Tarihi tujyrymdama

Tujyrymdamalyq qujattyń qajet ekeni biraz ýaqyttan beri aitylyp keldi. Býrabaida ótken Ulttyq quryltaidyń otyrysynda da sarapshylar men qaty­sý­shy­lar osy máselege airyqsha nazar aýdar­dy. Edil Jańbyrshin, Aidos Sarym, Nikita Shatalov, Gúlmira Ileýova, Andrei Chebotarev, Daniiar Áshim­baev, Marat Shibutov jáne basqalar qujatty ázirleý ýaqyt talaby ekenin tilge tiek etti.

Memleket basshysy bastamany qoldap, Prezident Ákimshiligine atalǵan máseleni jan-jaqty zerttep-zerdeleýdi tapsyrdy.

Ishki saiasat – memlekettiń damýy men turaqtylyǵynyń basty tiregi. Táýelsizdik alǵaly elimizde ár kezeńde ishki saiasattyń basymdyqtaryna orai túrli qujattar, baǵdarlamalar qabyldandy. Biraq bul qujattarda salanyń qaǵidattary men qundylyqtary, maqsattary men baǵyttary birtutas júie retinde kórsetilmegen edi. Kerisinshe keide bir-birine qaishy keletin normalar kezdesetin. Endi, mine, memlekettik deńgeide alǵash ret ishki saiasat uǵymy, onyń maqsattary men mindetteri, baǵyttary júieli túrde naqty aiqyndalyp, bekitilip otyr.

Belgili sarapshylar men Ulttyq quryltai músheleri, ǵylymi qaýymdas­tyq ókilderi tujyrymdamalyq qujat­ty jarty jyldan asa ýaqyt ázir­ledi. Ásirese Erkin Ábil, Erlan Sairov, Aigúl Sádýaqasova, Berik Ábdiǵaliuly, Talǵat Qaliev, Qarlyǵash Jamanqulova, Raýan Kenjehanuly, Nurbek Matjani, Aleksandr Danilov, Ǵaziza Ábisheva bastaǵan azamattar úlken eńbek sińirdi.

Birlesken jumystyń nátijesinde memlekettik qaǵidattardyń, jalpyult­tyq qundylyqtardyń, ishki saiasattyń bas­ty baǵyttary júielendi. Tujyrymdama júrgizilip otyrǵan qazirgi saiasatty birtutas dúniege ainaldyrdy. Áleýmettik jelilerde, buqaralyq aqparat qural­darynda jariialanǵan materialdar onyń qoǵamda oń qabyldanǵanyn kórsetip otyr.

Keiingi jyldary elimizde aýqymdy saia­si reformalar júzege asyryldy. Sonyń nátijesinde memlekettik ap­pa­ratqa jańa adamdar kele bastady. Máse­len, aýyldyq okrýgterdiń ákimderi sailanýda. «Prezidenttik jastar kadr rezervi» jobasy iske qosyldy. Júiede býyn al­masý úderisi úzdiksiz júrip jatyr. Son­dyq­tan ishki saiasat tujyrymdamasy mem­lekettik qyzmet júiesine ózge salalardan kelgen basshylardyń jańa býynyna kómekshi qural retinde paidaly bolmaq.

Airyqsha atap óterligi, qujatta elimizdiń jalpyulttyq nyshandary bekitilgen. Máselen, shańyraq – ult­tyq birliktiń, dombyra – ulttyq mýzy­kalyq aspaptyń, Abaidyń «Qara sóz­deri»  ulttyq kitaptyń nyshany bolyp aiqyndaldy. Bul nyshandar elimizge tán erekshelikterdi tanýǵa, jalpyulttyq biregeiligimizdi nyǵaitýǵa jáne tarihi-mádeni muramyzdy saqtaýǵa yqpal etedi.

Synshylardyń keibiri «bul qujatta jańa ideologiia nege joq?» degen syńaida pikir aityp jatty. Alaida tujyrymdama áý bastan mundai maqsatty kózdegen joq. Onyń ústine bizdegi saiasi pliýralizm, pikir alýandyǵy jaǵdaiynda bul múmkin emes. Qujattyń máni – azamattarymyz ustanatyn jalpyǵa ortaq qarapaiym normalar men qundylyqtardy bekitý. Iaǵni qoǵamdyq qurylym kúrdelengen saiyn ártúrli kózqarastaǵy, ártúrli ustanymdaǵy adamdardy biriktiretin ortaq qundylyqtardy aiqyndaý.

Ádette mundai qujattar qabyldan­ǵan­da aýqymdy is-sharalar jospary men biýdjeti qomaqty arnaiy jobalar birge bekitiletin. Biraq qazirgi usta­nym – basqa. Tujyrymdamany daiyn­daýda jáne baǵdarlamany júzege asyrýda qarjy talap etetin jobalar men piar-kampaniialar uiymdastyrý maq­saty belgilengen joq. Qujat eń aldymen, tujyrymdamalyq negiz qyzmetin at­qarady. Ishki saiasatty júieli bas­qarýda anyq baǵdar, aiqyn jol silteýge baǵyttalǵan. Taǵy da qaitalap aitsaq, maqsat – saladaǵy jumysty ortaq negizge júieleý. Sondyqtan qazir qoǵamdyq nagradalar, mekteptegi tárbie, eńbekqorlyq, bilim jáne jasampazdyq qundylyq­taryn birizdendirý bastalyp ketti. Bul jumystyń barlyǵy artyq shyǵynsyz ári formalizmsiz atqarylyp keledi. Eń aldymen, onyń institýtsionaldyq negizine basymdyq berildi.

Jańa qundylyqtar júiesi

Qoǵamda jańa etika men qundylyq­tar júiesin ornyqtyrý – bir kúnde atqary­latyn sharýa emes, bul kezeń-kezeńi­men júzege asyrylatyn jumys. Oǵan qurǵaq uran, jyltyraq ideologiiamen qol jetkizý – bos áýreshilik. Bul jerde jalań úgit-nasihat tiimsiz. Tipti keri áser etýi – yqtimal. Bul bizdiń jolymyz emes. Biz jumystyń óz yrǵaǵymen, óz arnasymen júrgenin qalaimyz. Saiasi pikir alýandyǵy jáne sóz bostandyǵy jaǵdaiynda eń durys qadam da osy bolmaq. Biz júieli memlekettik saiasat arqyly adamdar arasynda qoǵamdyq ádep mádenietin damytýdy kózdep otyrmyz. Keiingi ýaqytta júrgizilip jatqan jumysymyzdyń barlyǵy osyǵan saiady. 

Aitalyq, jańa saiasattyń negizgi elementiniń biri retinde «Zań jáne tártip» qaǵidaty aiqyndaldy. Bul – jeke adam men qoǵamdyq qaýipsizdiktiń ir­getasy. Prezident Qasym-Jomart Toqaev aitqandai, «Zań jáne tártip» memlekettik qurylystyń basty qaǵidaty bolyp qala beredi. Álbette, zańdylyqty saqtaý – memlekettiń birden-bir basty min­deti. Biraq qoǵamnyń qoldaýynsyz bul iste naqty nátijege qol jetkizý qiyn. Sol úshin qoǵamda qandai da bir quqyq buzýshylyqqa, agressiia men zor­lyq-zombylyqqa qarsy immýnitet qalyp­tastyrý mańyzdy. Árine, bul bir kúnde nátije bermeidi. Degenmen memleketimiz ustanǵan «Zań jáne tártip» qaǵidaty qazirdiń ózinde qoǵamdaǵy oń ózgeristerge yqpal etip otyr. Keiingi bes jylda qylmystyq quqyq buzýshylyqtar eki ese azaidy. Qoǵamdyq oryndardaǵy qylmys deńgeii 80 paiyzǵa qysqardy. Zańǵa baǵyný mádenietin ornyqtyrý qoǵamdy jańa sapalyq deńgeige kóteredi.

Jańa qoǵamdyq etikany qalyp­tas­tyrýda «Taza Qazaqstan» jobasynyń mańyzy zor. Birden aitaiyq, bul – bir sáttik ekologiialyq aktsiia emes. Onyń máni – qoǵamda tazalyq máde­nie­tin qalyptastyrý, tabiǵatqa jan­ashyr­lyqpen qaraý, vandalizmge qarsy kúres, jaýapkershilikti arttyrý. Tártip tabaldyryqtan bastalady. Árkim úide de, aýla men kóshede de tazalyq saqta­sa, tártip ornaidy. Tártipti saqtaý, tazalyqty ustaný sanaly túrde jasalatyn daǵdyǵa ulasqany abzal. «Taza Qazaqstan» jobasynyń el azamattary tara­pynan úlken qoldaýǵa ie bolýy ju­mystyń durys arnada júrgizilip jatqanyn kórsetedi.

Kez kelgen institýtsionaldyq reforma, qoǵamdyq ózgeris aldymen adam­darǵa baǵyttalady. Adamdardyń sanasy ózgermei, birde-bir reforma jemisin bermek emes. Al sanaǵa sáýle túsiretin ortanyń biri – mektep. Sondyqtan qujatta óskeleń urpaqtyń tárbiesine erekshe nazar aýdarylǵan. Orta bilim júiesine engizilgen «Adal azamat» baǵdarlamasy da qoǵamdyq qundylyqtardy ornyqtyrýdy kózdeidi. Baǵdarlama «memleket – mektep – ata-ana» úsh taǵanyn ortaq maqsat jolynda ushtastyrady. Mundai qadam nashaqorlyqtyń, lýdomaniianyń, býlling pen zorlyq-zombylyqtyń aldyn alady ári jasampaz qundylyqtardy ornyqtyrýǵa negiz bolady. Qazirgi ýaqyt­ta baǵdarlamanyń tiimdiligine saraptama júrgizilip jatyr. Aldaǵy ýaqytta ony balabaqshalar men kolledjderge de engizý isi qolǵa alynady.

Memleket basshysy bir sózinde «Adal eńbek pen jaýapkershilik – jańa qoǵamdyq etikanyń ózegi» degen bolatyn. Atalǵan qundylyqtardy ilgeriletý maqsatynda 2025 jyl Jumysshy mamandyqtary jyly bolyp jariialandy. Memlekettik nagradalar júiesine jańadan injenerlerge, qurylysshylarǵa, ǵalymdarǵa, shahterlerge jáne basqa da mamandyq ielerine arnalǵan toǵyz ataq qosyldy. Elimizde 74 kásibi mereke atalyp ótiledi. Sonyń ishinde Eńbek kúniniń orny bólek. Jyl saiyn eńbek ozattary men eńbek áýletteriniń ókilderi memlekettik nagradalarmen marapattalady. Bul qadamnyń bári qoǵamda eńbekqorlyqty dáripteýge, ony jańa qundylyq retinde ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan.

Jalpyhalyqtyq qundylyqtardy qorǵaý da – mańyzdy baǵyttyń biri. Óit­keni qoǵamda sheteldiń mádeni modelderi men minez-qulyq normalaryn ornyqtyrý áreketterine qatysty alańdaýshylyq bar. Memleket buǵan beijai qarai almaidy. Sondyqtan dástúrli qundylyqtardy qorǵaý sharalaryn kúsheitýge nietti.

Respýblika kúni men Táýelsizdik kúnin, Naýryz ben Jańa jyldy, Oraza ait pen Qurban aitty, Rojdestvo men Pashany, Qazaqstan halqynyń birligi kúnin, Halyq­aralyq áielder kúnin keńinen merekeleý qundylyqtardy qadirleýdiń jarqyn mysaly bola alady. Keiingi jyldary Ulttyq rámizder kúnin, Otbasy kúnin, Ulttyq kitap kúnin, Ulttyq dombyra kúnin merekeleý jalpyhalyqtyq sipat ala bastady.

Bolashaqta bulardyń qatary kóbeiýi múmkin. Aitalyq, kóptegen memlekette Kórshiler kúnin atap ótý dástúri keń ta­ralǵan. Al kórshilermen tatý-tátti, bir­lik pen berekede ǵumyr keshý – bizdiń qoǵamǵa erekshe tán qasiet. Hal­qy­myzdyń, ómir saltymyzdyń ainymas qaǵidasy desek qatelespeimiz. Mun­dai qadamdar qoǵamdaǵy yntymaqty, dostyqty, tutastyqty odan ári nyǵaita túseri anyq.

Prezidentimiz aitqandai, «progres­siv­ti qoǵamnyń úsh tuǵyry bar, olar – bilim, ǵylym jáne mádeniet». Jańa qundylyqtar júiesin ornyqtyrý osy úsh tuǵyrǵa arqa súieýi kerek.

Tsifrlyq etika

Álem tegeýrindi transformatsiiany bastan ótkerip keledi. Qoǵamdyq ómirdiń negizderi men qundylyqtardyń baǵdary sát saiyn ózgerip jatyr. Máselen, jańa tehnologiialar, áleýmettik jeliler jyldam damyp, etikalyq normalar soǵan ilese almai qaldy. Sondyqtan qoǵam­da jańa etikalyq normalardy ornyq­tyrýdyń mańyzy arta tústi.

Aitalyq, tsifrlyq platformalar dástúrli BAQ monopoliiasyn álsiretti. Endi smartfony bar kez kelgen adam jańalyqtyń jarshysy bola alady. Bul bir jaǵynan adamdardyń pikir aitý múmkindigin arttyrsa, ekinshi jaǵynan manipýliatsiialar men jalǵan aqparatqa jol ashyp berdi. Muny mynadan-aq ańǵarýǵa bolady: buǵan deiin rastalmaǵan aqparat kezdeisoq jaǵdaida jariialansa, qazir ashyqtan-ashyq maqsatty túrde, kóbinese qoǵamdyq pikirge arnaiy áser etý úshin taratylady.

Bul – qoǵamǵa qaýipti qubylys. Sol sebepti álem elderi mundai qaterge tosqaýyl qoiý úshin tiisti sharalar qa­byldap jatyr. Álemniń bir bólshegi bolǵandyqtan, biz de aqparattyq alańdy barynsha qorǵaýǵa tiispiz. Sondyqtan Ortalyq kommýnikatsiialar qyzmetiniń qurylymynda Jalǵan aqparatqa qarsy kúres jónindegi ortalyq quryldy. Onyń maqsaty – manipýliatsiialardy, jalǵan aqparatty der kezinde anyqtap, kúshin joiý ári media keńistikti qorǵaý.

Máselen, aqparattyq shý týdyrý qoǵamda kóp kezdesetin problemaǵa ainaldy. Ókinishtisi, sonyń kóbi belgili bir toptardyń, jekelegen adamdardyń múddesi úshin jasalady. Pikirlerdiń, emotsionaldy málimdemelerdiń, ústirt túsindirmelerdiń kóptigi qoǵamdyq talqylaýdyń sapasyn tómendetedi, jalǵan illiýziia týdyrady. Saldarynan shynaiy jáne mańyzdy aqparat rastalmaǵan kontenttiń kóleńkesinde qalyp qoiady. Sondyqtan jalǵan aqparatty anyqtap, kúshin j­oiýmen ǵana shektelmei, jańa tsifr­lyq etikany qalyptastyrý kerek. Bul degenimiz – aqparat taratý jáne kon­tentti qabyldaý mádenietin ornyqtyrý.

Biyl kóktemde «aqparattyq reket» fenomenin aiyptap, málimdeme jasadym. Buǵan keibir blogerler men bel­sendiler qyzmetiniń kádimgi bop­salaýǵa ulasyp bara jatqany túrtki boldy. Mun­dai keleńsiz tájiribeler buǵan deiin­gi kezeńderde destrýktivti element­terge qatysty qoldanylǵan «jaltaq­taý saiasatynyń» saldarynan týynda­ǵany málim. Bul óz kezeginde jalǵan qoǵamdyq belsendilerdiń, blogerlerdiń, «aitqanǵa kónip, aidaǵanǵa júretin» oppozitsionerlerdiń kóbeiýine jol ashty. Qazir olar kezindegi qudiret­ti qol­daýshylarynan da, jomart klient­terinen de aiyrylyp qaldy. Biraq úiren­shikti ádisten áli de aryla almai keledi. Bular­dyń jumys shemasy da qaradúrsin: bel­gili bir taqyrypty joq jerden ýshyq­tyryp, jurt nazaryn aýdartady, al sodan soń jazbany óshirip tastaý úshin qo­maqty qarjy nemese memlekettik tapsy­rys dámetedi. Bul jýrnalistikaǵa da, qo­ǵamdyq qyzmetke de jatpaidy. Bul naǵyz «aqparattyq reket» bolyp sanalady.

Búginde memleket ashyqtyq pen jaýap­kershilikke negizdelgen basqa saia­satty ustanyp otyr. Sol sebepti endi mundai ádisterge jol bermeý qajet. «Aq­parattyq reketti» ymyramen de, marapatpen de, kelisimshartpen de qoldap-qýattaýǵa bolmaidy. Shyndyǵynda, bul – shantaj ben bopsalaýǵa qurylǵan ári qyl­mystyq bizneske para-par qaterli qubylys. 

Sonymen birge qoǵamda «kenseling» («bas tartý») qubylysy da beleń alyp keledi. Bir qaraǵanda bul azamattyq belsendiliktiń bir qyry bolyp kórinýi múmkin. Al shyn máninde qysym kórsetý men kelekeniń quralyna ainalyp barady. Adamdar emotsiianyń jeteginde ketip, máseleniń baiybyna barmai boikot sharalaryna qosylýda. Osynyń saldarynan qoǵamdaǵy alaýyzdyq pen agressiia kúsheiedi. Ádiletsizdiktiń mán-mańyzyn túsinbei turyp talqyǵa aralasý, odan da zor ádiletsizdikti týyndatýy múmkin ekenin esten shyǵarmaǵan abzal.

Sondyqtan bolashaqta bul qubylysty da retteý kerek. Bálkim, zańnamalyq sharalar qoldaný qajet shyǵar. Etnostyq, dini, tildik, genderlik jáne basqa da kemsitýshilik belgileri boiynsha boikot jariialaýǵa shaqyratyndarǵa qatysty jaýapkershilik engizgen durys.

Jalpy, etnostyq, dini, tildik nemese syrtqy saiasi máseleler siiaqty kúrdeli ári názik taqyryptardy emotsiiamen talqylaýǵa bolmaidy. Munyń sońy alaýyzdyqqa, qoǵamdy bólip-jarýǵa ákep soqtyrýy ábden múmkin. Sol sebepti pikir jazǵanda, qoǵamdyq talqylaýlarda oi aitqanda shekten shyqpaǵan durys. Qazaqta «ala jipti attamaý» degen uǵym bar. Muny pikirtalas kezinde de berik ustaný qajet. Iaǵni eldigimizge, birligimizge, yntymaǵymyzǵa syzat túsiretin dúnieden alshaq bolǵan jón. Bul degenimiz – tyiym salý emes, kerisinshe pikirtalas kezinde ustamdy bolyp, sabyr saqtaýǵa shaqyrý.

Memleket qoǵamdyq turaqtylyqqa syzat túsiretin dúnielerge beijai qaramaityny belgili. Ásirese destrýktivti kontent taratý áreketterine qatysty qatań saiasat ustanady. Qazir Parlament qoǵamdyq-saiasi turaqtylyqqa qaýip tón­diretin kontentti taratýǵa qatysty ákimshilik jaýapkershilik engizý jónindegi túzetýlerdi qarastyrýda. Atalǵan jańa­shyl­dyq osy saladaǵy zańǵa qaishy áre­ket­­ter­diń aldyn alýǵa yqpal etetin bolady.

Degenmen turaqtylyqty saqtaý tek shekteý sharalarynan turmaýy qajet. Eń aldymen, qoǵamda ózin-ózi retteý tetikteri qalyptasýy kerek. Mysaly, azamattar senimdi aqparat kózderine ǵana súiengeni abzal. Árkim óz áreketi úshin jaýapkershilik arqalaýǵa tiis. Dialog mádenietin saqtaý, qarsy tarapqa qurmetpen qaraý – órkenietti ári sanaly qoǵamnyń belgisi.

Júieli qadam, tyń tásil

Keiingi jyldary elimizde oryn alǵan saiasi ózgerister bir nárseni anyq bai­qatty: reformalar joǵary jaqtyń pár­menimen emes, kerisinshe keń aýqymdy qoǵam­dyq dialog arqyly qalyptasady. So­nyń nátijesinde el turǵyndarynyń, azamat­tyq qoǵam institýttarynyń, sarap­shy­lardyń birlesken bastamalary mem­lekettik jańǵyrtýdyń mańyzdy bóligine ainaldy. Túptep kelgende, bul da qo­ǵam­daǵy jańa mádeniettiń, jańa qundy­­l­yq­tyń qalyptasyp jatqanyn ańǵartady.

Búgingi saiasattyń basty ereksheligi – ótken jyldardyń tiimsiz tájiribesinen alystaý. Buǵan deiin memlekettik organdar jyldam nátije beretin PR-tásilderge umtyldy. Kórer kózge áserli, biraq tiimsiz sheshimderge basymdyq berildi. Bir kezderi bilik te, qoǵam da jyldam nátije beretin jumystarmen áýestendi. Jurt aldynda jarqyratyp kórsetip, tez esep berý ádeti qalyptasty. Sol tásil memlekettik basqarý júiesine de, qoǵamdyq psihologiiaǵa da dendep endi. Esesine kózge kórinbeitin, uzaq merzimge arnalǵan sharýalar tasada qalyp qoidy.

Qazir júielilikke, praktikalyq tiim­dilik pen turaqty nátijege basym­dyq berilgen. Búginde memleket infraqury­lym salý, áleýmettik salany jańǵyrtý, azamattarǵa jaily ómir syilaý sekildi naqty ári júieli mindetterdi oryndap otyr. Nátijesi de kóńilge qonymdy. Keiingi bes jylda Qazaqstannyń ish­ki jalpy ónimi eki ese ósti. Jan basyna shaq­qan­daǵy ishki jalpy ónimniń kólemi 14 myń dollardan asty. Shaǵyn jáne orta biznes sýbektileriniń sany 1,5 ese ulǵaidy.

Keiingi bes jylda 1 200 mektep paida­lanýǵa berildi. Keiingi úsh jylda densaý­lyq saqtaý salasynda 900 nysan el igiligine qyzmet ete bastady. Aza­mattardyń ortasha ómir súrýi 75 jasqa deiin uzardy.

Turǵyn úi qurylysynyń kólemi 19 mln sharshy metrge jetti. 2,4 myń shaqyrym avtomobil joly, 880 shaqy­rym temirjol salyndy. 1 980 óndiris nysany iske qosyldy.

Jarqyn da jyldam «jetistikterge» boiy úirengender mundai nátijelerdi kózge ilmeidi, árine. Shyn máninde, bu­lar­dyń bári – júieli túrde júzege asy­­rylyp jatqan jumystar. Tek, biz bu­ryn­­ǵydai jarqyrata kórsetip, jappai jar­­namalaýdan tyiyldyq. Jarnamasyz, uran­syz, kerisinshe júieli qadamdar men naq­ty tásilder arqyly júzege asyrylyp jat­qan kúndelikti jumystar damýǵa bas­taidy, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrady.

Dál osyndai tásilder ideologiia salasynda da qoldanylyp keledi. Ishki saiasat ásireleýsiz, kózboiaýshylyqsyz rette­lip otyr. Jasampazdyq qundylyqtary or­ny­ǵýda. Zańǵa baǵyný jáne qoǵamdyq yn­tymaqtastyq mádenieti nyǵaia tústi. Azamattyq qoǵam, balalar quqyǵyn qor­ǵaý, eskertkish taqtalar men rámizdik keńis­tik máselelerine erekshe kóńil bólemiz.

Memleketimiz júieli ári tiimdi áre­ket baǵytyn ustanyp otyr. Túrli salada qordalanyp qalǵan máselelerdi jedel rettep, turaqty qundylyqtar men institýtsionaldyq negizderdi qa­lyp­tastyrý kózdelgen. Qabyldanyp jatqan sheshim­der de ýaqytsha áserge emes, azamattardyń múddesi men ulttyq strategiialyq basymdyqtarǵa negizdelgen.Bul – salmaqty saiasattyń qaǵidattary.

Erlan QARIN,

Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik keńesshisi