Dalanews.kz Qazaqstanǵa altyn izdep kelgen sheteldik kásipkerdiń bastan keshkenin baian etken maqalany aýdardy.
«Pol Kerrol (Paul Carroll) Stepnogorskige Keńes úkimeti qulap, óndiris turalap, jurt jumyssyz qalǵan aýmaly-tókpeli shaqta keledi.
Ol tustaǵy Stepnogorski órkeniet ataýlydan ada, tirshilik belgisi joq, atys-shabys filmder túsirýge ábden laiyqty azyp-tozǵan qala edi.
Qyrǵi-qabaq jyldary Stepnogorsk synaq alańy boldy. Osyndaǵy óndiristik bazalarda AQSh-pen janjaldasqan jaǵdaida "qajetke jaraityn" túrli infektsiialyq aýrýlar, onyń ishinde sibir jarasynyń qozdyrǵyshy jasyryn synaqtan ótti.
Stepnogorsk KSRO-nyń biologiialyq qarý ázirleitin negizgi shebiniń biri-tuǵyn. Kommýnister muny qupiiada ustady. Qalany kartadan tabýdyń ózi qiyn edi.
Imperiia qulaǵannan keiin qalanyń qoinaýyndaǵy aýqymdy ýran kenine qyzyǵýshylyq tanytqan sheteldik investorlar Stepnogorskige aǵylady.
Al Pol she? Pol Kerrol Qazaqstanǵa áýelde altyn izdep kelgen.
Sol sapar sátsiz aiaqtalyp, Kerrol osy eldiń úkimetimen shirek ǵasyr boiyna shaiqasyp keldi.
Torontodaǵy taý-ken kompaniiasynyń tóraǵasy 80-ge taqaǵan shaǵynda aqyry maqsatyna jetti.
Osy eldiń úkimetimen alysam dep Vashingtondaǵy sot zalynyń, Stokgolm men Londondaǵy tribýnaldyń tabaldyryǵyn tozdyrǵan Kerrol 21 jylǵa sozylǵan kúrestiń jeńimpazy atandy.
Osy kúnge deiingi sot otyrysynda jambasy jerge timegen qazaqtar oilamaǵan jerden utyldy. Kerroldyń kómekshileri men zańgerleri halyqaralyq sotqa áýel bastaǵy qujatta quityrqy kóp ekenin dáleldegennen keiin ádil qazylar Qazaqstan úkimetin kanadalyq kásipkerge 53 mln dollar ótemaqy tóleýge mindettedi.
Ájeptáýir-aq aqsha. Alaida Kerroldyń oqiǵasy KSRO-nyń shekpeninen shyqqan eldermen abailap sóilesip, alystan aralasý kerektegin dáleldedi.
Kerrol, iá, Kerrol qazaqtyń ýranyna qyzyqqan joq. Imperiia quldyǵynan keshe ǵana qutylǵan Qazaqstanǵa kásipker 1995 jyly taban tireidi.
Qoinaýyndaǵy qudai bergen bailyqty igerýdi jekeshelendirýge kóshken balań el kanadalyq kásipkerdi qushaq jaia qarsy alǵan-tyn.
Kerroldyń áýeldegi altyn óndirem degen armany júzege asqan joq. Alaida ózge óndiriske kózi tústi.
Kerroldyń kompaniiasy (World Wide Minerals) men Qazaqstan úkimeti ýran óńdeý ári eksporttaý boiynsha kelisimge qol qoiady.
«Eger osy ýaǵda oryndalsa biz ázir álemdegi eń iri ýran óndirýshi kompaniiaǵa ainalar edik», – deidi barmaǵyn tistegen kásipker.
1996 jyly World Wide Minerals ýran óńdeitin Tselinnyi taý-himiia kombinatynyń jumysyn júrgizýdi moinyna alady. Turalaǵan zaýyttyń jumysyn tiriltý úshin kompaniia Qazaqstan úkimetine bálenbái million dollar qaryz berip, kombinat jumysshylarynyń jalaqysy men zeinetaqysyn óteidi.
«Osynyń esebinen Qazaqstan Worldwide-qa ýran eksporttaýǵa ruqsat beredi dep ýaǵdalastyq. Klient izdedik. Taptyq. Amerikanyń Consumers Energy, artynsha Taiwan Power sekildi kompaniialaryna ýran jetkizý jóninde sóz bailastyq», – deidi kásipker.
Alaida 1997 jyly Qazaqstan aiaqastynan qubylyp, osy eldiń úkimeti Kerroldiń kompaniiasyna ýran ekportyna litsenziia berýden bas tartqan.
Bastapqy kelisimshartty qaq aiyryp, Kerroldiń kompaniiasyn ózimen qosa elden qýyp shyqqan.
Qazaqstan úkimeti litsenziia bermeýiniń sebebin el múddesimen bailanystyrady.
Kanadalyq kásipkerdiń paidasyna sheshilgen soottan keiin osy Ádilet ministrligi málimdeme jasady.
«Worldwide 1997 jyldyń sáýir aiynan bastap qyzmetkerlerdiń jalaqysyn tólemei Kelisimsharttyń sharttaryn qaita-qaita buzdy.
TsTHK-nyń kóptegen tsehtarynyń jumysy ýaqytsha toqtatylyp, kómir qorlary taýsylǵan.
Bul halyq arasyndaǵy áleýmettik qysymnyń ósýin týdyrdy. Stepnogorsk qalasyndaǵy jylytý maýsymyna daiyndyq jumystary kúireýge ushyrady, al qala apat shegindegi jaǵdaida bolǵan.
Osyndai jaǵdailarda Respýblika senimdi basqarý týraly kelisimdi buzý týraly sheshim qabyldady», – delingen baspasóz málimdemesinde.
Kanadalyq kásipkerdiń munysymen keliskisi joq. Kerisinshe «Stepnogrskini men kórkeittim» deidi.
«Jumysshylardyń jalaqasy men zeinetaqysyn biz ótedik. Eki jyl boiyna qaraýsyz qalǵan tsehtyń jumysyna jan bitirdik», – deidi Kerrol.
Qazaqstannyń Ádilet ministrligi bizdiń redaktsiianyń (macleans.ca) pikir bildirý týraly ótinishine jaýap qatpady. Osy daýda Qazaqstannyń soiylyn soqqan AQSh-tyń ReedSmith zańgerlik firmasynan da aqparat ala almadyq.
Áitse de Worldwide tynysh ketkendi jón kórmeidi. Osy elge salǵan investitsiiasyn qaitaryp alýǵa qareket etip, Qazaqstan úkimetin sotqa súireidi.
2003 jyly AQSh –tyń Joǵarǵy soty bul isti qaraýdan bas tartady, Kerrol halyqaralyq arbitrajǵa júginedi.
2010 jyly arbitr kompaniianyń aryz-shaǵymyn keri qaitarady. Worldwide-nyń isti sotqa jetkizýde kesh qimyldaǵanyn aityp, Qazaqstan zańnamasyna sai bul daýdy qýalaityn merzim ótip ketti málimdeidi.
Kerroldiń kómekshileri tyǵyryqtan shyǵatyn jol izdep, aqyr aiaǵy 1989 jyly Kanada men KSRO-nyń arasynda qol qoiylǵan eski kelisimshartqa júginedi.
Mundaǵy talapqa sai Worldwide-tyń aryzyn qanaǵattandyrýǵa murager memleket esebinde Qazaqstan da mindetti bolady.
Aqyr sońy Halyqaralyq arbitraj qunyn daýlaǵan kásipkerdiń ýájin durys dep taýyp, Qazaqstan úkimetin 52,6 mln dollar ótemaqy tóleýge mindetteidi.
Áitse de Kerroldiń buǵan kóńili tolmaýda.
«53 mln dollar osy 21 jylda tókken terim men juqarǵan júikemniń óteýi bola almaidy. Men bul elden 1 mlrd dollar óndirip alýǵa shaǵym túsirgenmin. Worldwide-tiń 4 myń aktsioneri bar. Olar álgi 53 mln-ǵa táýbe etpeidi», – deidi kanadalyq.
Bul iske ázir núkte qoiylǵan joq. Qazaqstannyń Ádilet ministrligi Kerrolǵa qarsy shaǵym túsirýge ázirlenip jatyr.
Dese de az kólemdegi ótemaqyny nazarǵa alǵan ministrlik arbitrajdyń sheshimi Qazaqstan úshin qolaily boldy dep esepteidi...
Ázirlegen Dýman BYQAI
