Biraz jyldan beri aýyz bekitip júrgenimdi aityp em, ol kisi kómekshilerin shaqyryp: «Myna jigitke talon berińder. Keshke bizden kelip aýyz ashsyn», – dedi. Áielim Almatyǵa ketip, tańǵy sáresi men keshki aýyzasharǵa as daiyndaý shynymen de qiyn bop júrgen. Qala tirshiligine arnalǵan gazettiń otymen kirip, kúlimen shyǵyp, keshke jaldamaly páterime kelgende silelep qulaitynmyn. Imamnyń usynysyna birden kelise kettim. Jigitter bergen talondy qaltama basyp, jumysqa taidym. Gazettiń jumysy onymen bitsin be, Maiakovskiidiń «Májilisqorlaryndaǵydai» jinalys jasaǵysh mekemelerdiń bir-ekeýine bas suǵyp, tilim salaqtap kelip turǵan betim osy.
Meshitke jinalǵan jamaǵatpen aqsham namazyn ótep, aýyzasharǵa beriletin asqa jurtpen birge uzyn-sonar kezekke turdym. Oqyrǵa úimelegen jemqor tabyndai bir-birimizdi yǵystyryp, áiteýir óldim-taldym degende men de as úlestirip turǵan áielderdiń janyna taiadym. Aldymdaǵy jigit birneshe oiyǵy bar temir tárelkesin áielderge usyndy. «Talonyńyz qaida? Talonsyz tamaq berilmeidi», – dedi onyń tárelkesin keri qaitarǵan as úlestirýshi. «Jumystan kelgen betim osy edi. Talon alýǵa úlgermedim, bitip qalypty», – dedi jas jigit jarylǵan ernin jalap. Kúnge kúigen óńi tataryp, ábden qaljyraǵany túrinen kórinip tur. «Bere salsańyzshy endi, baǵanadan beri kezekte turmyn ǵoi», – dedi jas jigit jalbarynyp. «Sen ne, qazaqsha túsinbeisiń be? Aittym ǵoi, talonyńyz bolmasa, tamaq berilmeidi. Aldymen talony barlar alyp alsyn, tamaq asyp jatsa sosyn kóremiz», – dedi áiel jigitti asa jaqtyrmai. Art jaqta kezekte turǵandar asyqtyryp, kúbir-sybyr kúsheie bastady. Sol aralyqta kezekshi militsiia da kelip qaldy. Jas jigit oǵan da ótinishin aityp edi, «baýyrym, tártip saqtaiyq. Talony barlar tamaǵyn alyp bolsyn, sosyn kóresiń», – dedi ol da áieldiń sózin qaitalap. «Beisharanyń qarny ashyp, qatalap turǵan shyǵar. Shyjyǵan ystyqta qara jumys istep júrip (qara jumystan kelgeni kórinip tur) nesine aýyz bekitedi eken. Talonymdy osyǵan bere salsam ba?» degen bir oi basyma sap ete qalyp edi, tamaqtyń qosh iisi men ishimniń qaita-qaita shuryldaǵany ol oiymnan ilezde ainytty. «Múmkin sońyn ala nápaqasy buiyrar» dedim de temir tárelkemdi as quiýshyǵa usyndym. Militsiia da jigitti qolynan jetelep, shetke qarai shyǵardy.
Arǵy jaqqa el qonyp, jai kúnderi qadirin bilmeitin qara sýdy qanyp ishken soń jas jigit qaita esime tústi. «Ne boldy eken? Tamaq ishe aldy ma? Talonymdy nege soǵan bere salmadym? Sý ishsem de birdeńe qyp amaldaýǵa bolar edi ǵoi» dep oilaǵan saiyn berekem qashyp, mazam ketti. Jurt asyn iship, jan-jaqqa tarap ketti. Qutpannyń azany shaqyrylǵanda baryp, tapjylmai otyrǵan ornymnan turdym. Aiaǵym zildei bolyp, adymym ashtyrmaidy...
Azapty oidy biraz ýaqyt arqalap júrip, aqyry odan da arylǵanmyn. Astanasy da jaiynda qalyp, bir-aq kúnde «Almatym, qaidasyń?» dep tartyp ketkem. Arada bes-alty ai ótkende batysty betke alyp, júitkigen poiyz, solq etip Shymkent shaharyna toqtaǵanda sol jigit tosynnan qaita esime tústi...
***
– Ýaǵalaikýmassalam. Qosh kórdik.
Shymkent vokzalynda jolyqqan jas jigit saparlasymnyń burynnan tanysy bolsa kerek, ekeýi tós qaǵystyryp amandasyp jatyr.
– Oi, sen habarsyz kettiń ǵoi. Qalai jaǵdaiyń?
– Shúkir, aǵa. Osy Shymkentte turyp jatyrmyz. Aqtóbeden qonaqtar kelip edi, solardy shyǵaryp salyp turǵan betim. Qyzyq boldy ǵoi sizdi jolyqtyrǵanym.
– Iá, «taý men taý kezdespeidi, adam men adam kezdesedi» degen osy. Qansha ýaqyt boldy, baýyrym, seni kórmegeli. Tanysyp qoi, myna jigit Quttybek. Jýrnalist, aqyn.
Jas jigitpen qaita qol alystym. Saparlasym áńgimeni ary qarai jalǵady.
– Úilendiń be? Qansha bala-shaǵań bar?
– Úilengeli bes-alty jyl boldy. Bir bala.
– Nege bir-aq bala? Jas emessińder me, senderge topyrlatý kerek qoi.
– Oi, aǵa! Densaýlyq bolsa, topyrlatar edik qoi.
– Densaýlyqqa ne bop qaldy?
– Aǵam aýyrdy. Eki búiregi birdei isten shyqty. Qarap otyryp óltiretin emes, bir búiregimdi berdim.
Jas jigittiń betine jalt qaradym. Sabyrly keipinen jazbaidy. Ishimdi alai-dúlei ot sharpyp ótkendei boldy. Saparlasym:
– Viktor Frankl degen kisi: «Ómirdiń máni – ózgege qýanysh syilaý. Ómir jolynda saǵan serik bolǵan adamdy qýantý. Onyń kóńil kúiin shattyq sezimge toltyrý. Adamdarǵa riiasyz qyzmet etý arqyly ózińdi de, ony da shattyqqa bóleý», – deidi eken. Qalai, qazir ózińdi jep-jeńil jer basyp júrgendei sezinetin shyǵarsyń, – dedi.
– Iá. Qudaiǵa shúkir, qazir aǵamnyń da jaǵdaiy jaman emes. Soǵan qýanamyn, – dep jas jigit sál jymidy...
Sol aralyqta bizdi kútip alýǵa kelgen kisimiz de keldi. Aýyr basyp, vokzaldan shyqtym...
Yrysbek DÁBEI
