Álemdik boks tóreshiliginde AIBA-nyń eń joǵary “úsh juldyzdy” mártebesin alǵash bolyp enshilegen qazaq tóreshisi Berikbol Qasymhanov birneshe jyldan beri ulttyq quramadaǵy jumysynan shettetilip keledi. Keiingi 23 jylda sheteldik federatsiialar onyń biliktiligine senim artyp, halyqaralyq jarystarǵa qazylyq etýge shaqyrǵanymen, óz elinde onyń orasan zor tájiribesi men bilimi eskerýsiz qalǵan. Oryndalmaǵan ýádeler, syrtynan taǵylǵan negizsiz aiyptar men júiesiz kadr saiasaty halyqaralyq dárejedegi tóreshiniń kásibi ortadan yǵysýyna alyp kelgen. Qasymhanov Dalanews.kz tilshisine bergen eskliýzivti suhbatynda otandyq bokstaǵy kadrlyq toqyraýdyń basty sebepterin atap, sheshilmei kele jatqan júieli máseleni ashyp aitty.
Kásibi joly qalai bastaldy?
Berikbol Qasymhanov halyqaralyq tóreshilik jolyn 2003 jyly Pákistanda ótken týrnirden bastaǵan. Alaida bul saparǵa federatsiia qarajat bólmegen. Sondyqtan jol shyǵynyn óteý úshin demeýshi izdeýge májbúr bolǵan. Aitýynsha, sol kezde Májilis depýtaty Nurtai Sábilianov qoldaý kórsetip, áýe biletin alyp bergen.
“Sol ýaqytta qolymda telefondaǵy aýdarmashy emes, shaǵyn sózdik kitapsha boldy. Sonda aǵylshyn tilin bilmei halyqaralyq deńgeide ósý múmkin emes ekenin túsindim. Qazaqstanda alǵan bilimim az ekenin de sol saparda sezindim. Eger osy jolmen júretin bolsam, únemi úirenýim kerek degen sheshimge keldim”, - deidi ol.
Týrnirge Aziia, Afrika jáne Amerika qurlyǵynan tóreshiler kelgen. Jarysty sol kezdegi AIBA prezidenti Anvar Chaýdri de baqylaǵan. Qasymhanovtyń aitýynsha, uiym basshysy onyń jumysyn birneshe kezdesý boiy arnaiy qadaǵalap, keiin oń baǵasyn bergen. Osy saparda ol Aziia deńgeiindegi qaptal tóreshisi retinde alǵashqy emtihanyn tapsyrady.
“Bul bir rettik sapar bolyp qalǵan joq. Keiin Ońtústik Koreiadaǵy jastar arasyndaǵy álem chempionatyna, Indoneziiadaǵy Prezident kýbogine jáne basqa da halyqaralyq jarystarǵa qatystym. Jas Amir Han men keiin álemdik boksta tanylǵan birqatar sportshynyń jekpe-jekterine tórelik ettim”, - deidi ol.
Osylaisha 2005 jyly AIBA qaptal tóreshisi dárejesin, al 2007 jyly referi sertifikatyn alady. Qasymhanov sol kezeńdegi talaptyń qazirgiden áldeqaida qatań bolǵanyn aitady. Sebebi bir deńgeiden ekinshisine ótý úshin belgili bir ýaqyt jumys istep, halyqaralyq jarystarda tájiribe jinaý qajet edi.
“Búgin keibir emtihandy telefon arqyly tapsyrýǵa bolady. Al biz ár jekpe-jekti taldap, ringtegi jáne qaptaldaǵy tóreshiniń qatesin betpe-bet talqylaitynbyz. Teoriiamen shektelmei, praktikalyq jumystan óttik. Tóreshini maman etetin de osy tájiribe”, - deidi Qasymhanov.
Beijińge aparǵan bes jyl
Alǵashqy halyqaralyq emtihanyn Pákistanda tapsyrǵan Qasymhanov araǵa bes jyl salyp, Beijiń Olimpiadasynda tórelik etedi. Mamannyń sózinshe, úmitkerlerdiń jumysy birneshe jyl boiy baǵalanyp, bastapqy 88 tóreshiniń arasynan 34 maman ǵana Olimpiadaǵa tańdalǵan.
“Orta Aziiadan jalǵyz men bardym. Ózbekstannan da, Qyrǵyzstannan da tájiribeli tóreshiler boldy. Biraq AIBA komissiiasy ár jarystaǵy reiting pen jumysty muqiiat tekserdi. Olimpiadaǵa bir kúnde nemese bireýdiń ótinishimen bara almaisyń. Oǵan deiin birneshe úlken emtihannan ótýiń kerek”, - deidi ol.
Qasymhanov Beijiń Olimpiadasynda finaldyq básekelerge deiin qyzmet atqarǵan sanaýly tóreshiniń biri bolǵanyn aitady. Keiin AIBA Olimpiada finalynda jumys istegen mamandarǵa eń joǵary úsh juldyzdy mártebe bergen. Onyń sózinshe, Qazaqstannan bul deńgeige alǵash jetken tóreshi de ózi bolǵan.
Onyń halyqaralyq tájiribesi bir Olimpiadamen shektelmegen. Qasymhanov jeti álem chempionatynda, 2006 jylǵy Doha Aziia oiyndarynda jáne onnan astam Aziia chempionatynda tórelik etkenin aitady. Keiin halyqaralyq tehnikalyq maman, tóreshilerdi baǵalaýshy jáne nusqaýshy dárejelerin alyp, ózge elderde seminar men emtihandar ótkize bastaǵan.
Ókinishke qarai, álemdik deńgeidegi jetistigi Qasymhanovtyń el ishindegi bedelin nyǵaita almaǵan. Kerisinshe, Olimpiadadan keiin kóp uzamai onyń ulttyq tóreshilik jolyndaǵy orny álsirei bastaǵan.
Bir jekpe-jekten keiin bastalǵan qysym
Qasymhanov 2007-2009 jyldary Qazaqstandaǵy tóreshiler alqasyn basqarǵanyn aitady. Osy aralyqta ol tóreshiler daiarlaý júiesin jolǵa qoiýǵa, jarystardyń uzaqtyǵyn halyqaralyq talapqa jaqyndatýǵa jáne mamandardyń eńbekaqysyn kóterýge kúsh salǵan.
Onyń bastamasymen Qazaqstanda birneshe seminar ótip, 27 tóreshi halyqaralyq dárejege ie bolǵan. Sol kezeńde Natalia Tsoi men Ásem Amanbaeva syndy áiel tóreshiler de halyqaralyq arenaǵa shyqqan. Keiin Natalia Tsoi 2016 jylǵy Olimpiadada tórelik etken.
“Jaqsy boksshyny jaqsy tóreshi tańdaidy. Tóreshiniń qolynda sportshynyń birneshe jyldyq eńbegi, bolashaǵy men taǵdyry turady. Sondyqtan men áriptesterime: “Eshkimge kómektespeimiz, eshkimniń yǵyna jyǵylmaimyz. Kim jeńse, jeńisti soǵan beremiz”, dep aitatynmyn”, - deidi ol.
Qasymhanovtyń aitýynsha, ózine jasalǵan qysym 2009 jyly Serik Sápiev pen onyń qarsylasy arasyndaǵy daýly jekpe-jekten keiin bastalǵan. Ol kezdesýde jeńisti Sápievke bergen. Alaida upai esebi federatsiiadaǵy keibir adamdardyń narazylyǵyn týǵyzǵan. Osydan keiin onyń kásibi biligine kúmán keltiretin sózder tarap, sheshýshi básekelerge tóreshi retinde taǵaiyndaý sirei bastaǵan.
2009 jylǵy 16 jeltoqsanda Qasymhanov tóreshiler alqasynyń tóraǵalyǵynan óziniń qatysýynsyz alynǵanyn aitady.
Óz elime kerek bolmadym…
Kásibi múmkindigi shektele bastaǵan kezde Qasymhanovqa Qaraǵandy oblysynyń boks federatsiiasyn basqarý usynylady. Ol óńirde eki jyldan astam atqarýshy direktor bolyp, jas boksshylar men tóreshilerdi daiarlaýǵa qatysady. Keiin oǵan Mianma ulttyq quramasyn jattyqtyrý jóninde shaqyrtý túsedi.
Sheshim qabyldaýǵa oǵan bes minýt jetkilikti bolǵan.
“Qazaqstanda meni esh jarysqa shaqyrmaitynyn túsindim. Sonda “Óz qazaǵyma kerek bolmasam, kimge kerek bolsam, soǵan qyzmet etemin” dep oiladym. Sóitip Mianma usynǵan kelisimshartqa qol qoidym”, - deidi ol.
Sol elde úsh jyl eńbek etip, quramany Ońtústik-Shyǵys Aziia oiyndaryna daiyndaǵan. Onyń jetekshiligimen el tarihynda alǵash ret tórt boksshy finalǵa shyqqan. Osy nátijeden keiin kelisimsharty uzartylǵanyn aitady.
Keiin Qasymhanov Vetnam, Túrkiia, Kambodja jáne Tájikstanda jattyqtyrýshy, keńesshi jáne tóreshilik boiynsha maman bolyp jumys istegen. Vetnamdyq boksshynyń Olimpiadaǵa alǵash ret joldama alýyna úles qosqan. Resei men Ortalyq Aziia elderinde tóreshilerge praktikalyq seminarlar ótkizgen.
Mseleniń eń ashy tusy da osynda. Ózge memleketter onyń tájiribesin baǵalap, arnaiy jumysqa shaqyrǵanymen, Qazaqstanda halyqaralyq deńgeidegi mamanǵa tóreshilik qyzmetten oryn tabylmaǵan.
Qoldan jasalǵan qysym
Qasymhanovtyń eńbek jolyndaǵy eń daýly máseleniń biri AIBA bergen úsh juldyzdy mártebege bailanysty órbigen. Onyń aitýynsha, Beijiń Olimpiadasynan keiin halyqaralyq uiym oǵan joǵary dárejeli tóreshi sanatyn bergen. Alaida tiisti sertifikat ózine ýaqytynda tabystalmai, keiin aty AIBA-nyń resmi derekqorynan alynyp tastalǵan. Sóitip oǵan úsh juldyzdy mártebeniń ornyna bir jylǵa jaramdy tómen sanattaǵy qujat berilgen.
“Meniń reitingim joǵary boldy. 2012 jylǵy Olimpiadaǵa da barýǵa múmkindigim bar edi. Biraq halyqaralyq jarystarǵa usynýdyń ornyna atymdy bazadan óshirip, úsh juldyzdyń ornyna bir juldyz bergizdi. Artymnan jemqorlyqqa qatysy bar, halyqaralyq uiym ókilderine syilyq pen para bergen degen jalǵan aqparat taratty. Munyń bári jala edi”, - deidi ol.
Onyń sózinshe, bul aiyptaýlar birneshe basylymda jariialanǵan. Sol kezde zańgerler sotqa júginýdi usynǵanymen, Qasymhanov daýdy jalǵastyrýdan bas tartqan. Arada birneshe jyl ótken soń materialdardyń birin jazǵan jýrnalist keshirim suraǵanyn aitady. Biraq kimniń tapsyrma bergeni sol kúii jumbaq qalǵan.
Ádildikti Qazaqstan emes, halyqaralyq komissiia ornatty
Qasymhanovtyń aitýynsha, birneshe jyldan keiin AIBA tóreshiler komissiiasy onyń isin qaita qarap, úsh juldyzdy mártebesin tolyq qalpyna keltirgen. 2017 jyly ol Avstraliianyń Gold-Kost qalasynda ótken Aziia jáne Okeaniia chempionatyna beitarap tóreshi retinde shaqyrylǵan.
Sol sapardaǵy resmi keshte halyqaralyq uiym ókilderi onyń mártebesi qaitarylǵanyn jariialap, áriptesteriniń aldynda quttyqtaǵan.
“Maǵan “ádildiktiń ornaýymen quttyqtaimyz” dedi. Bul sózdi óz elimdegi basshylardan estýim kerek edi. Biraq ainalama qarasam, meni quttyqtap, qushaqtap jatqannyń bári sheteldik áriptesterim. Bir qazaq joq. Sol sátte kózime jas keldi. Ne qýanarymdy, ne jylarymdy bilmedim”, - deidi Qasymhanov.
Alaida halyqaralyq mártebesi qalpyna kelgenimen, Qazaqstandaǵy jaǵdai ózgerissiz qalǵan. Onyń aitýynsha, sheteldik jarystarǵa, seminarlar men emtihandarǵa shaqyrtý alyp júrgen kezde de ulttyq chempionattarǵa bas suqpaǵan.
Tek 2015 jyly Tarazda ótken Qazaqstan chempionatyna ony bas tóreshi etip sońǵy sátte shaqyrǵan. Qasymhanov jarystan keiin bapkerler men federatsiia ókilderinen tórelikke qatysty shaǵym bolmaǵanyn aitady. Oǵan federatsiiada qyzmet usynylatyny da aitylǵan. Alaida chempionat aiaqtalǵan soń bul ýáde jaýapsyz qalǵan.
Jaqsy tóreshi jeńistiń elý paiyzyna áser etedi
Qasymhanov Qazaqstan boksynyń keiingi jyldardaǵy nátijesin tek sportshylar men bapkerlerdiń daiyndyǵymen baǵalaý jetkiliksiz ekenin aitady. Onyń pikirinshe, halyqaralyq jarystarda eldiń bedeldi tóreshisiniń bolmaýy boksshylardyń nátijesine de áser etedi.
“Bapkerler “jaqsy tóreshi jeńistiń elý paiyzy” dep aitatyn. Bul bireýge zańsyz upai alyp berý degen sóz emes. Halyqaralyq ortada seniń elińnen bilikti tóreshi bolmasa, sol memlekettiń daýsy da álsiz estiledi. Qazaqstan, Kýba, Ózbekstan men Resei boks derjavalary sanalady. Biraq ózge elderdiń tóreshileri halyqaralyq jarystarda júrgende, Qazaqstan ókiliniń bolmaýy úlken suraq týǵyzady”, - deidi ol.
Qasymhanov keiingi jyldary tóreshiler daiarlaý isindegi sabaqtastyq úzilgenin de synǵa aldy. Onyń aitýynsha, jastarǵa múmkindik berilýi qajet, biraq jetkilikti tájiribesi joq mamandy birden halyqaralyq jarysqa shyǵarý otandyq bokstyń bedeline keri áser etýi múmkin.
“Reforma dep júrgenimiz eki jylǵa sozylǵan eksperimentke ainaldy. Jas tóreshiler bar, biraq tájiribesi az. Keibiri kásibi turǵyda shyńdalýdan buryn shetelge baryp, sýretke túsýdi oilaidy. Al tóreshilik ataq ta, sapar da emes. Onyń ár sheshiminiń artynda sportshynyń taǵdyry tur. Kóktemde qandai tuqym ekseń, kúzde sonyń jemisin kóresiń”, - deidi ol.
Ol federatsiianyń aqparattyq jumysyna da kóńili tolmaitynyn jetkizdi. Aitýynsha, áleýmettik jelide qazaqstandyq boksshylardyń tek sátti soqqylaryn qiyp kórsetý jekpe-jektiń shynaiy barysyn ańǵartpaidy. Mundai beineler kórermenge jalǵan áser qalyptastyryp, sportshynyń naqty daiyndyǵyn baǵalaýǵa kedergi keltiretinin atap ótti.
“Bokstaǵy máseleni ádemi beinerolikpen jasyra almaisyń. Nátije shyǵarý úshin ringtegi naqty jumys, myqty komanda jáne kásibi tóreshiler mektebi qajet. Birlik joq jerde turaqty jeńis te bolmaidy”, - deidi maman.
Qazaqqa syrttan jaý kerek emes
Qasymhanov óz tájiribesiniń Qazaqstannan góri shetelde kóbirek baǵalanyp júrgenin qynjyla aitty.
“Qazaqta “Ózge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol” degen sóz bar. Biraq óz elińe bilimiń de, tájiribeń de qajet bolmasa, seni baǵalaǵan jerde jumys isteýge týra keledi. Men basqa memleketterde qyzmet etsem de, Qazaqstanǵa paidam tise eken dep júrdim”, - deidi ol.
Tájiribeli tóreshi munyń saldary halyqaralyq jarystarda anyq kórinip júrgenin aitady. Onyń pikirinshe, sońǵy Aziia oiyndarynda Qazaqstannan bedeldi tóreshiniń bolmaýy birneshe daýly jekpe-jekte ulttyq quramanyń múddesin kásibi deńgeide qorǵaýǵa múmkindik bermegen.
“Aziia oiyndarynda Qazaqstannan birde-bir tóreshi bolǵan joq. Ózbekstannyń, Qyrǵyzstannyń, Tájikstannyń ókilderi júrdi, al bokstan aldyńǵy qatardaǵy el sanalatyn Qazaqstannan maman barmady. Sonyń saldarynan jeńiske laiyq birneshe boksshymyzdyń joly kesildi dep esepteimin. Biz eki altynmen shektelmeýimiz kerek edi”, - deidi Qasymhanov.
Ol Qazaqstanda tájiribeli mamandar birin-biri qoldaýdyń ornyna, jolyn kesýge beiim turatynyn ashyq aitty.
“Qazaqqa syrttan jaý kerek emes. Keide qazaqtyń ózine qazaq jaý bolyp jatady. Meniń de jyldar boiy jinaǵan tájiribem óz elimde baǵalanbai, kerisinshe, jolymdy kesýge áreket jasaldy”, - deidi ol.
Qazir Qasymhanov Qazaq sport jáne týrizm akademiiasynda boks, aýyr atletika jáne shyǵys jekpe-jegi túrleri kafedrasyn basqarady. Kafedrada taekvondo, karate, ýshý-sanda jáne basqa da sport túrleri boiynsha mamandar daiarlanady. Onyń aitýynsha, shákirtteri halyqaralyq jarystarda, sonyń ishinde Aziia oiyndarynda jeńiske jetip, júldeli oryndardan kóringen.
“Kafedramyzda on besten astam sport túri bar. Stýdentterimiz Aziia oiyndary men basqa da halyqaralyq jarystarda el namysyn qorǵap, jeńiske jetip júr. Taekvondo, karate, ýshý-sanda baǵytynda nátijeli óner kórsetken jastarymyz bar. Olardyń ár jetistigi ustaz retinde biz úshin úlken qýanysh”, - deidi Qasymhanov.
Máselege kim nazar aýdarady?
Shyntýaitynda, Qazaqstanda bilikti tóreshi joq emes, bar mamanǵa oryn tabylmai otyr. Sondyqtan Berikbol Qasymhanovtyń basynan ótip jatqan jaǵdaidy bir adamnyń jeke renishi dep qaraýǵa bolmaidy. Halyqaralyq deńgeide moiyndalǵan, jiyrma jyldan astam tájiribesi bar maman nelikten óz eliniń tóreshilik quramynan shet qaldy? Onyń ornyna kelgen kadrlar qandai talappen irikteldi? Elde qansha halyqaralyq dárejedegi tóreshi bar? Keiingi eki jylda olardy daiarlaýǵa qansha qarajat bólinip, qandai nátije shyqty? Bul suraqtarǵa federatsiia ashyq jaýap berýi tiis.
