Bul ne? Ashyný ma, aqtalý ma túsine almadyq. Ashyný da, aqtalý da jatqandai astarynda. Asqar Ábdýmáminov esimdi qazaqtyń jelidegi jazbasy túrli oiǵa jeteledi. Táp-táýir bastapty, adasyp aiaqtaǵandai kórindi bizge. Adasý da emes, ishtegi ashý-yzasyn shyǵarǵan siiaqty Asqar myrza osy arqyly. Kim, qalai qabyldaryn qaidan bileiik endi. DalaNews.kz avtordyń jazbasyn aýdarǵandy qup kórdi.
Men siiaqtylardy shalaqazaq deidi. Bulai desem jeńil qutylarmyn. Biz siiaqtylardy máńgúrt deidi, anyǵynda.
Ákemniń ashýyna tigende solai deitin maǵan: "sen máńgúrtsiń dep...".
Qanym basyma shabatyn sol kezde. Aitmatovty oqyǵanym bar-tyn. Kitabyndaǵy máńgúrt – iship-jeýge, qaradúrsin jumystardy atqarýǵa ǵana qabiletti, alys pen jaqyndy ajyrata almaityn, tipti týǵan anasyn atyp tastaityn aqyl-essiz qul-tuǵyn.
Ol kezde bala edik biz. Ákemniń sózin aýyr qabyldaitynmyn. Týra maǵynasyna túsinetin edim. Astarlap aitqany eken. Teginen ajyraǵan meni tuqyrtqan túri eken bul.
Keiin túsindim. Ákem maǵan emes, ózine ashýlanypty. Meni solai tárbilegeni, solai ósirgeni úshin ókinipti ol. Sol kezdegi júieniń jeteginde ketkeni úshin óz janyn jegidei jepti. Qaitsin...
Joq, ol maǵan jaqsylyq oilady. Ómirde jolyńnyń ashylǵanyn qalasań orys tilin minsiz deńgeide bilýge mindetti ediń ol tustary. Orys tilin meńgergende ǵana álemdik mádeniettiń, ǵylymnyń, bilimniń kilti tabystalar edi qolyńa. Ómir boiy oryssha oqydym osylaisha. Ákem be? Áke-sheshem qazaqsha bilmeidi emes biletin, úide de, túzde de menimen oryssha sóilesetin biraq. Oqyp-toqyǵannyń túgeldeiin orys tilinde tanyp bildim.
Joq, bul aqtalý emes. "KSRO qulaǵaly qashan, osy ýaqytta qazaq tilin úirenetin ýaqytyń boldy ǵoi?" dersizder.
Túsinesizder me, men ósken ortada orys tilinen ózge til joq edi. Orys tili menimen bite qainasty, týǵan tilime ainalyp ketti týrasyn aitqanda.
Iá, qazaqpyn. Qazaq ekenimdi bilem, túsinemin de. Sezinbeimin biraq. Óitkeni ishki álemim bos. Qazaqtyqtan, qazaqylyqtan ada.
Nege solai? Sebebi men ondaǵan ultty ýysynda ustaǵan uly memlekettiń qol astynda óstim. Osy memlekettiń ulany bolǵanymdy maqtan tuttym. Tal besikten orys tilinde tárbie aldym. Tipti Aitmatov ta óziniń uly shyǵarmasyn orys tilinde jazǵan...
Túrim men tólqujatymdaǵy aty-jónim ǵana qazaq ekenimdi emis-emis eske salatyny bolmasa,
meniń boiymda qazaqylyq atymen joq. Ishki jan - dúniem tegin tanýǵa, týǵan tilin úirenýge talpynbaidy.
Máńgúrt deidi bizdi. Ultynan, teginen ajyraǵandar, adasqandar deidi bizdeilerdi.
Ras..
Bári de ras. Keńestik dáýirdiń adamymyn men. Sol júieniń jemisimin men. Túk te bilgem joq. Alańsyz óstim. Meni tárbielep ósirgen júie bir kezderi meniń ata-babamdy asharshylyqqa ushyratqanyn bilmedim men.
Meni tárbielep ósirgen júie qazaqtardy teginen, tilinen ajyratyp jatqanyn da sezingem joq. Esesine orys tili arqyly álemdik mádenietke qol sozdym. Oqydym. Tanydym. Úirendim.
Bilesiz be, men uialmaimyn bul úshin. Bir kezderi qazaq tilin bilmegenim úshin qysylatyn edim. Óz tilinde sóileitin qazaqty kórgende oǵan túk qatysy joǵymdy túsinip qara terge túsetin edim men. Ult patriottarynyń sózi soiyl bop tietin. Aqtalatynmyn. Jaltaratynmyn. Jaýap qatatynmyn. Olardyń ózin aiyptaýshy edim: "mámbetsiń", "ultshylsyń" dep...
Budan da óttim.
Ult patriotttaryna mynany uǵyndyrǵym keledi:
Men KSRO-ny kóksemeimin. Qudai saqtasyn. Ózimen ketsin. Álem ózgergen ázir. Demokratiianyń tóbe basynda amerikalyqtar nemese sizderdiń tilmen aitqanda shala-eýropalyqtar otyr.
Shala eýropalyqtardyń qundylyqtary Qazaqstandy da sharpyǵan. AQSh — máńgúrtter eli. Bul eldiń qundylyqtaryn qoldaimyn men.
Ulttyq ideia degen túsiniktiń ózektiligi ólgen. Kónergen, eskirgen. Qazaq ultshylardy, osyny uǵynatyn ýaqytqa keldińizder ǵoi? Ultty uly qylatyn onyń tili emes, isi!
Sizder
Ult úshin ne istedińizder, aityńyzdarshy? Qazaqsha sóileisizder me? Sol ma qosqan úlesterińiz? Sol ma shyqqan shyńdaryńyz?
Orystardyń qazaqtardy barynan aiyrǵanyn, osy sebepti kedeishilikte ómir keshetinińizdi qazaqsha sóz etesizder me? Babalaryńyzdyń erlikterin qazaqsha jyrlap maqtan etesizder me álde? Densaýlyq saqtaý salasynldaǵy bylyqtardy qazaqsha sóz etkenmen, dáriger salaqtyǵynan ólgen náresteler qaita tirile me?
Shyńǵys han Naimandardy qynadai qyrǵan, al sizder ony babamyz deisizder.
Halyq úshin qandai qareket qyldyńyzdar? Ǵylymda, bilimde barsyzdar ma? Ulttan bólek, jalpy adamzat úshin ne istedińizder? Toidan ózge tyndyrǵan isterińiz bar ma ózi?
Sizderge bylai aitaiyn:
Qazaqstannyń abyroiyn asqaqtatyp, atyn shyǵaryp jatqan sizder synaityn máńgúrtter men shalaqazaqtar, shyndyǵynda.
Qazaq tilin damytqylaryń kele me? Tyqpalai bergendi doǵaryńdar endeshe. Qadirin ketirmeńder tildiń. Qazaq tilindegi tabysty, tartymdy ónim jasańdar odan da.
Bizge, máńgúrtterge qarata, qazaqtar týǵan tilin bilýi tiis dep qaqsai bergendi qoiyńdar. Ilgeride aittym, men tek tólqujat boiynsha qazaqpyn. Boldy. Bitti.
Aldaryńda aqtalyp otyrar jaiym joq. Men úshin ot pen sýǵa túskendei kúiinbeńdershi! Sózderińe qulaq túrer qulqym da, ýaqytym da joq. Ýaqytym joq, túsinesizder me? Til úirenetin ýaqytym joq. Jumystamyn. Jumysbastymyn.
Sizderge de adamzattyń qajetine jaraityn ispen ainalysýǵa keńes beremin, ultshyldar.
"Máńgúrtsiń" deisizder me! Al, máńgúrtpin al... Buǵan endigi jerde renjimeimin. Maqtan tutamyn munymdy. Bolashaq máńgúrtterde! Bolashaq máńgúrtterdiń qolynda!
Aitaiyn degenim osy.
Aýdarǵan, Dýman BYQAI
