«Biz qysqa ǵana ýaqyt ishinde sózi men isine jaýap bere almaityn blogerlerdiń otanyna ainalyp ketkendeimiz. Bul – qoǵam úshin de, memleket úshin de qaýipti qubylys. Munyń bári bizdegi zańnamada bloger mártebesi aiqyndalmaǵannan bolyp otyr. Jaýapkershiliktiń joq ekenin sezingen mundai adamdar árine, oiyna kelgenin isteidi», – deidi depýtat.
Depýtat baspasóz týraly zańǵa blogerlerge qatysty tolyqtyrýlar engizýdi usynypty. Biraq bul usynys qisynsyz ekenin aitqym keledi. Blogosfera salasyn jýrnalister mártebesi endi ǵana anyqtalyp jatqan zań jobasyna kiriktirý qajetsiz. Blogerler týraly bólek zań qajet.
Osydan eki ai buryn ministr Darhan Qydyráli inimizdiń ótinishimen «Mass-media týraly» Zańynyń jobasymen tanysyp shyqqan jaiymyz bar. Buryn aýyzsha Baspasóz týraly zań dep aita berýshi edik, bul joba «Mass-media týraly» dep atalypty.
70 baptan turatyn joba uzaqtaý kóringen. Sóitsek bul joba is júzinde Qazaqstan Respýblikasynyń «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» Zańy men «Teleradio habarlaryn taratý týraly» Zańy siiaqty eki quqyqtyq normany bir ataýmen biriktirgen bolyp shyqty. Endi oǵan bloging siiaqty kúrdeli salany tanaýynan súiretip bul jobaǵa qosýdyń qajeti joq dep esepteimin.
Oiymdy dáleldeý úshin bul salaǵa qysqasha sholý jasap ótkim keledi. Budan on jyldai buryn bloging jastardyń áýesqoilyq salasy siiaqty kórinetin. Qazir bloging kásibi mamandyq salasyna ainaldy. Bloger degenimiz osy mamandyqpen ainalysyp, internet jelilerinde turaqty túrde onlain-kúndelik júrgizetin adam. Internette búgingi kúnde 2 milliardtan astam bloger bar.
Blogerlerdiń videobloger (Youtube), mátindik bloger (Facebook, Vkontakte), fotobloger (Instagram, Pinterest, Tumblr), mikrobloger (Twitter) siiaqty birneshe salalary qalyptasqan. Árqaisysynyń ǵalamtorlyq óz keńistigi, árqaisysynyń óz aýditoriiasy bar.
Osydan shirek ǵasyrdan astam ýaqyt buryn AQSh-qa qazaq jýrnalisteriniń alǵashqy sapary kezinde álemde, eń aldymen AQSh-ta azamattyq jýrnalizm salasy paida bolyp qanat jaia bastaǵany týraly aqparattardy estip, qýanǵanbyz.
Iaǵni buqaralyq aqparat quraldarynda jai azamattardyń jeke pikirlerine, oi-tolǵamdaryna jiirek jol ashylatyn siiaqty kóringen. Buny jýrnalistikanyń tynysyn keńeitetin qubylys siiaqty qabyldaǵanbyz. Jańa myńjyldyq bastalǵan tusta bárin basa-kóktep ómirge bloging endi. Azamattyq jýrnalizm birtindep blogosferaǵa ainaldy.
Qyzyq bolǵanda blogerlerdiń ózi de mamandanýy boiynsha ishinen selebriti, sarapshy, laifstail, biznesmen dep tórtke jikteledi. Selebriti-blogerimiz – akter, ánshi, sportshy, saiasatkerlerdiń piar quraly bolsa, sarapshy blogerler óz salasynda kóptegen paidaly aqparattar beredi, jón-josyq silteidi, laifstail-blogerler óziniń ómir súrý saltyn biznes-jobaǵa ainaldyryp, jeke ómirin jarnamaǵa kiriktirip, jarnamalaýmen paida tabady, biznesmen-blogerler akkaýnt arqyly óz taýarlaryn, óz qyzmetin jarnamalaidy. Biraq bárine ortaq talaptar men jaýapkershilikter, qazyqty qaǵidalar bar. Osy turǵydan alǵanda blogerlerdi jýrnalistermen shatastyrýǵa da, teńestirýge de bolmaidy!
Ózin de, óziniń jazylýshylaryn da qurmetteitin bloger ózderiniń kásibi etikasyn ustanýy qajet. Munda eń aldymen óz aýditoriiasymen bólisetin aqparattarynda adaldyqty, shynaiylyqty ustanady.
Ekinshiden, moraldyq kúrdeli taqyryptardy talqylaǵanda asyra silteýshilikten saqtaný kerek, bireýdiń ar-namysyna tiiýine jol berilmeidi. Úshinshiden, óz qatelikterin moiyndai bilýge beiim jáne óz áreketteriniń synalýyna daiyn bolýǵa tiis.
Tórtinshiden, óz oqyrmandaryna zalaly tietin taýarlar men qyzmetterdi jarnamalamaidy. Besinshiden, kelisilgen mindettemelerin ár kez oryndaidy. Biraq Qazaqstanda blogerlerdiń bári muny ustanyp otyrǵan joq. Jaýapty tulǵalarǵa, laýazym ielerine «men blogermin» dep qoqan-loqy jasaityndar da kezdesip jatady.
Elimizde internettiń damýyna, kontenttiń ulǵaiýyna bailanysty blogerlik sala da jedel ilgerilei bastaǵany anyq. Alaida onymen ilese salany reglamentteitin quqyqtyq normalar kenjelep qaldy.
Jaýapkershiliktiń kemdigin baiqaǵan keibir blogerler qalaida paida tabý maqsatymen nemese shantaj úshin feik aqparattardy qysylmai kádesine jarata beretin boldy. Sondyqtan da Májilis depýtaty Anas Bekqojaevtyń: «Biz qysqa ǵana ýaqyt ishinde sózi men isine jaýap bere almaityn blogerlerdiń otanyna ainalyp ketkendeimiz. Bul – qoǵam úshin de, memleket úshin de qaýipti qubylys» dep dabyl qaǵýy óte oryndy.
Bul oraida óz basym Qazaqstan úshin bul salada eń aldymen «Blogerler etikasy» qabyldanýy qajet dep esepteimin. Áleýmettik jeliler arqyly azamattar men uiymdardyń quqyqtary men zańdy múddelerine nuqsan keltiretin jalǵan aqparat taratqany úshin bizdiń zańnamamyzda shara qoldaný áli kózdelmegen.
Sondyqtan birqatar blogerler múlde jaýapkershilik sezinbeitini ras. Tipti keide haip qýyp, jalǵan aqparat taratatyny da, jazyqsyz jandarǵa jala jabatyny da, qoqan-loqy jasaityny da, jekelegen alaiaqtyq áreketterge, qarjy piramidasy siiaqty keleńsiz jaittarǵa jarnama jasaityny da ras. Oǵan shekteý qoiylý úshin árine, bloger mártebesi anyqtalatyn «Blogerler týraly» zań qajet. Bloger mártebesi anyqtalyp qana qoimai, ol elimizde mamandyq retinde belgilenilýi qajet. Joǵary oqý oryndarynda bul mamandyqqa úiretetin fakýltetter de ashylsa quba qup.
Marat TOQAShBAEV, Qazaqstan Pedagogikalyq Ǵylym Akademiiasynyń akademigi, professor, jazýshy-pýblitsist.
https://dalanews.kz/news/88938-er-esimi-el-esinde-zhobasy-iske-qosyl
