Kaspii teńizindegi alyp munai kenishi – Qashaǵannyń ashylýy Qazaqstannyń sońǵy jarty ǵasyrdaǵy eń úlken oljasy edi. Alaida búgin osy jerden tabylǵan qyrýar bailyqtyń 98 paiyzy el qazynasyna emes, sheteldik kompaniialardyń qaltasyna quiylyp jatyr, dep jazady Dalanews.kz.
Bul derek halyqaralyq jýrnalistik zertteýler konsortsiýmynyń (ICIJ) jýyrda jariialaǵan zertteýinde aitylǵan. Álemdik medianyń qyzý talqysyna túsken atalǵan material Qazaqstan qoǵamynda birqatar saýal týǵyzdy jáne el úshin asa jaisyz aqparat retinde baǵalanyp otyr.
Qashaǵan ken ornyn igerý boiynsha kelisimder 1997 jyly jasalǵan edi. Ol kezde Qazaqstan táýelsizdigin endi alyp jatqan, halyqaralyq tájiribesi joq jas memleket boldy. Osyny paidalanǵan halyqaralyq munai korporatsiialary Qazaqstanmen teń dárejede kelissóz júrgizýdiń ornyna óz múddelerin joǵary qoiyp, asa tiimdi sharttarǵa qol jetkizgen. Sol kezdegi prezident Nursultan Nazarbaevtyń tusynda jasalǵan kelisimsharttardyń tolyq mátini men sharttary áli kúnge deiin jabyq kúiinde qalyp otyr.
Qashaǵan kenishiniń igerilýine jaýapty – North Caspian Operating Company (NCOC) konsortsiýmy. Onda Eýropanyń alyp kompaniialary Shell (Ulybritaniia), Eni (Italiia), Total Energies (Frantsiia) jetekshi ról atqarady. Árqaisysynyń úlesi – 16,8 paiyz. Dál osy kompaniialar Qazaqstannyń tabiǵi resýrstarynyń negizgi paidasyn kórip otyr.
Búginde Qashaǵan jobasynan túsken tabystyń nebári 2 paiyzy ǵana Qazaqstanda qalyp, qalǵan 98 paiyzyn sheteldik alpaýyttar ielenip jatyr. Bul halyqaralyq tájiribede óte sirek kezdesetin, ári Qazaqstannyń ulttyq múddesine múlde qaishy keletin jaǵdai.
2024 jyldyń basynda prezident Qasym-Jomart Toqaev bul máseleni ashyq kóterip, munai kelisimderin qaita qaraýdy usyndy. Toqaev osy kelisimsharttardy «el úshin tiimdi etip ózgertýdi» talap etti. Alaida, mundai ózgeris jasaý ońaiǵa soqpaidy. Sebebi kelisimsharttardyń merzimi 2037 jylǵa deiin bekitilgen. Biraq prezidenttiń batyl málimdemesi sheteldik investorlardy alańdatyp úlgerdi.
Qazirgi tańda Qazaqstan biligi sheteldik munai kompaniialaryna qarsy jalpy quny 160 mlrd dollardy quraityn talap-aryz túsirip, bul is boiynsha arbitrajdyq sot protsesin bastady. Resmi talaptyń negizgi sebebi – munai kompaniialary tarapynan kelisimsharttaǵy ekologiialyq jáne protsedýralyq normalardyń buzylýy. Biraq sarapshylar bul sot protsesiniń basty maqsaty – Qashaǵan kelisimsharttaryndaǵy teńsizdik pen ádiletsizdikti túzeý dep otyr.
TotalEnergies kompaniiasynyń basshysy Patrik Pýianne 2023 jyly sáýirde Qazaqstannyń talabyna qarsy turatynyn ashyq málimdep, konsortsiým músheleriniń bul máselede tolyq birikkenin habarlaǵan. Onyń bul sózi Qazaqstan úkimetiniń talap-tilegi eýropalyq investorlardyń narazylyǵyn týdyryp otyrǵanyn anyq kórsetedi.
Burynǵy Energetika ministriniń keńesshisi Oljas Baidildinovtiń aitýynsha, Qazaqstanda jasalǵan keibir kelisimsharttar 30 jylǵa deiin qupiia saqtalǵan.
“Kelisimsharttar 30 jylǵa deiin qupiia ustalyp otyr. Álemniń eshbir elinde mundai tájiribe joq. Bul – Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldarynda jibergen strategiialyq qatesi”, — dedi ol.
Qazaqstandyq qarjy salasynyń sarapshysy da osy pikirdi qoldap, kelisimsharttardaǵy teńsizdik Qazaqstannyń munai salasyndaǵy mamandardyń tapshylyǵynan týyndaǵanyn atap ótti.
Bul jaǵdaidyń geosaiasi saldary da bar. Baidildinovtiń pikirinshe, Qazaqstannyń talap-aryzdarynyń negizgi obektisi eýropalyq kompaniialar bolǵandyqtan, bul másele Qazaqstan men Eýroodaq arasyndaǵy qarym-qatynasty shielenistirýi múmkin. Sebebi AQSh kompaniialary Eýropalyqtarǵa qaraǵanda Qazaqstannyń talaptaryna ikemdirek ári investitsiia kólemin arttyrýǵa daiyn.
Ekologiialyq zardaptar men ashyqtyq máselesi de qoǵamda qyzý talqylanyp jatyr. 2025 jyldyń naýryz aiynda Qazaqstannyń Ekologiia ministrligi ekologiialyq zańnamany buzǵany úshin NCOC konsortsiýmyna 5,1 mlrd dollar aiyppul salǵan. Alaida sheteldik kompaniialar bul aiyppuldy tóleýden bas tartyp, arbitrajdyq sotta Qazaqstan úkimetine qarsy eki isti jeńip shyqty.
Ekobelsendi ári “Kaspii teńizin qorǵaiyq” bastamasynyń jetekshisi Vadim Ni bul máseleni bylai baǵalaidy.
“Sheteldik kompaniialar keltirgen ekologiialyq zardap úshin aiyppuldy Qazaqstannyń biýdjeti kóterýi múmkin. Bul halyq úshin úlken ádiletsizdik”, — deidi ol.
“Baitaq” jasyldar partiiasynyń jetekshisi Oleg Pak ta munai kelisimderiniń tolyq ashyqtyǵyn talap etip otyr. Onyń aitýynsha, Qazaqstan osy kelisimderdiń jabyqtyǵy saldarynan jyl saiyn shamamen 20 milliard dollar joǵaltady.
Qashaǵan jobasynyń ekinshi ataýy halyq arasynda beiresmi túrde “Cash-all Gone” (“Barlyq aqsha ketti”) dep atalady. Bul ataý beker berilmegen. Óitkeni osy kenishti igerýdegi keshiktirýler, jemqorlyq pen ekologiialyq buzýshylyqtardyń kesirinen Qazaqstan da, sheteldik kompaniialar da úlken shyǵynǵa ushyrady. Sarapshylardyń esebi boiynsha, bul jobanyń bastapqy quny 60 mlrd dollardan asyp ketken.
Qoryta kelgende, Qazaqstan úkimetiniń Qashaǵan kelisimsharttaryn qaita qaraý áreketi jai ǵana kommertsiialyq daý emes. Bul – táýelsiz eldiń óz jerindegi tabiǵi bailyǵyna ielik etýge, ulttyq múddeni qorǵaýǵa degen kúresi. Prezident Toqaevtyń bul baǵyttaǵy qadamdary sheteldik investorlarǵa unamasa da, Qazaqstan qoǵamynyń basym kópshiligi úshin óte ózekti ári ádiletti talap bolyp otyr. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan osy iste qandai nátijege jetetinin búkil álem nazarda ustaidy.
