Azattyq, táýelsizdikti tý etip kóterip, jańa qalyptasýǵa tiisti memlekettiń ulttyq memleket bolýyn jaqtaǵan qozǵalys qataryna negizinen ultjandy azamattar birikken bolatyn.
Solardyts ishinde sol ýaqytqa deiin de qazaqtyń ultshyl azamattarynyń, ásirese, Maǵjan Jumabaev shyǵarmashylyǵynyń qyr-syryn halyqqa tanystyryp, nasihattaý jumystarymen ainalysyp júrgen, ult múddesin jeke bas múddesinen joǵary qoia biletin azamattar qatarynan Batyrhan Dárimbet te tabylǵan edi.
Onyń ózi de bul týrasynda:
«Qazaq eliniń basqalarmen terezesi teń táýelsiz el bolǵanyn, azamattardyń teńdigi men bostandyǵyn qamtamasyz ete alatynyn derbes memleket bolyp qalyptasýyn qalaityn azamattar «Azat» quramyna kirdi. Men de birinshi kúnnen bastap «Azat»sapynda boldym. Ómirimniń eń maǵynaly kúnderi «Azat» pármendi kúres júrgizgen, kezeńde óttiń» del óz ómirindegi «Azat» qozǵalysynyń atqarǵan ornyn ádil atap ótken edi (B.Dárimbet. «Azat» qozǵalysy. A./ «Órkeniet» 2001. 12 bet).
B.Dárimbet ulttyq memlekettiliktiń, qoǵamdy demokratiialandyrýdyń, qazaq ultynyń ulttyq sanabynyń kóterilýiniń jáne ultqa qatysty jasalǵan qysastyqtardyń nátijesinde joǵaltqandarymyzdyń qalpyna keltirilýiniń, sondai-aq jalpy túrki halyqtarynyń birliginiń jarshysy boldy.
Ol jýrnalist retinde ómiriniń sońyna deiin ár kezeńde ár túrli basylym betterinde jariialaǵan maqalalarynda osy máselelerdi qaperden shyǵarǵan joq.
Sol kezdegi «Azat» gazetiniń redaktory qyzmetin atqarǵan B.Dárimbettiń aldynda turǵan negizgi maqsat qozǵalystyń tynys-tirshiligimen halyqty tanystyrý bolatyn, sondyqtan da gazet jabylǵanǵa deiingi ýaqytta munda kóbine halyqtyń óz arasyndaǵy qozǵalys ókilderiniń shyndyqqa toly maqalalary, qozǵalys tóraǵalarynyń baiandamalary, úndeýler siiaqty ýaqyt talabyna sai materialdar jariialanyp turdy.
Qozǵalys óz jumysyn bastaǵan alǵashqy quryltaida onyń jarǵysy, baǵdarlamasy jáne egemendik týraly deklaratsiianyń jobasy kópshilik talqylaýymen qabyldanyp tiisti organdarǵa jiberilgen edi.
Osy qozǵalys baǵdarlamasynda qazaq ultynyń jai-kúiine erekshe toqtalý qozǵalysqa ultshyldyq sipat berýine negiz bolǵany da jasyryn emes.
Osy týrasynda B.Dárimbet «Táýelsizdik jolyndaǵy kúres jalǵasa bermek» degen maqalasynda ashyna baiandap, «Azattyń» maqsattarynyń ózge ult ókilderiniń múddelerine qaishy kelmeitindigin aldyǵa tartady.
Sondai-aq, kez bolyp otyrǵan kedergiler men túsinispeýshilikterge qaramastan «Azat» qozǵalysynyń Qazaqstannyń tolyq táýelsizdigine qol jetkizý jáne respýblikanyń birjolata demokratiia jolyna túsýi jolynda óziniń kúsh jigerin aiamaityndyǵyna toqtaldy («Azat», 1992, №1).
Avtordyń elimiz táýelsizdik alǵannan keiingi tolyq táýelsizdikke qol jetkizý týrasynda aitylǵan oilarynyń jalǵasyn kelesi bir maqalasynan tabýǵa bolady.
«Táýelsizdik alǵanymyzǵa bir jyldan astam ýaqyt ótti. Biraq, shyn mánindegi táýelsizdikti alý úshin áli talai jyldar ótetini aqiqat. Sol kúndi jaqyndatý bárimizdiń boryshymyz. Biraq, osy kúnnen bastap barshamyzdyń da kókeiimizde myna bir oi basty oryn alýǵa tiis. Bolashaq táýelsiz memleketimiz qandai bolýy kerek?» dei kele sol ýaqyttaǵy memlekettegi biliktiń sipatyna toqtalyp, óz oilaryn tolǵana ortaǵa salady.
Ol táýelsizdigimizdiń de, tutastyǵymyzdyń da nyǵaiýynyń birden-bir joly demokratiia ekendigin, demokratiiadan syrt ainalýdyń keleshek urpaq aldynda keshirilmes kúná bolatyndyǵyn eskertedi.
Sonymen qatar, «Táýelsizdik jolyndaǵy kúreske óziniń ánin qosqan «Azat» qozǵalysy táýelsizdik jaǵdaiynda óziniń týyna «Demokratiia» sózin birinshi jazyp otyr. Birneshe ailarǵa sozylǵan izdenis, aitys-tartystan soń demokratiia joly durys degender ózara toptasyp, «Azattyń» jańa tarihi beleske kóterilýine jaǵdai jasady» dei kele endigi jerde «Azattyń» óz júmysyn demokratiia jolynda jalǵastyratyndyǵyn, sonymen qatar úkimetke oppozitsiialyq baǵytta bolatyndyǵyn aita kelip, sol oppozitsiianyń shynaiy sipatyna toqtalady («Azat», 1993, №1).
Árine, 70 jyl boiy tek qana bir partiialyq júie basqarýynda bolǵan qoǵam úshin oppozitsiianyń mánin túsindirý ońai sharýa emes edi, sonymen qatar oppozitsiiaǵa qarsy kózqarastardyń kóptep baspasózde jariialanýy da sol kezdegi qoǵam úshin zańdy qubylys edi.
Oppozitsiia týrasynda teris pikirge qarsy bolǵan ol oppozitsiiaǵa qarsy toptarǵa «Strategiia men taktika» atty maqalasynda:
«Oppozitsiianyń bolýy jáne onyń neǵúrlym kúshti bolýy – demokratiianyń basty kepili. Qoǵamdaǵy ár túrli pikirler eseptelip, solarǵa negizdelgen úkimet baǵdarlamasy men ishki jáne syrtqy saiasaty baiandy bolyp, turaqtylyq pen ózara túsinisýge jetkizedi.
Oppozitsiianyń bar bolǵanyna qýanǵan jón, óitkeni ol qoǵamnyń demokratiia jolyna ikemdele bastaǵany.
Eshbir partiianyń keregi joq, jalǵyz patsha men jalǵyz úkimet kerek, sonyń sara jolymen júre beremiz degen jaǵympazdar ár ýaqytta da tabylady. Bular bolashaq táýelsiz demokratiialyq Qazaqstannyń jaýlary, bizdi jaqsy, jaryq kúnderge jibergisi kelmeitin shóńgeler men sheńgelder» dep óz ustanymynyń nyq ekendigin bildiredi («Azat», 1992, №5).
Al «Ulttyq daǵdarystan qalai shyǵamyz?» degen maqalasynda avtor qazaq ultynyń basyndaǵy aýyr haldi tilge tiek etedi. Ol maqalada sandaǵan jyldar armandaǵan táýelsizdikke qol jetkizilgenimen qazaq ultynyń ult retinde damýdyń ornyna keri ketip bara jatqany, qazaq tiliniń óz tuǵyryna qona almaýy, joqshylyq pen jalańashtyq saldarynan qazaq ultynyń óz rýhani tirekterinen airylýy, islam dininiń de óz qaýqarynyń ketýi qazaq halqynyń jer betinen joiylý qaýpin týdyryp otyrǵanyna qynjylady jáne osy saldardy boldyrmaý joldaryn usynady.
Sonymen qatar, máseleniń sheshilýiniń biregei joly parlamenttik respýblika ekendigin aldyǵa tartady. Degenmen avtordyń parlamenttik respýblikaǵa senim artýy, onyń respýblikanyń ulttyq quramyna jáne azamattardyń qazaqi rýhynyń tómendigine mán bermeýinen ekendigin eskerte ketken jón bolar.
Túrkistan – eki dúnie esigi ǵoi, Túrkistan – er túriktiń besigi ǵoi. Tamasha Túrkistandai jerde týǵan Túriktiń táńiri bergen nesibi ǵoi, – dep túrkiler tutastyǵyn jyrlaǵan M.Jumabaev pen birtutas Túrkistan memleketin qurýdy armandaǵan M.Shoqai ideialaryna negizdei otyryp, B.Dárimbet te jalpy túrki halyqtarynyń birigý ideiasynyń jaqtaýshysy boldy.
Odaqtan táýelsizdik alyp, irgesin bólek salǵan týysqan túrki tildes bes memlekettiń birigýinen góri alshaqtaýy basym bolyp bara jatqan tusta Almatyda 20 jeltoqsan 1996 jyly ótken «Mustafa Shoqai jáne shetelderdegi qazaq ziialylary» atty ǵylymi konferentsiiada jasaǵan baiandamasynda ol osy jaidy ashyna baiandaidy.
«Sovettik 70 jyldyq dáýir Túrkistan halqyn birtutas sovet halqyna ainaldyra almasa da, onyń túrkistandyq tutastyǵyna syzat túsirdi. Jańa táýelsiz Túrkistan memleketteriniń basshylary osy syzattyń ornyn biteý úshin bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp, yntymaqty jumys istep jatyr dep oilaýǵa bola ma?
Qazirdiń ózinde osy bes memlekettiń múddesi bir-birimen qabyspai jatyr. Mysalǵa, Tájikstannyń Túrkistan degen sózdiń ózinen úreii ushady. Túrikshildik pikir olarǵa túrpidei tiedi. Al qalǵan tórt memlekettiń de birligi baiqalmaidy.
Túrikmenstan Iranǵa yńǵailanýda. Qazaqstan men Qyrǵyzstan burynǵysynsha Resei shylaýynda ketip barady. Ońtústik saiasat ustaýǵa tyrysqan Ózbekstan bolsa, Qazaqstan, Qyrǵyzstanmen birigip qurǵan Ortalyq Aziia Odaǵyna salqyn qabaq tanytýda. Al Shyǵys Túrkistannyń azattyq alýy ázir kýn tártibine qoiylǵan da joq.
Osynyń bári Túrkistan táýelsizdigimen qaýyshqan alǵashqy jyldardyń ózinde-aq aityla bastaǵan Túrkistan konfederatsiiasy, Túrkistan Odaǵy degen ideialardyń júzege aspai qalýyna ákep soqty» (B.Dárimbet. Elý maqala.A., Órkeniet, 2001, 149 bet).
Týysqan halyqtardyń bir-birimen jaqyndasyp, ózara túsinisý arqyly ǵana ortaq mámilege kelýi úshin olarda ortaq maqsat bolýy qajet. Osy ortaq maqsatty árqaisysynyń jadyna jetkizý úshin jalpyǵa ortaq ideia kerek. Sondyqtan túrki tildes memleketterdiń birigýiniń negizi olarǵa arnalyp jasalatyn, jalpy baǵdarlama ekendigine kóz jetkizgen B.Dárimbet 28 tamyz 1997 jyly Izmirde ótken «Túrik halyqtary assambleiasynyń 4-shi quryltaiynda» jalpy túrki halyqtarynyń basyn biriktirý úshin arnaýly baǵdarlama jasaý qajettigin másele retinde kóteredi.
Ol sol kezeńge deiin atqarylǵan jumystardyń birtutas ideologiiaǵa, uly ideiaǵa negizdelmegendikten jaqsy nátije bere qoimaǵandyǵyn, táýelsiz jeti túrik memleketiniń árqaisysynyń óz jolymen júrip kele jatqandyǵyn qynjylyspen ortaǵa salady.
Sonymen qatar keńes imperiiasynyń bodandyǵynan bosaǵan memleketterdegi úkimet eski kommýnisterdiń qolynda qalǵandyqtan jartylai kosmopolittik saiasat ustanatyndyǵyn, tipti, keńes úkimeti kezindegige qaraǵanda batys yqpaly kúsheiip ketkendigin de jasyrmaidy jene óz oiyn kelesidei baǵytta jalǵastyrady:
«Túrik halyqtaryndai bir-birine etene jaqyn jer betinde birde-bir ult joq. Til birligi, tabiǵatty túsiný birligi aiqyn kórinedi. Osynyń bárin eskere otyryp, Túrik dúniesiniń túrikshil qoǵamdary men saiasi partiialary, dini jáne ekonomikalyq birlesikteri, túrli qorlar men jastar uiymdary ókilderiniń basyn qosyp úlken baǵdarlama jasaý qajettigi týyp otyr» (B.Dárimbet. Elý maqala. A., Órkeniet. 2001. 165 bet).
Túrki memleketteriniń odaǵynyń jaqtaýshysy bolǵandyqtan jalpy qazaq memleketiniń óz memlekettiligin nyǵaityp, táýelsizdigin baiandy etýiniń eń tiimdi jolyn B.Dárimbet onyń túbi bir túrki memleketterimen odaqtasýynan kóredi.
Sondyqtan ol osy memleketterdiń bir-birimen jaqyndasýynyń biregei joly rýhani jaqyndasý ekendigin atap kórsetedi. Onyń oiynsha «rýhani saladaǵy baýyrlastyq mindetti túrde memleketterdiń de jaqyndasýyn qamtamasyz etedi. Búl saladaǵy birlik tarihy Túrkistan konfederatsiiasynyń qurylýynan bastalsa kerek. Jeke-jeke memleket retinde bir konfederatsiiaǵa birikken qazaq, qyrǵyz, ózbek, túrkmen, qaraqalpaq elderi birte-birte jaqyndasa kele Mustafa Shoqai armandaǵan Túrkistan federatsiiasyna qosylýy múmkin» (Rýhani birlikten – saiasi birlikke. “Ana tili”, 29 qańtar, 1998).
«Óz ultyn syilamaý, ony maqtanysh etpeý – satqyndyq belgisi» dep B.Momyshuly aitqandai, óz ultynan jerigen adamdy ózine qarsy adam retinde kórgen B.Dárimbet tek ult múddesin ózgelerden joǵary qoia bildi. Ol qandai is atqarsa da ulttyq múddeniń qalys qalmaýyn qalady, sondyqtan da ulttyń bolashaǵy, keshegisi men búgini jaily kóptegen qundy jazbalar qaldyrdy. Joǵaryda atap ótkenimizdei ony «Azat» qozǵalysynyń quramyna múshe etken de ultshyldyq seziminiń joǵarylyǵy bolatyn. Ol ultshyl retinde óz halqyn súiip, dáriptep qana qoimai ózgelerdiń de, jalpy Qazaqstan halqynyń múddesin joqtai bildi.
Esbol ÓMIRJANOV
«Azat» gazeti 2006 j.
