Qazaqstan úkimeti turǵyn úidi satý-satyp alý naryǵyn retke keltirýge kiristi. Jańa talaptarǵa sáikes, rieltorlar ózin-ózi retteitin uiymdar arqyly jumys isteýge mindetti. Bul jańalyqqa Qazaqstan rieltorlarynyń birikken assotsiatsiiasynyń keńesshisi Nina Lýkianenko pikir bildirdi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Lýkianenkonyń aitýynsha, rieltorlyq qyzmetti retteý máselesi mamandar tarapynan 2006 jyldan beri kóterilip keledi. Biraq uzaq jyldar boiy bul salaǵa memleket tarapynan nazar aýdarylmaǵan.
“2009, 2012, 2016 jyldary rieltorlar tarapynan túrli bastama jasaldy. Alaida nátije shyqpady. Memleket bizdiń kásibimizdi zańdastyrýǵa qoldaý kórsetpedi jáne ózin rieltor dep ataityn adamdar úshin naqty erejeler qabyldaýdy qajet dep sanamady. Búgingi kúnge deiin bul mamandyq kásibi kvalifikatsiialyq anyqtamalarda joq. 2021 jyly qabyldanǵan “Rieltorlyq qyzmettiń ulttyq standartynda” biryńǵai reestr qurý normasy qarastyrylǵanymen, naqty reestr áli iske qosylmady", - deidi ol.
Baǵaǵa áseri
Sarapshy jańa ózgeris rieltorlyq naryqtaǵy baǵaǵa qalai áser etetini týraly da sóz qozǵady.
“Rieltorlar komissiiasy kórsetiletin qyzmet túrine, qyzmettiń sapasyna jáne kúrdeliligine bailanysty belgilenedi. Biz naryqtyq ekonomikada ómir súrip jatyrmyz. Sondyqtan qyzmet baǵasyn naryqtyń ózi retteýi tiis. Tutynýshy óz talabyna sai rieltordy tańdap, qyzmet qunyn talqylaýy qajet”, - deidi ol.
Sarapshy qazirgi tańda kásibi emes adamdar rieltor atanyp, salanyń bedeline nuqsan keltirip jatqanyn atap ótti.
“Ókinishke qarai, halyq jarnama berip, obektige ertip aparǵan adamdy da rieltor dep qabyldaidy. Olar tutynýshylardyń senimin joǵaltady, ári kásibi rieltorlardyń atyna kir keltirip júr”, - deidi maman.
Ol mundai jaǵdailardyń týyndaýyna naryqtyń rettelmeýi sebep bolǵanyn jetkizdi.
“Qyzmet qunynyń naqty baǵalanbaýy da osydan. Al kásibi rieltor – túrli deńgeidegi mámilemen jumys isteitin, biznes satýdan bastap, kepildi múlikterge, ieleri arasynda daýly nysandarǵa deiin baratyn, tapsyrys berýshi múddesin qorǵap, kúrdeli mindetterdi oryndaityn maman. Sondyqtan qyzmet baǵasy da naqty tapsyrmaǵa bailanysty eseptelýi tiis”, — dep qosty ol.
Negizgi problemalar men sheshý joldary
Sarapshynyń sózinshe, jańa talaptar naryqtaǵy tártipti kúsheitip, kásibi rieltorlardyń mártebesin arttyrýǵa múmkindik beredi.
“Qazirgi tańda tutynýshy adal ári kásibi rieltordy qalai tabatynyn bilmeidi. Sebebi bul salaǵa 70% adam kezdeisoq tap bolady. Sondyqtan teris pikir qalyptasqan.
Eger naryqta naqty, rettelgen erejeler engizilse, tártip ornap, mamandyqtyń mártebesi kóteriledi. Birden emes, árine, biraq kezdeisoq adamdardyń kirýi aitarlyqtai azaiady dep senemin”, - deidi ol.
Sarapshynyń aitýynsha, bul erejeler shaǵyn agenttikter men táýelsiz mamandarǵa kedergi keltirmeidi, kerisinshe, kásibi daiyndyq pen jaýapkershilikti arttyrady.
“Negizgi problema – kásipke kirý úshin eshqandai shekteý joq. Kóp agenttik kez kelgen adamdy jumysqa qabyldai beredi. Turaqty jumys isteitin 20 % agenttik qana muqiiat irikteý jasap, qyzmetkerlerin oqytady.
Sol sebepti ózin rieltor dep tanystyryp, joǵary aqy suraityn adamnyń arnaiy oqýdan ótip, biliktilik emtihanyn tapsyryp, reestrge engizilgeni durys. Máselen, zań talaptaryna sai jumys istemese, ol reestrden shyǵarylyp, ári qarai atalǵan qyzmetpen ainalysa almaidy”, - dep atap ótti sarapshy.
Mamannyń aitýynsha, qazir basty maqsat – rieltorlyq qyzmettiń zańdy mártebesin bekitý jáne naryqtaǵy erejelerdi naqtylaý.
“Qazaqstandaǵy Rieltorlar ózin-ózi retteitin qaýymdastyǵy (SARK) naryqty retteý normalaryn ázirleýge belsendi qatysty. Biz óz tarapymyzdan qajet usynystardyń barlyǵyn berdik. Zań jobasyn ázirleýshiler kásibi mamandardyń pikirin mindetti túrde eskergeni durys. Buryn zań jobalary kóbine qyzmet mánin tolyq bilmeitin adamdar tarapynan jasalatyn edi", — deidi ol.
Onyń sózinshe, rieltorlyq qyzmetti retteý júiesi durys qurylǵan jaǵdaida etikalyq kodeksti saqtaýda aitarlyqtai qiyndyq bolmaidy.
“Basty másele – zań jobasynyń ári qarai qalai ázirlenetinine bailanysty. Birinshiden, bul mamandyqtyń bar ekenin zań júzinde moiyndaý qajet. 90-jyldardan beri rieltor qyzmeti is júzinde bar, biraq zańda joq. Joq mamandyqqa zań jazý da qisynsyz emes pe? Naryqtyń ony áli kúnge deiin qajet etýi — bul qyzmettiń kerek ekenin dáleldeidi.
Ekinshiden, zań men oǵan qatysty aktiler durys ázirlenýi tiis. Ideianyń máni qysqasha bylai: rieltor atyn erkin paidalana beretin adamdar bolmaýy kerek”, — dep qosty ol.
Sonymen qatar ol rieltor bolǵysy keletin adamdarǵa keńes berdi.
“Rieltor bolǵyń kele me? Onda mindetti túrde oqýdan ót jáne biliktilik emtihanyn tapsyryp, qajetti bilim deńgeiińdi dálelde. Rieltorlardyń ózin-ózi retteitin uiymyna múshe bol. Onda ortaq erejeler, etikalyq kodeks jáne qyzmetti retteý mehanizmderi bolady”, - dedi ol.
Sonymen qatar ol rieltorlar uiymy ár óńirde birnesheý bolýy múmkin, alaida olardy qurýǵa qoiylatyn talaptar qatań bolýy shart ekenin de eskertti.
“Úsh adam birigip uiym qura salatyn jaǵdai bolmaýy tiis. Sebebi ózin-ózi retteý - bul júie.
Eger rieltor qyzmetin sapasyz kórsetse, klient qaýymdastyqqa shaǵym bere alady. Etika normasyn buzsa, uiymnan shyǵarylady. Al bul avtomatty túrde reestrden shyǵarylyp, kásibi qyzmetin toqtatýyna ákeledi. Naryq osylaisha ózi tazalanady.
Alda áli kóp jumys bar. Naqty quqyqtyq normalardy daiyndaý, barlyq tetikti pysyqtaý qajet. Eń bastysy “ziian keltirmeý” qaǵidaty saqtalsa eken”, — dep túiindedi ol.
