Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy boiynsha elimizde otyn-energetika keshenin júieli jańǵyrtý jumystary jalǵasýda. Senimdi, ózin-ózi qamtamasyz etetin jáne zamanaýi energetikalyq júie elimizdiń turaqty ekonomikalyq ósimi men árbir azamattyń ál-aýqatyn jaqsartýdyń berik irgetasqa ainalady,- dep habarlaidy Dalanews.kz
Elektr energetikasy: basty mindet – energetikalyq táýelsizdikti qamtamasyz etý
Elektr energetikasy salasyndaǵy basty mindet – elimizdiń energetikalyq táýelsizdigin qamtamasyz etý jáne ekonomikanyń ósip kele jatqan qajettilikterin tolyq qanaǵattandyrý.
Prezidenttiń tapsyrmasy aiasynda aldaǵy bes jylda keminde 14 gigavatt energiia óndiretin jańa qýat kózderin iske qosý mindeti alǵa qoiyldy. Bul jumys birneshe baǵytta júrgizilýde: jumys istep turǵan stansalardy jańǵyrtý, energiia óndiretin jańa qondyrǵylar salý, sondai-aq gidro jáne jańartylatyn energiia kózderin damytý.
2023 jáne 2024 jyldary 1,3 gigavatt jańa elektr qýaty iske qosyldy.
2025 jyly taǵy 621,5 megavatt engizý protsesi júrip jatyr, al 2026 jylǵa 2 648,5 megavatt josparlanǵan.
Osy maqsattarǵa qol jetkizý úshin jańa strategiialyq nysandar salý boiynsha belsendi jumys júrgizilýde. Túrkistan oblysynda qýaty 1000 MVt-qa deiingi bý-gaz qondyrǵysy negizinde elektr stansasyn salý jobasy júzege asyrylýda. Qyzylordada qýaty 240 MVt jańa JEO salý boiynsha qurylys-montajdaý jumystary júrgizilýde.
Infraqurylymnyń tozýyn tómendetý: 9 jylý elektr ortalyǵy qaýiptiligi joǵary «qyzyl» aimaqtan «sary» aimaqqa kóshti
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomikalyq ósim, qoǵamdyq optimizm» atty Joldaýynda infraqurylymǵa qatysty ózekti máselelerdi sheshý qajettigine nazar aýdardy.
JEO-nyń tozýyn azaitý máseleleri Úkimettiń erekshe baqylaýynda. Keń aýqymdy jóndeý naýqany júzege asyrylýda: 2025 jyly 10 energoblokty, 63 qazandyqty jáne 39 týrbinany kúrdeli jóndeý josparlanǵan.
Qazirgi ýaqytta 5 energoblok, 30 qazandyq jáne 19 týrbinada jumys júrgizilýde. Al 4 energiia blogy, 15 qazandyq jáne 9 týrbinada jóndeý jumystary aiaqtaldy.
Júrgizilip jatqan sharalar qazirdiń ózinde naqty nátije berýde: qural-jabdyqty jańǵyrtý men jańartý nátijesinde elimizdegi JEO-lardyń ortasha tozýy 64%-dan 61%-ǵa deiin tómendedi.
Ótken jylytý maýsymynyń qorytyndysy boiynsha 9 JEO apat deńgeii joǵary «qyzyl» aimaqtan «sary» aimaqqa, 3 JEO sarydan jasyl aimaqqa kóshti. Qazirgi ýaqytta «qyzyl» aimaqta 10 JEO, sary aimaqta – 17, jasyl aimaqta – 10 JEO bar.
Jyl saiyn tozýdy azaitý jáne nysandardy qaýipti aimaqtardan qaýipsiz paidalaný aimaǵyna kóshirý maqsatynda JEO jańǵyrtý baǵdarlamasy júieli túrde jalǵasady.
Prezidenttiń tapsyrmasyn júzege asyrý sheńberinde 2024 jylǵy jeltoqsanda Úkimet «Energetikalyq jáne kommýnaldyq sektorlardy jańǵyrtý» ulttyq jobasyn (budan ári – ulttyq joba) bekitti, onyń aiasynda TKSh infraqurylymyn jóndeý boiynsha keń aýqymdy naýqandy uzaqmerzimdi jeńildikpen qarjylandyrý bastaldy.
Ulttyq joba elektr energiiasyn óndirý qýattaryn damytýdy, tabiǵi monopoliialar salasyn jaqsartýdy, otandyq óndirýshiler men áleýmettik osal toptardy qoldaýdy, sondai-aq protsesterdi avtomattandyrý úshin tsifrlyq tehnologiialardy engizýdi qamtidy.
Bul jumysqa 200-den astam infraqurylymdyq kompaniia tartylǵan.
Negizgi kórsetkish – nysandardyń tozý deńgeiin 40%-ǵa deiin tómendetý.
Ulttyq jobaǵa sáikes 86 myń shaqyrym injenerlik jelilerdi jańǵyrtýǵa shamamen 6,8 trln teńge investitsiia tartylady. Onyń ishinde: 1,6 myń shaqyrym jylý jelileri; 77,6 myń shaqyrym elektr jelileri; 4,7 myń shaqyrym sý qubyry jelileri; 2,6 myń shaqyrym káriz jelileri.
Bul apattar sanyn 27%-ǵa azaitýǵa múmkindik beredi.
Elektr qýatyn óndirýdiń jańa kózderin salýǵa jáne qoldanystaǵy stantsiialardy jańǵyrtýǵa 6,2 trln teńge kóleminde investitsiia tartý kózdelgen. Bul qarajat stantsiialardyń tozýyn 15%-ǵa tómendetýge jáne qosymsha 7,3 GVt kóleminde óndiristik qýat engizýge múmkindik beredi.
Búginde elimizde elektr energiiasyn óndiretin 55 uiym jumys isteidi, onyń 19 stantsiiasy 65%-dan asa tozǵan. Elektr energiiasyn óndirý kólemi – 113 mlrd kVt/saǵ, al tutyný kólemi – 115 mlrd kVt/saǵ.
Osylaisha, aldyn ala boljam boiynsha, aldaǵy bes jylda Ulttyq jobany júzege asyrý úshin energetika jáne kommýnaldyq sharýashylyq sektorǵa shamamen 13 trln teńge investitsiia tartý qajet.
Osy rette aita keteiik, qarajattyń negizgi bóligi jekemenshik qarjy institýttarynan (ekinshi deńgeili bankter – EDB, halyqaralyq qarjy uiymdary – HQU, Ónerkásipti damytý qory – ÓDQ) tartylady.
Jalpy qarjylandyrýdyń mynadai tetikteri qarastyrylǵan: tikelei qarjylandyrý (QDB, EDB, HQU, ÓDQ); birlesip qarjylandyrý; obligatsiialar; biýdjettik nesieler; jekemenshik monopolisterdiń kapitaly; lizingtik qarjylandyrý.
Árbir kásiporyn úshin qarjylandyrýdyń jeke modeli ázirlenedi.
Ulttyq jobanyń investitsiialyq tartymdylyǵyn arttyrý maqsatynda tariftik ádistemege ózgerister engizildi. Bul salynǵan qarjynyń qaitarymyn qamtamasyz etip, qarjylyq aǵyndardyń qajetti deńgeiin turaqty túrde saqtaýǵa múmkindik beredi.
Budan bólek, nesieler boiynsha paiyzdyq mólsherlemeni sýbsidiialaý múmkindigi qarastyrylyp jatyr. Bul óz kezeginde tarifterge áserdi azaitýǵa yqpal etpek.
Áleýmettik osal toptar úshin tariftik júktemeni jeńildetý maqsatynda kommýnaldyq qyzmet aqysyn óteýge ataýly áleýmettik kómek kórsetiledi.
Sonymen birge tozý deńgeii joǵary, qujattary rastalǵan jáne qarjylandyrýǵa daiyn 48 tabiǵi monopoliia sýbektisi (96 joba) qarastyrylyp, anyqtaldy. Jalpy somasy 144,5 mlrd teńgege 1 347 shaqyrym kommýnaldyq jelini jóndeý men aýystyrý jáne 3 047 birlik jabdyqty jańartý josparlanǵan.
Energetikalyq jáne kommýnaldyq infraqurylymdy jańǵyrtý men salý aiasynda otandyq óndiristi barynsha paidalaný josparlanyp otyr.
Ulttyq jobany júzege asyrý nátijesinde TKSh ónimderin óndiretin qazaqstandyq kásiporyndar tolyq qýatymen jumys isteidi dep josparlanyp otyr. Sonymen qatar shamamen 190 mlrd teńge investitsiia esebinen taǵy 27 jańa óndiris orny salynyp, 3,5 myńǵa jýyq jumys orny ashý kózdelgen.
Paidalanylatyn otandyq kásiporyndardyń ónim kólemi shamamen 4,4 trln teńge quraidy.
Bul tásil ishki naryqtaǵy básekege qabilettilikti kúsheitip qana qoimai, importqa táýeldilikti azaityp, «jergilikti» kásiporyndardyń jalpy naryqtaǵy ornyn bekemdeýge múmkindik beredi.
Ulttyq jobany júzege asyrý halyqtyń áleýmettik osal toptaryn qoldaý jónindegi is-sharalardy, biryńǵai platformany qoldana otyryp barlyq retteletin satyp alýlardy biriktiretin qaǵidalardy, júielik operatordyń aqparattyq-kommýnikatsiialyq infraqurylym obektilerin jańǵyrtý protsesterin avtomattandyrý sheńberinde jańa tsifrlyq tehnologiialardy engizýdi jáne t. b. kózdeidi.
Munai-gaz himiiasy salasyn damytý
Prezident Qasym-Jomart Toqaev óziniń Joldaýynda munai-gaz himiiasy salasyn odan ári damytý jónindegi mindettiń ózektiligine nazar aýdartty.
Memleket basshysynyń shikizat eksportynan qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarýǵa kóshý jónindegi tapsyrmalaryn oryndaý sheńberinde munai-gaz himiiasy salasyn damytý baǵdarlamasy iske asyrylýda.
Alty iri jobaǵa salynǵan investitsiianyń jalpy kólemi shamamen 15 milliard AQSh dollaryn quraidy.
Kútiletin nátijeler: 3500 turaqty jáne 16000 ýaqytsha jumys oryndaryn qurý; ónerkásiptik ósý jáne ekonomikany dekarbonizatsiialaý úshin strategiialyq klaster qalyptastyrý; joǵary tehnologiialyq ónimder assortimentin (býtadien, karbamid, tereftal qyshqyly, polietilen, polipropilen jáne t.b.) keńeitý.
Negizgi jobalar: qýattylyǵy jylyna 500 myń tonna polipropilen óndiretin zaýyt – paidalanýǵa berildi; qýattylyǵy jylyna 1,25 mln tonna polietilen óndiretin zaýyt – qurylys jumystary júrýde, iske qosý 2029 jylǵa josparlanǵan. Sondai-aq, aýyl sharýashylyǵynda, avtomobil jáne jeńil ónerkásipte suranysqa ie býtadien, karbamid, tereftal qyshqylyn jáne basqa da ónimderdi óndirý boiynsha perspektivaly jobalar pysyqtaldy.
Klasterdiń ortalyǵy bolyp qatysýshylarǵa ónerkásiptik alańdarǵa, injenerlik kommýnikatsiialarǵa jáne salyqtyq preferentsiialarǵa qol jetkizýdi qamtamasyz etetin «Ulttyq indýstriialyq munai-himiia tehnoparki» AEA (aýdany 3 600 gektardan astam) bekitiledi. Búgingi tańda AEA-da 18 qatysýshy kompaniia tirkelgen.
Gaz salasy: geologiialyq barlaýdan tereń óńdeýge deiin
Gaz salasynda damýdyń búgingidei kezeńindegi strategiialyq mindet – taýarlyq gazdyń resýrstyq bazasyn keńeitý.
Prezidentimiz Joldaýynda atap ótkendei, salanyń qýattylyǵyn keńeitip, gaz tasymaldaý baǵyttaryn ártaraptandyrý qajet. Úkimettiń basty mindetteriniń biri halyq pen ekonomikany gazben qamtamasyz etý bolyp qala beredi.
Byltyr birqatar gaz ken oryndary paidalanyla bastaldy, odan bólek jalpy óndirý kólemi jylyna bir milliard tekshe metr bolatyn jańa gaz ken oryndaryn igerý josparlanýda.
Sonymen qatar, Prezident Úkimetke osy jobalar tolyq engizilgenge deiin ishki naryqqa gazdy qajetine qarai bólýdi, JEO men turmystyq tutynýshylardy kómirden gazǵa aýystyrýǵa muqiiat qaraýdy tapsyrdy.
Úkimetke Jańaózen, Qashaǵan men Qarashyǵanaqta gaz óńdeý kásiporyndarynyń qurylysyn jedeldetý mindeti júkteldi. Qysqa merzimde kóńilge qonymdy tarifter men kóterme baǵalar belgileýdi qosa alǵanda, investitsiialardy qaitarýǵa baǵyttalǵan pármendi yntalandyrý sharalary da engizilýi qajet.
Úkimettiń Prezident alǵa qoiǵan mindetter sheńberinde júrgizilip jatqan jumysy biyl bekitilgen «Gaz salasyn damytýdyń 2029 jylǵa deiingi keshendi josparymen» úilestirildi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha iri gaz óńdeý zaýyttarynyń qurylysy jandandy:
Qashaǵan ken ornynda 2026 jyly aiaqtalý merzimimen qýaty jylyna 1 mlrd m3 GÓZ jobasy júzege asyrylýda, sondai-aq qýaty jylyna 2,5 mlrd m3 GÓZ jobasy pysyqtalýda.
Qarashyǵanaq ken ornynda 2028 jyly iske qosylatyn qýattylyǵy jylyna 4 mlrd m3 GÓZ salý josparlanýda (taýarlyq gaz óndirisi — jylyna 3,3 mlrd m3).
Jańaózen qalasynda qýattylyǵy jylyna 900 mln m3 jańa GÓZ qurylysy bastaldy.
Gazdyń resýrstyq bazasyn keńeitý jónindegi Jol kartasy sheńberinde Rojkov, Shyǵys Óriktaý jáne Anabai ken oryndary ónerkásiptik paidalanýǵa engizildi.
Budan bólek, 2025 jyldyń mamyr aiynda «Beineý — Bozoi — Shymkent» magistraldyq gaz qubyrynyń ekinshi jelisinde qurylys-montajdaý jumystary bastaldy, bul ońtústik óńirlerdiń energetikalyq qaýipsizdigin jáne eldiń tranzittik áleýetin aitarlyqtai nyǵaitady.
Halyqty gazben qamtamasyz etýge keletin bolsaq, búgingi tańda Qazaqstandy gazdandyrý deńgeii 62,4%-dy quraidy, bul 20,2 mln halyqtyń 12,6 mln turǵynyna gazǵa qol jetkizýge múmkindik beredi. Bul 2023 jylǵy kórsetkishten 2,4%-ǵa joǵary. 2024 jyly 4000 shaqyrymnan astam gaz qubyry salynyp, 93 joba júzege asyryldy.
2025 jyly 300 myńnan astam adamdy gazǵa qosýdy qamtamasyz ete otyryp, taǵy 77 jobany aiaqtaý josparlanýda.
Tsifrlyq transformatsiia jáne innovatsiialyq basqarý
Jańǵyrtýdyń mańyzdy baǵyty zamanaýi — tsifrlyq sheshimderdi engizý. Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaý aiasynda salada jasandy intellekt tehnologiialary belsendi qoldanylýda.
- Elektr energetikasynda JI drondary elektr jelilerin jedel diagnostikalaýǵa, aqaýlardy anyqtaýǵa jáne olardy aldyn alýǵa kómektesedi.
- Jylý energetikasynda akýstikalyq rezonansqa negizdelgen robotty keshender qubyrlardyń kúiin ishinen skanerleidi, bul jóndeýdi naqty, tiimdi jáne tariftik júktemeni tómendetýmen júrgizýge múmkindik beredi.
- Gaz salasynda JI kómekshi sátti jumys isteidi, ol fotografiia arqyly eseptegishterdiń kórsetkishterin avtomatty túrde anyqtaidy, bul tutynýshylar úshin úderisti jeńildetedi.
Aralas salalardy qamtamasyz etý jáne uzaqmerzimdi josparlaý
Jahandyq jobalarmen qatar ekonomikanyń negizgi sektorlaryn qamtamasyz etý boiynsha aǵymdaǵy mindetter de oryndalýda. Máselen, elimizde jol-qurylys salasyn otandyq bitýmmen qamtamasyz etý máselesi tolyǵymen sheshildi.
Jumys istep turǵan tórt zaýytty jańǵyrtý esebinen olardyń jalpy qýattylyǵy jylyna 1,52 mln tonnaǵa deiin jetkizildi, bul ishki naryqtyń qajettilikterin óteidi.
2025 jyldyń mamyr aiynda «Caspi Bitum» BK JShS jańǵyrtý aiaqtaldy, bul óndiristik qýattylyqty aiyna 50-den 67 myń tonnaǵa deiin arttyrýǵa múmkindik berdi. Osylaisha, elde bitýmdy ishki naryqqa jetkizý tolyǵymen qamtamasyz etiledi. Sondai-aq qajet bolǵan jaǵdaida 500 myń tonnaǵa deiingi import qamtamasyz etiledi.
2025 jylǵy 21 shildede Úkimettiń qaýlysymen munai óńdeý salasyn damytýdyń 2025-2040 jyldarǵa arnalǵan Tujyrymdamasy bekitildi. Bul qujat kómirsýtekterdi óńdeý men qosylǵan quny joǵary ónimdi óndirýdi tereńdetýdiń strategiialyq vektoryn anyqtaidy.
Barlyq keshendi jumys Prezident qoiǵan basty maqsatqa — árbir qazaqstandyqtyń igiligi úshin jumys isteitin senimdi, zamanaýi jáne tehnologiialyq damyǵan otyn-energetikalyq keshenge negizdelgen kúshti jáne ártaraptandyrylǵan ekonomikany qurýǵa baǵyttalǵan.
