Depýtattar qazirgi tótenshe jaǵdai sý tasqyny apatyna qatysty ún qatty. Olardyń sózinshe, el aralap, jaǵdaidy óz kózimen kórgen. Báriniń oiy ortaq: apatqa sebeptiń biri - 30 jyl azyp-tozǵan júie, - dep habarlaidy Dalanews.kz.
Nartai Cársenǵaliev arnasynan adasyp aqqan sýdyń saldarynan ómir boiy jiǵan-tergen dúniesinen, úiinen, mal-múlkinen, qara shańyraǵynan qapyda airylǵan aǵaiynnyń ótinishin aitty. Onyń sózinshe, eldiń jartysy qarǵyn sý qaqpanynda otyr.
"Qazaq "Alpys kún tasyǵan sý, Alty kúnde qaitar" deidi. Biraq qaitqan sý ákelgen qaiǵysyn áketpeidi. ...Jumysyna salǵyrt qaraǵan memlekettik qyzmetkerlerdiń eshqaisysynyń laýazymyna, tegine qaramastan jazaǵa tartý kerek. Bul - Prezidenttiń jáne eldiń naqty talaby", - dedi ol.
Depýtat apta aiaǵynda qarǵyn sýdan qatty zardap shekken Atyraý oblysyndaǵy Qulsary qalasy men Batys Qazaqstan oblysyna aiaqtai barǵan. Qulsaryda 2900 úi sý astynda qalǵan. Ol Batys Qazaqstan oblysyndaǵy ahýal da kóńil kónshitpei otyrǵanyn, qazirdiń ózinde 1226 úidi, 1905 saiajaidy sý basyp qalǵanyn, 450 úi qiraǵanyn málimdedi.
"Endigi qater Jaiyq ózeninen. Jaiyqtyń kórshi eldegi eń joǵarǵy deńgeii 11,87 metr boldy, endi sol sý bizdiń elge qarai jóńkilep keledi. Jaiyq ózeni BQO-ń 600 shaqyrym jerine aǵyp ótedi, ondaǵy arnanyń eń biik núktesi - 8,5 metr. Demek kele jatqan sý qalyptaǵydan 3 metrden asa. Jaiyqtyń boiynda 84 eldi meken bar, ol jaqta 126 000 adam turady degen derek aldyq. El eleńdep otyr, úrei de joq emes", - dedi ol.
Nartai Aralbaiuly sý basqan óńirlerdegi basty máseleniń biri ótemaqy ekenin, sonymen qatar, komissiialar sý ketkenin kútpei qazirden bastap úilerge júzip baryp, aralyq akt jasaýy qajet ekenin jetkizdi.
Depýtat osyndai kezde Eski Qazaqstan ókilderi aqparattyq shabýylǵa kóshkenin aitty.
"Qoǵamdaǵy negizgi túitkil - aqparattyq soǵys. Qate aqparat - qater. Qazir sýdyń aǵynymen qatar, aqparat aǵyny da qaýip tóndirip tur.
Qarapaiym halyqty kedeilikke ákelgen burynǵy júieniń bai-baǵlandary qazirgi tabiǵi apattan upai jinaý úshin jantalasyp jatyr. "Qulqynnyń quly bolǵansha, Halqyńnyń uly bol" degendi 30 jyl boiy qulaǵyna qystyrmaǵandar qazirgi jaǵdaidy saiasi esep aiyrysýdyń quralyna ainaldyrý úshin ólimdesýde.
Qazirgi sý tasqynynyń betin qaitarýy tiis bolǵan bógetter men bógenderdiń salynbaýy, kanaldardyń retke keltirilmeýi 30 jyl boiǵy salǵyrttyq ekenin, 30 jyl boiǵy jemqorlyq ekenin táýelsizdik alǵaly qazaqty qan qaqsatyp tonaǵandar moiyndaǵysy kelmeidi, árine. Qazaqstandaǵy sý qoimalary men bógetter 50-70 jyldary salynǵan. 1990 jyldan ol jerler jóndeý kórmegen. Jańa sý qoimalary salynbaǵan. Biylǵy tasqynnyń aldyn alý nege múmkin bolmady degen suraq týady. Oǵan sebep ǵylymǵa jaǵdaidyń jasalmaýy. Saldarynan 90-shy jyldardyń toqyraýynda 40 myń ǵalym salany tastap ketýge májbúr bolǵan.
Osynsha olqylyqqa, iaki qylmysqa jol bergen 30 jyldyq eski júieniń shabarmandary, búgingi jańa býynǵa qarsy aqparattyq soǵys ashyp álek. Olar jalǵan aqparattyń jarǵa jyǵatynyn bilse de, aǵaiyndy arandatý úshin baryn salyp álek. Biraq qazaqtyń birlikti birinshi orynǵa qoiatynyn jáne ultynyń qamyn qulqynynyń qamynan artyq qoiǵandardy umytpaitynyn bilý kerek olar", - dedi ol.
Depýtat Rinat Zaitov ta sý tasqynyna qatysty pikir bildirdi.
"Birinshiden, tosynnan kelgen topan sýdy qansha jerden tabiǵi qubylys desek te, apatqa kináli adami salǵyrttyqtar da bar. Dálelimen aitsaq, Atyraý oblysy men Qulsary qalasynyń mańynan zańsyz salynǵan sý bógetteri, jergilikti biliktiń kóktemgi sý tasqynyna álsiz ázirlengeni, syn saǵatta abdyraǵan jurttyń áreketin úilestire almaýy da osyndai saldarǵa ákelip soqty.
"Bóreneden attaimyz" dep esep berip, sirińkege súrine beretin memlekettik organdardyń shalaǵailyǵy jaýapqa tartpasa jalǵasa beredi ǵoi", - dedi ol.
Aitysker ári depýtat Zaitov apat bolǵan aimaqtardyń turǵyndaryna ýaqytsha nesielik kanikýldardy jan-jaqty qarastyrýdy da surady.
Májilis depýtaty Erlan Sairov ta bul 30 jylǵy kózboiaýshylyqtyń shynaiy kórinisi ekenin aitty.
"Aǵaiyn, apat aityp kelmeidi. Daiyn bolmaǵan kezde kelgen topan sý - Qazaqstandaǵy 30 jyl boiy qalyptasqan dańǵazalyq, voliýntarizm men kózboiaýshylyqtyń shynaiy kórinisi. Bul fakt! Bul oqys oqiǵa elimizdegi jergilikti basqarýdaǵy júieli problemalardyń bar ekenin aiqyn kórsetti.
Sondyqtan bizge aýdandyq, aýyldyq deńgeidegi memlekettik basqarýdyń basymdyqtaryn qaita qaraý mańyzdy. Mysaly, oblys, aýdan ákimshilikterine qosymsha quzyret bere otyryp, infraqurylym, halyq sharýashylyǵyn utymdy retteý úshin sharýashylyq baǵyttaǵy detsentralizatsiia qajet. Árbir ákim óńirdiń kommýnaldyq-sharýashylyq máselelerin retteý úshin, derbes sheshim qabyldaý múmkindigine ie bolýy tiis", - dedi ol.
Onyń pikirinshe, aýdandaǵy ákimder sheshim qabyldarda úrkedi.
"Qazir aýdandyq ákimder sheshim qabyldaýda qorqady. Óitkeni tabjylyp ketse, erteńinde prokýratýra, kompetentti organdar keledi. Sonyń saldarynan búgingi jaǵdaida memleket júzdegen milliard shyǵynǵa batyp otyr. Qoǵamdyq baqylaý tetikterin kúsheitip, Máslihattardyń rólin arttyra otyryp, ákimderge tiimdi ári ashyq jumys isteýge jaǵdai jasaý qajet", - dedi ol.
