Qisyny qisyq qurylym: qyzmeti birdei paidasyz uiymnyń qajeti qansha?
Qazaqstanda qazir qumar oiyn biznesi týraly máseleustaranyń júzindei lypyp tur. Birer kún buryn «Oiyn biznesi týraly» zań jobasyna múddeli top usynǵan birqatar túzetý resmi túrde engizildi. Onyń avtorlary árbir operatsiiadan paiyz alý quqyǵyn alǵysy keletin belgili bir jeke deldal kompaniiany uiymdastyrǵysy keledi. Mundai qurylym salanyń kemshin tusyn tolyqtyrsa jaqsy, árine. Biraq bir-biriniń qyzmetin aina-qatesiz qaitalaityn jeke deldal kompaniianyń qurylýy qajetsiz basy artyq býyn bolýmen qatar, birqatar qaýip tóndiredi. Bul qandai qaýip? Basynan baiandaiyq.
Jeke derekterdiń taralyp ketpeýine kim kepil?
Joba avtorlary stavkalardy esepke alý ortalyǵyna bás tigetinderdi, sonyń ishinde jas tsenzýrasyna sáikestendirý fýnktsiiasyn berýdi uiǵardy. Shyn máninde, munda jeke kompaniiaǵa – QR Qarjy monitoringi agenttiginiń (QMQ) jáne salyq organdarynda derekterge qol jetkizýge jáne qaitalama fýnktsiiasy bar ókilettiligin berý týraly másele qozǵaldy. Eń bastysy, bul jerde milliondaǵan qazaqstandyqtyń jeke deregi bar. Sońǵy kezderi el azamattarynyń jeke aqparatynyń jariialanýy bailanysty janjal jii týyndap otyr ǵoi. Jeke kompaniia jeke tulǵalardyń derekterine ashyq qoljetimdilik jasamaýyna kepildik bar ma?
Salyq organynyń qyzmetin qaitalaidy
Stavkalardy esepke alý ortalyǵynyń taǵy bir fýnktsiiasy – bul salyqtyq ákimshilendirý maqsatynda stavkalardy esepke alý. Kompaniia óziniń serveri arqyly ár stavka nemese oiyn salasyndaǵy basqa operatsiialar týraly derekterdi salyq organyna avtomatty túrde jiberýi kerek.Eń soraqysy, nelikten jeke kompaniia memlekettik qarjylyq eseptiliktiń ishki derekterine tikelei qol jetkize alady? Qazir qyzmetine salǵyrt qaraityn kompaniialardyń kesirinen japa shekkeninen sabaq alatyn kez áldeqashan kelgen.
Jaýapty oiyn qaǵidasyn saqtaý
Bás tigýlerdi esepke alý ortalyǵyna berýdi kózdeitin taǵy bir fýnktsiiasy – barlyq býkmekerlik keńseniń jaýapty oiyn qaǵidasyn qatań saqtaýyn baqylaý. Iaǵni, klientterdi qumar oiynǵa salynýdyń qaýpi týraly habardar etip, bás tigýdi unatatyndardyń jasyn zańmen belgilengen shekteýlerge qatań sáikes qadaǵalaý, ár oiynshyǵa belgili bir ýaqytqa stavka jasaýǵa tyiym salý arqyly ózin-ózi shekteýge múmkindik berý.
Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáikes, oiyn sýbektileriniń 21+ jas shegin qatań saqtaý («Oiyn biznesi týraly» QRZ 15-babynyń 1-tarmaǵy) jáne ózin-ózi shekteý quraldaryn qoldaný («Oiyn biznesi týraly» QRZ 15-1-baby) mindeti qarastyrylǵan. Buǵan qosa, «Oiyn biznesi týraly» QR Zańynyń 15-babynyń 2-tarmaǵyna sáikes, býkmekerlik keńse jumysynyń qaǵidalarynda jaýapty oiynnyń basqa da quraldary, sonyń ishinde oiynshylarǵa táýekelder týraly, qoldaý men kómektiń qoljetimdi quraldary týraly aqparat berý, sondai-aq ózin-ózi baǵalaý fýnktsiialary kózdeledi. Bul saladaǵy árbir kompaniianyń osy talaptardy saqtaýdy memlekettik ýákiletti organ baqylaidy. Endeshe qosymsha jeke baqylaýshy ne úshin qajet?
Shyǵyn men saldar
Mamandardyń pikirinshe, stavkalardy esepke alatyn deldal kompaniiany engizý Qazaqstan naryǵynan zańdy býkmekerlik keńselerdiń ketýine ákeledi. Bul eldiń zańdy elemeitin, eshqandai salyq tólemeitin zańsyz býkmekerlik keńselerdiń klientterdi áldeqaida tartymdy usynyspen ózine tartatynyn eskersek, básekege qabilettilikke úlken soqqy.
Álbette, zańdy biznes sýbektileriniń naryqtan ketýi zańsyz oiyn naryǵy úlesiniń kúrt ósýine sebep. Qazir «qara» jáne «sur» qumar oiyndar naryǵy búginde eldegi lýdomaniianyń órshýiniń negizgi faktory bolyp otyr.
Buǵan qosa, litsenziiasy bar zańdy qurylymnyń qurýy salyq túsimderiniń azaiýyna (2023 jyly tek býkmekerlik saladan el qazynasyna shamamen 110 mlrd teńge salyq túsken) ákeledi. Sondai-aq, bul áleýmettik jaýapkershilik baǵdarlamasy aiasynda býkmekerlik keńseler tarapynan sportty jáne basqa da mańyzdy salalar qarjylai qoldaýdan edáýir qaǵylady degen sóz.
Prezidenttiń saiasatyna qarsy ma?
QR Bas prokýratýrasy men QR Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi, QR Ulttyq Banki, Ádilet ministrligi, Qarjy monitoringi agenttigi syndy zańdylyqtyń saqtalýyna jaýapty birqatar negizgi memlekettik organ munyń monopoliiaǵa qarsy jáne sybailas jemqorlyqqa qarsy zańnamamen sáikes kelmeitinin aityp, stavkalardy esepke alý ortalyǵy engizý ideiasyn synǵa alǵan. Ári oiyn-saýyq sektoryndaǵy memlekettik-jekemenshik áriptestik arqyly stavkalardy esepke alý ortalyǵy jobasyn júzege asyrýdyń tiimsizdigi baiqalady.
Qańtar oqiǵasynan soń deldal kompaniialardyń qyzmetine Memleket basshysy Q.Toqaev tyiym salǵan edi. Buǵan «ÓKM operatory» syndy qurylym sebep bolǵan edi. Prezident Úkimettiń keńeitilgen otyrysynda monopolisterdiń qyzmetin zańnamalyq turǵydan retteýdi, memlekettik organdardyń fýnktsiialaryn qaitalaityn paidasyz deldaldyq qurylymdardyń qyzmetin toqtatýdy jáne olardyń bolashaqta paida bolýyn boldyrmaýdy tapsyrǵan. Sonda bul Prezidenttiń pármenin pysqyrmaityn, eldiń saiasatyna qarsy uiym ba?
