Lýdomaniia – adamnyń qumar oiyndarǵa degen táýeldiligi, ol fizikalyq, psihologiialyq, qarjylyq nemese áleýmettik ál-aýqatqa teris áser etedi. Qazirgi zamanǵy tehnologiialar men intrýzivti jarnama dáýirinde qumar oiyndarǵa tartylý ońai ári jyldam júredi. Nátijesinde, qumar oiyndarǵa táýeldi adamdardyń sany kún sanap artyp keledi.
Mamandar lýdomaniia dertiniń paida bolýyna kelesi negizgi faktorlardy atap kórsetedi:
- Biologiialyq faktorlar: Genetikalyq beiimdilik, júike júiesiniń erekshelikteri.
- Psihologiialyq faktorlar: Ózin-ózi baqylaýdyń álsizdigi, emotsionaldy turaqsyzdyq, stress jáne ómirden qanaǵattanbaýshylyq.
- Áleýmettik faktorlar: Qorshaǵan ortanyń áseri, qarjylyq qiyndyqtar, áleýmettik qysym.
- Rýhani faktorlar: Ózin-ózi tabý máseleleri, ishki kúizelister.
Lýdomaniianyń basty erekshelikteri adamnyń psihologiiasy men minez-qulqyna bailanysty:
- Áleýmettik batyldyq: Táýekelge beiimdilik, minez-qulyq normalaryna baǵynbaý.
- Sezimderge beiimdilik: Emotsiialarǵa tym berilý, qabyldaǵan sheshimderdiń turaqsyzdyǵy.
- Ekspressivtilik: Oilaýdyń emotsionaldy sipaty, sáttilikke shamadan tys senim.
- Ózin-ózi baqylaýdyń álsizdigi: Óz oilary men is-áreketterindegi qaqtyǵystar.
- Qanaǵattanbaýshylyq pen shielenis: Umtylystardyń oryndalmaýynan týyndaityn ashýshańdyq.
- Ózin-ózi baǵalaýdyń tómendigi: Óz múmkindikterin durys baǵalamaý.
Lýdomaniianyń damý kezeńderi:
- Jeńis fazasy: Alǵashqy kezeńde oiynshy birneshe jeńiske jetip, ońai tabystabý múmkindigine senedi. Osy sátten bastap oiyndyqarjylandyrýǵa jumsalatyn aqsha men ýaqyt kólemi artatúsedi.
- Jeńilis fazasy: Qumar oiynshy jii jeńile bastaidy. Qarjylyq qiyndyqtar týyndap, qaryz alý nemese kredit rásimdeý qajettiligi týady.
- Kóńilsizdik fazasy: Bul kezeńde adam óz otbasy men jaqyndarynan alystaibastaidy, olardyń qoldaýynan aiyrylady. Týystarmenqarym-qatynasy buzylyp, adam depressiiaǵa ushyraidy.
- Sharasyzdyq fazasy: Sońǵy kezeńde oiynǵa degen táýeldilik óz shegine jetedi. Adam qylmystyq áreketterge barýy nemese psihoaktivti zattarǵa táýeldi bolýy múmkin. Bul jaǵdai sýitsidke ákelýi yqtimal.
Lýdomaniia adamnyń tek ózine ǵana emes, jaqyndaryna da aýyrsoqqy bolady. Kóńil-kúidiń turaqsyzdyǵy, agressiia, ishimdikketáýeldilik – osynyń bári táýeldiliktiń qosymsha saldarynaainalýy múmkin. Mundai adamdar keide janjal shyǵaryp, óz ashýyn ainalasyndaǵy adamdardan alady.
Lýdomaniiany emdeý uzaq ári kúrdeli protsess. Onyń negizgitásilderi mynalar:
- Psihoterapiia
Naýqaspen jeke jáne toptyq terapiia júrgiziledi. Táýeldiliktiń sebebin anyqtap, adamǵa jaǵdaiyn túsinýge kómektesý mańyzdy. - Qoldaý kórsetý
Lýdomaniiamen kúreste otbasy men dostarynyń qoldaýy asa mańyzdy. Naýqastyń óz erkimen emdelýge kelisimi – emniń eń negizgi bóligi. - Aldyn alý sharalary
Lýdomaniianyń alǵashqy belgilerin baiqaǵan sátte mamannankómek suraý qajet. Bul kezeńde qoldaý men durys baǵyt berý táýeldiliktiń damýyn toqtatýy múmkin.
Qorytyndylai kele, lýdomaniia – qaýipti táýeldilik, ol adamnyń ómirin ǵana emes, jaqyndarynyń da taǵdyryn buzady. Erte kezeńde anyqtalǵan jaǵdaida, bul dertti jeńýge múmkindik bar. Durys em men psihologiialyq qoldaý arqyly qumar oiyndarǵa táýeldilikke qarsy turýǵa bolady. Eń bastysy, adamda emdelýge degen shynaiyniet bolýy qajet.
Avtory: Psihiatr dárigerler Kenjieva T.N, Diýsebalieva B.S.
