Memleket basshysy, Joǵary mártebeli Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen 2026 jylǵy 15 naýryzda ótetin jalpyulttyq referendýmda Qazaqstan halqy sheshim qabyldaityn Qazaqstan Respýblikasynyń jańa Konstitýtsiiasy týraly usynys — qazaq ulty men memleketiniń tarihi, mádeni, ekonomikalyq jáne saiasi kemeldiginiń aiǵaǵy.
Qazaqstan Respýblikasy álemdegi teńizge shyǵa almaityn eń iri el retinde tarihi jáne geografiialyq turǵydan Aziia Shyǵysy men Eýropa arasyndaǵy kópir qyzmetin atqaryp keledi. 1991 jyldan bastap Qazaqstan Respýblikasy ekonomikalyq, mádeni, tehnologiialyq, ǵylymi jáne saiasi salalarda aitarlyqtai ózgeristerdi bastan ótkerdi. Bul transformatsiialar jańa Konstitýtsiiany qabyldaýdyń plebistsitarlyq-demokratiialyq tásilinde, onyń mazmunynda, ulttyq maqtanysh pen damýdyń tarihi baǵdarlarynda kórinis tapqan. Ol sondai-aq referendým arqyly konstitýtsiiany demokratiialyq jolmen qabyldaýdyń jahandyq úlgisi.
Qazirgi zamanǵy konstitýtsiialyq tendentsiialar, adam quqyqtaryn qorǵaý, parlamenttik demokratiia jáne álemdik standarttarǵa sai bilik tarmaqtarynyń bólinýi memlekettiń turaqty damýyn qamtamasyz etedi. Laýazymdy tulǵalardyń esep berýi jáne azamattardy bilikti asyra paidalanýdan qorǵaý — memlekettegi jeke jaýapkershiliktiń negizgi kórsetkishteri. Turaqty damý halyqaralyq bedel men senimniń, sondai-aq jahandyq ekonomikalyq, mádeni jáne saiasi protsesterge sátti integratsiialanýdyń qajetti sharty bolyp otyr.
Ziiatkerlik menshikti qorǵaýdy qosa alǵanda, zamanaýi konstitýtsiialyq-quqyqtyq quraldardy engizetin Qazaqstan Respýblikasynyń jańa Konstitýtsiiasynyń jobasy eldiń jan-jaqty damýy úshin jańa berik negizder qalyptastyrady. Ony qabyldaý protsedýrasy da, mazmuny da zamanaýi konstitýtsiialyq júieler úshin úlgi bola alady.
95 baptan turatyn Konstitýtsiia jobasy Qazaqstannyń konstitýtsiialyq qurylymy evoliýtsiiasynyń mańyzdy kezeńi bolyp tabylady. Ony qabyldaý tásili azamattardyń jańa Konstitýtsiiaǵa degen senimin rastaidy, al onyń mazmuny álemdegi jalpyǵa ortaq órkendeý men beibitsúigish halyqtarmen qatar ómir súrý paiymyn usynady.
1995 jylǵy Konstitýtsiiamen salystyrǵanda, usynylyp otyrǵan jańa Konstitýtsiia sýperprezidenttik júieden alshaqtap, parlamenttik demokratiia modeli baǵytyndaǵy odan arǵy normativtik jáne institýtsionaldyq jańarýdy bildiredi. Ol institýtsionaldyq tepe-teńdikti nyǵaitýdy, bilik tarmaqtarynyń bólinýin, zań ústemdigin shoǵyrlandyrýdy jáne adam quqyqtaryn tiimdi qorǵaýdy basa kórsetedi.
Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń 10 000-nan astam eskertýleri men keń aýqymdy keńesý protsesinen keiin daiyndalǵan Qazaqstan Respýblikasynyń jańa Konstitýtsiiasynyń jobasy Qazaqstannyń konstitýtsiialyq qurylymyn damytýdyń mańyzdy kezeńi bolyp tabylady. 1995 jylǵy Konstitýtsiiamen salystyrǵanda, joba mátini Parlamenttiń rólin kúsheitýge, quqyq ústemdigin nyǵaitýǵa jáne adam quqyqtaryn tiimdirek qorǵaýǵa erekshe nazar aýdaratyn konstitýtsiialyq demokratiia modeliniń odan arǵy normativtik jáne institýtsionaldyq jańarýy bolyp aishyqtalady.
Men demokratiialyq legitimdilikke erekshe nazar aýdarǵym keledi. Meniń oiymsha, keń aýqymdy qoǵamdyq talqylaý konstitýtsiialyq protseske qatysý mádenietin qalyptastyrýdaǵy mańyzdy qadam bolyp otyr. Osylaisha, Qazaqstan zamanaýi konstitýtsiialyq reformalarǵa tán «inkliýzivti konstitýtsiialyq qurylys protsesi» dep atalatyn zamanaýi úrdisterdi ustanady. Mundai tásil Konstitýtsiianyń demokratiialyq legitimdiligin kúsheitedi, barlyq azamattyń qatystylyǵyn jáne ortaq sezimin arttyrady, irgeli konstitýtsiialyq qundylyqtarǵa qatysty qoǵamdyq konsensýsqa yqpal etedi. Konstitýtsiia memlekettik biliktiń negizgi aktisi ǵana emes, sonymen qatar keń aýqymdy qoǵamdyq dialogtyń nátijesine ainalady.
Kásibi zańger retinde men úshin eń mańyzdy oń úrdisterdiń aspektilerin atap ótkim keledi: atqarýshy jáne zań shyǵarýshy bilik tarmaqtarynyń ókilettikterin naqtyraq ajyratý, Úkimetti qurý men baqylaýdaǵy Parlamenttiń rólin kúsheitý, atqarýshy biliktiń aiqyn saiasi jaýapkershiligi, ózara baqylaý tetikteri (tejemelik ári teńgerimdilik júiesi).
Qazaq konstitýtsiiasy jobasynyń mundai qurylymy zamanaýi halyqaralyq konstitýtsiialyq printsipterge sáikes keledi, oǵan sáikes bilik tarmaqtary arasyndaǵy fýnktsionaldyq tepe-teńdik ornyqty demokratiianyń negizi bolyp tabylady. Bul model burynǵy bilik shoǵyrlanýyn eńserip, biliktiń bir tarmaǵynyń ústemdigine jol bermeý printsipin nyǵaitady.
Konstitýtsiia jobasy eýropalyq jáne jahandyq standarttarǵa sáikes quqyq ústemdigi printsipin ortalyq konstitýtsiialyq qundylyqtardyń biri retinde normativtik turǵydan kúsheitedi dep esepteimin. Atap aitqanda, quqyqtyq aktilerdiń naqty konstitýtsiialyq ierarhiiasy, memlekettik organdardyń Konstitýtsiia men zańǵa baǵynyshtylyǵyn basa kórsetý, sondai-aq konstitýtsiialyq baqylaý tetikterin kúsheitý jáne ashyqtyq pen quqyqtyq boljamdylyqty arttyrý arqyly.
Qazirgi zamanǵy konstitýtsiialyq quqyqta zań ústemdigi tek resmi zańdylyqty ǵana emes, sonymen qatar ozbyrlyqqa tyiym salýdy jáne tiimdi sot qorǵaýyn bildiredi. Bul turǵyda joba halyqaralyq uiymdardyń standarttaryna jáne salystyrmaly konstitýtsiialyq quqyqqa jaqyndaidy.
Konstitýtsiia jobasynyń jańa mátininiń negizgi artyqshylyǵy, meniń oiymsha, adam quqyqtaryn júieli retteý bolyp tabylady. Olardy tiimdi iske asyrý tetikteri qarastyrylǵan, sonyń ishinde adam qadir-qasietin irgeli qundylyq retinde taný, protsestik quqyqtardy keńeitilgen qorǵaý, quqyqtyq memleket sheńberinde áleýmettik quqyqtardy bekitý, tikelei konstitýtsiialyq shaǵym túsirý nemese konstitýtsiialyq baqylaýǵa júginý múmkindigi. Tutastai alǵanda, mundai tásil adam quqyqtaryn tikelei qoldanylatyn normalar retinde qarastyratyn zamanaýi konstitýtsiialardyń damýyna sáikes keledi.
Konstitýtsiia jobasynyń mátinin zerttei otyryp, ratsionaldandyrylǵan, júieli jáne ashyq konstitýtsiialyq qurylym nazar aýdartady. Salystyrmaly túrde bul normativtik aiqyndyq pen turaqtylyqty qamtamasyz etetin ortasha kólemdi Konstitýtsiia, bul konstitýtsiialyq sot tóreliginiń naqty anyqtalǵan ókilettikterinen, jergilikti ózin-ózi basqarýdy kúsheitýden, laýazymdy tulǵalardyń aiqyn esep berýinen jáne saiasi biliktiń shoǵyrlanýyn shekteýden kórinedi. Mundai qurylym, sirá, biliktiń árbir tarmaǵy óz is-áreketteri úshin normativtik jáne saiasi jaýapkershilik kóteretin konstitýtsiialyq jaýapkershiliktiń zamanaýi úrdisterin eskere otyryp jasalǵan.
Keńirek kontekste Qazaqstan Konstitýtsiiasynyń jobasy ortalyqtandyrylǵan prezidenttik júieden pliýralistik jáne institýtsionaldyq turǵydan teńgerilgen modelderge birtindep kóshýdi bildiredi. Ol biliktiń demokratiialyq legitimdiligin basa kórsetedi, bilik bólinisin júieli túrde nyǵaitady, konstitýtsiialyq sot tóreligin kúsheitedi jáne quqyqtardy qorǵaýdy keńeitedi. Osylaisha, Konstitýtsiia jobasy arqyly Qazaqstan ózin zamanaýi konstitýtsiialyq demokratiianyń ámbebap qundylyqtary negizinde ózindik konstitýtsiialyq biregeiligin qalyptastyrýshy memleketter qataryna qoiady.
2026 jylǵy 15 naýryzdaǵy jalpyulttyq referendým qorytyndysy boiynsha qabyldanǵan jaǵdaida, Qazaqstan halqy men memlekettik júiesi demokratiialyq, quqyqtyq jáne áleýmettik memleketti nyǵaitýdyń jańa dáýirine qadam basatynyna senimdimin. Onda konstitýtsiialyq qurylys protsesiniń demokratiialyq legitimdiligi artyp, bilik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdik nyǵaitylady, quqyq ústemdigi shoǵyrlandyrylady, adam quqyqtary keńirek ári tiimdirek qorǵalady jáne biliktiń óz jaýapkershiligi artady.
Jańa Konstitýtsiia arqyly Qazaqstan qazirgi zamanǵy konstitýtsiialyq quqyqtyń jahandyq standartynyń ajyramas bóligine ainalatynyna senimdimin. Salystyrmaly konstitýtsiialyq teoriia turǵysynan ol pliýralizmge, quqyq ústemdigine, institýtsionaldyq tepe-teńdikke jáne qazirgi zamanǵy konstitýtsionalizmniń negizin quraityn irgeli quqyqtar men qundylyqtardy qorǵaýǵa negizdelgen konstitýtsiialyq demokratiia baǵytyndaǵy damýdy kórsetedi.
Liýdvik Toplaktyń (Ludvik Toplak) (Sloveniia) pikiri
Professor, zań ǵylymdarynyń doktory,
Maribordaǵy «Alma Mater Europaea» sloven ýniversitetiniń rektory,
Dúniejúzilik óner jáne ǵylym akademiiasynyń múshesi,
Jahandyq beibitshilik bastamasy ortalyǵynyń direktory (Maribor)
