Aimaqtyń biýdjetti naqtylaý ózekte másele
Óńrlerdi damytýǵa respýblikalyq biýdjetten jyl saiyn aitarlyqtai qarajat bólinedi. Degenmen, sol qarjyny tiimdi paidalanýda únemi kemshilikterge jol berilipotyr. Sonyń saldarynan jańa jumys oryndaryn qurý, jumyssyzdyq deńgeiin tómendetý, halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy kirisin ulǵaitý siiaqty indikatorlar boiynsha joǵary mejelerge qol jetkizilmei keledi.
Taǵy bir ózekti máselelerdiń biri – jergilikti biýdjetterdiń respýblikalyq biýdjetten beriletin transfertterge táýeldiligi jyldan-jylǵa artyp kele jatqandyǵy bolyp otyr. Salystyrmaly túrde aitsaq, 2017 jylǵy respýblikalyq biýdjetten óńirlerge berilgen sýbventsiianyń kólemi 2016 jylmen salystyrǵanda 1,8 esege ósip, 1 trln. 448 mlrd teńgeni qurady.
Buǵan qosa, 2017 jyly óńirlerge berilgen sýbventsiianyń 1 mlrd. 600 mln. teńgesi, ókinishke orai, paidalanylmai, respýblikalyq biýdjetke qaitaryldy. Mundai jaǵdai respýblikada buryn bolǵan emes. Sondyqtan da bolar, óńir ákimshilikteri jergilikti biýdjetterdiń salyq salý bazasyn keńeitýge asa múddeli emes.
Al, sýbventsiia almaitynqalalaryna jáne Atyraý, Mańǵystaý oblystaryna beriletin nysanaly transferttiń kólemi olardan alynatyn qarjydan birneshe ese kóp. Máselen, sońǵy eki jylda Astana qalasyna bólingen nysanaly transfertter kólemi biýdjetke alyp qoiý deńgeiinen 10 ese kóp bolsa, Almaty qalasy boiynsha – 23,7 paiyz, Mańǵystaý oblysy boiynsha – 46,3 paiyzdan asyp tústi. Osyǵan orai, 2017 jyly paidalanylmai qaitarylǵan nysanaly transferttiń kólemi 19 mlrd. 200 mln. teńgeni qurady.
Joǵaryda aitylǵan derekter biýdjet aralyq qatynastardy retteý elimiz úshin óte kúrdeli, kókeitesti máselege ainalyp otyrǵandyǵyn jáne biýdjet aralyq qatynastardyń áli de bolsa sheshimin tappai kele jatqandyǵyn ańǵartady.
Sondyqtan, tiimdi biýdjettik saiasat júrgizýdi yntalandyratyn biýdjet aralyq qatynastardyń ońtaily modelin qalyptastyrý qajet. Sondai-aq, óńirlerdiń biýdjettik qamtamasyz etilýin teńestirýdiń belsendi saiasatyn júrgizgen jón dep sanaimyn.
Sonymen qatar, búgingi kúni respýblikada tórtinshi deńgeidegi biýdjet qalyptastyryldy. Olar – aýdandyq mańyzy bar qala, aýyl, kent jáne aýdandyq okrýg biýdjetteri. Sondyqtan da, óńirlerde biýdjetti qalyptastyratyn, oryndalýyn qamtamasyz etetin bilikti mamandardy daiyndaýǵa airyqsha kóńil bólý qajet.
Óńirlerde biýdjetten qarjylandyrylatyn investitsiialyq jobalardyń sapasyna nazar aýdaryp, tiimdiligin arttyrý da mańyzdy máselelerdiń biri. Búgingi kúni respýblikalyq biýdjetti naqtylaý kezinde óńirdegi keibir jobalar alynyp tastalyp, onyń ornyna jańalary engizilýde. Bul investitsiialyq jobalardy iskeasyrý boiynsha uzaq merzimdi strategiianyń bolmaýy jáne óńirlerde investitsiialyq jobalarǵa monitoringtiń der kezinde júrgizilmeýi sebebinen týyndaýda.
Munyń bári qarajattyń igerilmeýine ákep soǵady. 2017 jyly maqsatty transferttiń eń kóp igerilmeýi Pavlodar oblysynda – 1 mlrd. 100 mln. teńgeni, Qaraǵandy oblysynda – 1 mlrd. teńgeni, Astana qalasynda – 600 mln. teńgeni qurady.
Jalpy, Esep komitetiniń aýditorlyq jáne saraptamalyq taldaý is-sharalarynyń nátijeleri boiynsha ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń nysanaly transfertti bólý jáne paidalaný kezinde 76,6 mlrd. teńge qarjynyń óz maqsatyna jumsalmaǵany anyqtaldy, sonyń ishinde qarjylyq buzýshylyqtar 28,6 mlrd. teńgeni qurady.
Joǵary da kóterilgen máseleler óńirlik saiasatta birtutastyqtyń joqtyǵyn kórsetedi. Mundai kemshilikti boldyrmaý úshinUlttyq ekonomika ministrliginiń strategiialyq josparynda óńirlik damý salasyndaǵy nysanaly indikatorlar men is-sharalardyń júieli júrgizilip, memlekettik baǵdarlamalarmen keshendi bailanysta bolýyna nazar aýdarǵan jón degen oidamyn.
Sondai-aq, jergilikti atqarýshy organdardyń nysanaly transfertter men sýbsidiialarǵa táýeldiligin tómendetip, olardy ózderiniń básekege qabilettilik basymdyqtaryna sáikes, óńirlerdiń ekonomikasyn damytý boiynsha pármendi sharalar qabyldaýǵa yntalandyrý qajet dep sanaimyn.
Ádilbek QABA
