Elimizde búgin, 5 tamyz – Mediatsiia kúni atalyp ótiledi. Qoǵamda daý-damaisyz kelisimge kelýdiń mádenieti retinde qalyptasyp kele jatqan bul institýtqa biyl 14 jyl. Osy aralyqta mediatsiia salasynda qandai ózgerister boldy? Kásibi jáne qoǵamdyq mediatordyń aiyrmashylyǵy nede? Bul suraqtarǵa Astana Halyqaralyq ýniversiteti Zań joǵary mektebiniń aǵa oqytýshysy, zań ǵylymdarynyń magistri Janar Úsipbekova jaýap berdi,- dep habarlaidy Dalanews.kz "Baq.kz"-ke silteme jasap.
- Janar Joldasbaiqyzy, oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin: mediator kim jáne ol qandai qyzmet atqaratynyn túsindirip ótseńiz? Mediatordyń qoǵamdaǵy róli qandai?
- 2011 jyly 5 tamyzda "Mediatsiia týraly" zań qabyldandy. Osy 14 jyl ishinde kóp jumys atqaryldy. Mediator degenimiz – jeke tulǵa. Eki taraptyń ortaq sheshimge kelýine kómektesetin tulǵa. Daýdardy sheshý máselesine áreket jasaidy. Zań boiynsha bizde kásibi jáne qoǵamdyq mediator bar. Qazir tańda respýblika boiynsha bizde 23 mediator qoǵamdyq uiymy bar. Onyń ishinde, 2 myńnan astam kásibi mediator, 1800-den astam qoǵamdyq mediator jumys isteidi.
Ózderińizge belgili, 2021 jyly 20 jeltoqsanda Prezident «Mediatsiia týraly» zańǵa birqatar ózgerister engizdi. Atap aitqanda, ózgeristerdiń ishindegi eń bastysy – mediatsiia salasyndaǵy memlekettik ýákiletti organ bekitildi. Ol – QR Mádeniet jáne aqparat ministrligi. Sondai-aq kásibi men qoǵamdyq mediatorlardyń tizimin Mádeniet jáne aqparat ministrligi baǵalap otyrady. Tizilim vedomstvonyń saitynda bar.
Ekinshiden, kásibi mediatorlardy daiaýlaý boiynsha ministrlikpen birge baǵdarlama daiyndadyq. Jýyrda ministrdiń buiryǵymen bekitiledi.
Taǵy aita keterligi, osy 14 jylda mediatsiialyq uiymdar Senat pen Májilistiń jumys tobyna múshe boldyq. Zańǵa tiisti ózgerister engizildi.
Mádeniet jáne aqparat ministrliginiń janynan mediatsiiaǵa qatysty Úilestirý keńesi ashylǵan bolatyn. Men sol keńestiń múshesimin. Bul keńeske 23 mediatsiialyq ortalyq basshysy múshe retinde qamtylǵan. Osy keńes Qazaqstandaǵy mediatsiia salasyna qandai ózgerister engizý kerek, tatýlasý rásimi arqyly qalai sheshim tabýǵa bolady degen sekildi máselelerdi qaraidy. Barlyq problemalardy, máselelerdi talqylap, ministrlik ókilderimen birge keńes otyrysynda qaraimyz.
- Kásibi mediator men qoǵamdyq mediatordyń bir-birinen aiyrmashylyǵy qandai?
- Sonyń ishinde, qazir kásibi emes, qoǵamdyq mediator dep ataimyz. Qoǵamdyq mediator degenimiz – buǵan oblystaǵy belgili, abyroily azamattar kiredi. Qoǵamdyq mediatordyń jasy 40-tan asýy mindetti. Jumysty tegin isteidi. Kóbinese jergilikti ákimdiktermen jumys isteidi. Al kásibi mediatorlar – jeke tulǵa, 25 jastan asqan, joǵary bilimi bolýy shart. Olar: notariýs, advokat, jeke sot oryndaýshylar, basqa da tulǵalar. 5 kúndik mediatorlar daiarlaý baǵdarlamasynan ótip, sertifikat alǵan maman.
- Mamandardy qalai oqytasyzdar?
- Kásibi mediatorlar 5 kúndik oqýdan ótip, arnaiy synaq, test tapsyrady. Astana qalasy ákimdigi men Astana qalalyq soty tatýlasý ortalyqtaryn ashqan. Ol ortalyqtarda bizdiń áriptesterimiz – mediatorlar sol sottarda otyr. Tatýlasý ortalyqtary halyqqa tegin qyzmet kórsetedi.
- El aýmaǵynda qansha ortalyq bar?
- Respýblika boiynsha 92 mediatsiia kabineti ashylǵan. Olar Dostyq úilerinde, Kásipodaq uiymdarynyń janynda jumys isteidi. Astana qalasynda Otbasylyq qoldaý ortalyǵy bar. Solarmen biz tyǵyz bailanystamyz, olarmen jumys isteimiz. Mysaly, elordada zorlyq-zombylyq boiynsha basqarmalar ashyldy. Búkil ishki ister basqarmalarymen zorlyq-zombylyq isterine qatysty eńbek ettik.
- Qai isterde mediatsiia qoldanylmaidy?
- Mediatsiia birneshe baǵytta qoldanylmaidy. Birinshi – sybailas jemqorlyq boiynsha qylmystar. Ekinshi – memlekettiń múddesine qaishy qylmystar. Úshinshi – zorlyq-zombylyqta da mediatsiia júrmeidi. Buǵan deiin erli-zaiyptylar tatýlasatyn. Endi jańa zań boiynsha tatýlasýǵa qatysty bap alynyp tastaldy. Sondyqtan mediatsiia arqyly osy salalarda isti júrgizý toqtatyldy.
2016 jyldan bastap Azamattyq protsessýaldy kodekste arnaiy 17-taraý bar. Ol jerde tatýlasý rásimderi, onyń ishinde, mediatsiia, sot mediatsiiasy, partisipativtik rásim qarastyrylǵan. Bizde qazir sotta 60-70% mediatsiia arqyly sheshiledi. Bul sotqa túsip jatqan aryzdardy tómendetýdi bildiredi. Mediatsiia – qarajat jaǵynan tiimdi, óitkeni advokatqa aqsha jumsalmaidy. Ýaqyt jaǵynan da ónimdi. Ár mediatorlyq ortalyq qyzmet baǵasyn ózderi bekitedi. Sol úshin bul óte ońtaily tásil dep aitýǵa negiz bar.
Resei, Belarýs, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Arab elderindegi áriptestermen tyǵyz bailanystamyz. Olarmen tájiribe almasyp kelemiz.
Álemdik tájiribege súiensek, Amerikada, Eýropada, Qytaida, Singapýrda daý-damaidyń 80-90%-y osy mediatsiia arqyly sheshiledi. Sondyqtan Qazaqstan da bolashaqta osy sanǵa jetedi dep oilaimyn. Qazaqstanda 100-den astam ult ókili turatyndyqtan etnosaralyq mediatsiia jaqsy damyp keledi. Prezidenttiń tapsyrmasyna sáikes, ár Dostyq úiinde mediatsiia kabineti ashyldy. 14 jyldyń ishinde aýqymdy jumys atqaryldy. Kelesi jyly mediatsiia salasyna 15 jyl tolady. Eldegi mediatsiianyń bolashaǵy zor.
- Áńgimeńizge rahmet!
