Bul ókilettik jer resýrstaryn basqarý jónindegi ortalyq ýákiletti organǵa tapsyrylady. Osy maqsatta bolashaqta tipti jeke agenttik qurylýy da múmkin. Mysaly, 2005-2013 jyldary elimizde Jer resýrstaryn basqarý agenttigi qyzmet atqarǵany málim. Ázirge fýnktsiialar Aýyl sharýashylyǵy ministrligine beriledi.
Ákimderdiń jerge qatysty qareketi ortalyq biliktiń kóńilinen shyqpai tur. Eger oqiǵanyń órbýin osy betimen jibere berse, 2016 jylǵy jerge qatysty narazylyq sharalary qaita týyndaýy yqtimal.
Bas prokýratýranyń Premer-ministr Keńsesine joldaǵan aqparatyna júginsek, jerge qatysty 35 myń 403 buzýshylyq áshkerelendi. Prokýratýra paidalanylmaityn 9,6 mln gektar aýyl sharýashylyǵy jerin tapqan. Onyń qojaiyndary jerdi ne ózi iske jaratpaidy, ne basqa agrarshyǵa bermeidi. Naǵyz "shóp qoryǵan ittiń" kebi.
Alaida osy iske tikelei jaýapty ákimdikter el basshylyǵyn múldem basqa aqparatpen "qorektendirip" kelgen.
Oblystar men qalalardyń jaýapty organdarynyń dereginshe, 2019 jylǵy 1 shildedegi jaǵdai boiynsha elimizde jalpy alǵanda, nebári 2,2 mln gektar aýyl sharýashylyǵy jeriniń paidalanylmaityny anyqtalypty.
Kommertsiialyq maqsattaǵy jer ýchaskeleri boiynsha uqsas jaǵdai qalyptasýda. Bas prokýratýra 39,7 myń gektar jer maqsatyna jumsalmai bos jatqanyn aitsa, ákimdikter ondai jer kólemi bar-joǵy 16,8 myń gektar dep otyr. Biraq shynynda, bir ǵana elordanyń ózinde bes júzge jýyq jer telimi syrtynan qorshalǵanymen, ishinde qurylys jumystary bastalmai jatqany belgili.
Bas prokýratýra paidalanylmaityn jerlerdiń kólemi jyl saiyn ulǵaiyp kele jatqanyn aityp, dabyl qaqty.
Al jergilikti biliktiń esebine sensek, "ondai jerlerdi anyqtaý jáne alyp qoiý jumystary tiisti deńgeide júrgizilýde" jáne "paidalanylmaityn jerlerdiń kólemi kerisinshe, jyl saiyn azaiýda".
Biliktiń qos qurylymy osylai bir-biriniń málimetin joqqa shyǵarýmen shuǵyldanýda.
Osyǵan orai Nur-Sultannan jiberilgen tekserýshiler ákimderdiń kórkem esepteri qalai paida bolatynyn bildi.
Osydan tórt jyl burynǵy jerge qatysty sherýler basylǵasyn, jergilikti ákimqaralar jaǵasy jailaýda kúiine qaita tússe kerek, baqylaýdy bosańsytqan.
Máselen, 2013 jyldyń kórsetkishterimen salystyrǵanda 2019 jyly jerdi paidalaný men qorǵaý salasynda ákimdikter júrgizgen tekserýler sany 2,6 esege azaiyp ketipti. Anyqtalǵan jónsizdikterdi joiý, iaǵni nátije 4,5 esege tómendedi. Jer alǵandardy iriktep tekserý de qysqartylǵan. Ol tek 4 oblysta ǵana júrgizilipti. Bul, árine, úlken jónsizdik. Óitkeni jer daýyna orai kóshege shyqqan halyqqa bilik endi jer myqty baqylaýda bolatynyna ýáde etken bolatyn.
Biraq qazirge deiin kóptegen aýdanda aýyl sharýashylyǵy jerlerin paidalaný men qorǵaýǵa memlekettik baqylaýdy júzege asyratyn tiisti mamandar shtatqa qabyldanbapty.
Al jer máselelerine qatysty shaǵym kólemi eselep artýda: 2018 jyly AShM-ge 1613 shaǵym tússe, 2019 jyly bul kórsetkish 3614- ke jetti.
"El Prezidentiniń 2014 jylǵy 25 tamyzdaǵy jarlyǵymen jerdi paidalanýdy baqylaý jáne qorǵaý fýnktsiialary jergilikti atqarýshy organdarǵa berilgen edi. Búginde sol qadam tiimsiz bolǵanyn tájiribe kórsetti. Osy másele Parlament depýtattarynyń, "Atameken" palatasynyń qatysýymen ótken Joǵarǵy sot janyndaǵy jumys tobynda kóterildi. Osyǵan bailanysty Joǵarǵy sot 2019 jylǵy 27 mamyrda Úkimet basshysynyń orynbasary atyna hat jazyp, onda jer zańnamasyna ózgerister engizýdi, atalǵan fýnktsiialardy ákimdikterden alyp, ortalyq ýákiletti organǵa berýdi usyndy", – dep túsindiredi AShM.
Budan bólek, 2019 jylǵy shildede Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa hatynda Bas prokýratýra da dál osyndai usynyspen shyqty.
Ákimder úmitti aqtamady. Ókilettikti olardan ortalyqqa keri qaitarý biyl qabyldanýǵa tiis "QR keibir zańnamalyq aktilerine jerdi paidalaný men qorǵaýdy memlekettik baqylaýdy jetildirý máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly" jańa zań jobasy arqyly júzege aspaq.
Salaǵa qatysty basqa da jańalyqtar sonda kózdelgen. Mysalǵa, paidalanylmaityn aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerge salynatyn salyqtyń bazalyq stavkasy 20 esege deiin ulǵaitylady.
Prezident Q.Toqaevtyń jarlyǵymen 2020 jylǵy 1 qańtardan 2023 jylǵy 1 qańtarǵa deiin shaǵyn kásipkerlik nysandaryn tekserýge jáne profilaktikalyq baqylaý men qadaǵalaýdy baryp júrgizýge tyiym salyndy. Qurylys kompaniialarynyń keibiri jumysshylaryn aýtstaffingke berip, ózderi shaǵyn kásipkerlik retinde tirkelgen. Demek, olardyń qorshalǵan jerin baryp tekserýge bolmaidy. Bul tyǵyryqtan spýtnik qutqarmaq. Zań jobasyna sáikes, ákimdikter men baqylaýshy organdar endi eshqaida barmai, ǵaryshta júrgen Jerdi qashyqtyqtan zondtaý jer seriginiń túsirilimderi negizinde-aq paidalanylmaǵan jerge qatysty jaldaý shartyn buzyp, keri tartyp alatyn bolady.
Jerlerin memleket alyp qoiǵan kásipkerler men qurylys kompaniialaryna qatysty ózindik bir moratorii engiziledi. Olarǵa bes jyl boiy eshqandai jer berilmeidi. Bul jer paidalanýshylardyń jaýapkershiligin arttyrý úshin jasalyp otyr. Osy maqsatta "jer ýchaskeleri májbúrlep alyp qoiylǵan tulǵalardyń tizilim-reestri" keńeitiledi. Ol "qara tizimge" jer ýchaskelerin jaldaý sharttary buzylǵan tulǵalar da qosylady jáne 5 jyl boiy sonda turady. Nátijesinde, tizilimdegi jeke jáne zańdy tulǵalarǵa osy 5 jyl ishinde jer ýchaskelerin berýge tyiym salynady.
Jerdi baqylaý jáne qorǵaý fýnktsiialarymen birge ákimdikterden AShM-ge 280 shtattyq birlik te qosa beriledi. Bul ministrlik óz qurylymyna jáne aýmaqtyq bólimshelerine sonsha mamandy jumysqa alý úshin kerek. Osy shara 2020 jylǵy sáýirge josparlanyp otyr.
Ministrliktiń málimetinshe, jerdi qorǵaýǵa jaýapty 280 mamannyń jalaqysyna 2020-2022 jyldary 3 milliard 457,3 million teńge qajet bolady. Iaǵni, bir jylda 1 mlrd 152,4 mln teńge jumsalady.
Janat Ardaq
