Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomikalyq ósim, qoǵamdyq optimizm» atty halyqqa Joldaýynda strategiialyq mindet qoidy – adami kapitalǵa júieli investitsiialar arqyly Ádiletti Qazaqstan qurý. Bul tapsyrma Úkimet atqaryp jatqan keshendi jumystyń negizine ainaldy. Ol barshaǵa qoljetimdi ári zamanaýi bilim berýge jáne ǵylymi orta qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Júie mektepke deiingi tárbieden bastap aldyńǵy qatarly zertteýlerdi qoldaýǵa deiingi barlyq satyny qamtidy. Osy arqyly eldiń bolashaǵyn aiqyndaityn berik negiz qalanyp, Qazaqstannyń álemdik deńgeidegi uzaq merzimdi básekege qabilettiligi nyǵaiady jáne árbir azamattyń ómir boiy damýyna jaǵdai jasalady.
Adam kapitalyn damytýǵa negiz erte jastan qalanady. Sol sebepti Úkimet mektepke deiingi bilim berý júiesine airyqsha kóńil bólip, ár balaǵa bolashaqta tabysty bolýǵa teń múmkindik jasaýdy kózdep otyr. Búginde Qazaqstanda 11,8 myń mektepke deiingi uiym jumys isteidi. Olarda 1 mln-nan astam bala tárbielenip jatyr: 470 myń bala – memlekettik, al 540 myńnan astamy – jekemenshik balabaqshalarda. Jańa balabaqshalar ashý jáne zamanaýi qarjylandyrý tetikterin engizýdi qamtityn júieli jumystyń arqasynda 2–6 jas aralyǵyndaǵy balalardy qamtý deńgeii 93,1%-ǵa jetip, jyl sońyna deiin 95%-ǵa deiin ósedi dep josparlanýda.
Qoljetimdilikti arttyrý úshin 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan kezeńdik Jol kartasy bekitilgen. 2025 jyldyń basynan beri 14,8 myń oryndyq 195 balabaqsha ashyldy. Jyl sońyna deiin qoldanystaǵy uiymdardy keńeitý arqyly taǵy 49 myńnan astam oryn qurylady. Sonymen qatar jańa tárbielik tájiribeler de jolǵa qoiylýda. Qyrkúiekten bastap 100 balabaqshada 12 myń balany qamtityn adal eńbekke baýlý boiynsha pilottyq joba júzege asady. Sondai-aq «Besten buryn úlger» baǵdarlamasy ata-analardy qoldaýǵa jáne balanyń otbasynda damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Qazaqstandaǵy orta bilim berý fýnktsionaldyq saýattylyq pen HHI ǵasyr daǵdylaryn damytýǵa baǵyttalǵan, bul eldiń PISA halyqaralyq zertteýiniń úzdik 50 eli qataryna enýine yqpal etti.
Qazaqstandyq oqýshylardyń jetistikteri tańdalǵan baǵyttyń durystyǵyn dáleldeidi. 2024–2025 oqý jylynda halyqaralyq olimpiadalarǵa qatysqan árbir ekinshi oqýshy júldeger atandy. Qazaqstandyq oqýshylar barlyǵy 34 halyqaralyq olimpiada men baiqaýda 1000-nan astam medal, onyń 193-i altyn ielendi. 2025 jyly halyqaralyq jarystarǵa qatysqan 31 oqýshynyń 27-si júldeger atandy. Aýyl oqýshylarynyń talantyn damytýǵa erekshe nazar aýdarylýda. Aýyldyq mektepter arasyndaǵy II Respýblikalyq olimpiada jeńimpazdarynyń sany on esege artty.
Zamanaýi infraqurylym jáne barshaǵa teń múmkindikter
Elimizdiń barlyq óńirinde bilim sapasynyń biryńǵai standarttaryn qamtamasyz etý úshin infraqurylymdy jańǵyrtý boiynsha aýqymdy jumystar júrgizilip jatyr. 2025 jyly qurylysy júrip jatqan 232 jańa mektepti paidalanýǵa berý josparlanýda, olardyń jalpy syiymdylyǵy – 267 myń oryn. Bul úsh aýysymdy oqytý máselesin sheshýge tikelei qadam bolyp otyr. Sonymen qatar qoldanystaǵy ǵimarattardy jańǵyrtý baǵdarlamasy iske asyrylýda: 2025 jyly 245 mektepte kúrdeli jóndeý júrgiziledi. Qosymsha 1 myńnan astam aýyl mektebi jańǵyrtylady. 680 uiym úshin 1,1 myńnan astam zamanaýi pándik kabinet satyp alynýda.
Tsifrlandyrýdaǵy mańyzdy qadam – mektep oqýlyqtarynyń 100%-yn interaktivti mazmundy elektrondyq formatqa tolyq kóshirý. Bul oqý úderisin anaǵurlym ikemdi ári qoljetimdi etti.
Jumystyń basty baǵyttarynyń biri – árbir bala ózin qoǵamnyń tolyqqandy múshesi retinde sezinetin inkliýzivti orta qalyptastyrý. Búginde mektepterdiń 90%-da inkliýzivti bilim berýge jaǵdai jasalǵan, 85% bala qajetti qoldaý alýda.
Arnaiy uiymdardyń jelisi keńeitilýde: 508 mekeme jumys isteidi, 121 qoldaý kabineti ashyldy. Erekshe qajettilikteri bar balalarǵa pedagog-assistent, arnaiy pedagog jáne jeke kómekshi shtattary engizildi. Aldaǵy ýaqytta úzdiksiz inkliýzivti bilim berýdiń Ulttyq ortalyǵyn quryp, sondai-aq «Erekshe bilim berýdi qajet etetin balalardy keshendi qoldaý týraly» Zań ázirleý josparlanǵan.
Prezident tapsyrmalaryn oryndaý sheńberinde «Qazaqstan balalary» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde «Adal azamat» biryńǵai baǵdarlamasy jańartyldy, ol úshin biryńǵai qundylyq keńistigin qalyptastyratyn arnaiy brendbýk ázirlendi. Sonymen birge balalar quqyqtaryn qorǵaý sharalary kúsheitilýde: qamqorshylyq organdary mamandarynyń sany úsh esege jýyq, 303-ten 896 adamǵa deiin ulǵaidy, bul otbasylarǵa ýaqtyly ári bilikti kómek kórsetýge múmkindik beredi. Mektepterde býllingtiń aldyn alý úshin Kiva jáne «DosbolLIKE» halyqaralyq baǵdarlamalary engizilýde. Fizikalyq qaýipsiz orta qurylýda: uiymdardyń 98%-y týrnikettermen, 97%-y litsenziialanǵan kúzetpen, 96%-y dabyl túimelerimen qamtylǵan, al 81%-y politsiianyń jedel ortalyqtaryna qosylǵan.
Demalys – úilesimdi damýdyń mańyzdy bóligi. Elimizde qosymsha bilim berý salasy belsendi damyp keledi, onda 3,3 mln balany nemese olardyń jalpy sanynyń 87,2%-yn qamtityn 2 142 uiym jumys isteidi, bul kórsetkishti 2025 jyldyń sońyna deiin 90%-ǵa deiin jetkizý jospary bar. 2024 jyldyń jazynda uiymdastyrylǵan demalyspen 3,2 mln bala qamtyldy, onyń ishinde áleýmettik osal sanattardan 500 myń bala.
Prezident Joldaýynda kórsetilgen adami kapitaldy damytý baǵytyna súiene otyryp, Úkimet kásiptik jáne joǵary bilimniń qoljetimdiligin arttyrý boiynsha keshendi saiasatty júzege asyrýda. Jumys árbir jas qazaqstandyqtyń sapaly mamandyq alýǵa ári óz áleýetin asyrýǵa múmkindik alýyna baǵyttalǵan. Jumysshy mamandyqtary jyly aiasynda tehnikalyq jáne kásiptik bilim berý júiesi (TjKB) naryq talaptaryna barynsha sáikestigi úshin qaita formattaý júrgizilýde.
Jańa kásipter atlasy ázirlendi, onda 900-den astam jańa bilim baǵdarlamasy ózektendirilip, 510-nan astam jańa baǵdarlama ázirlengen. Atlas negizinde 9 óńirde kadrlarǵa qajettilik kartalary jasaldy. Jumysshy mamandyqtarynyń bedelin arttyrý maqsatynda Jas Skills jáne Junior Skills konkýrstary ótkiziledi, al 107 myńnan astam oqýshy «Mansap kompasy» platformasynda kásibi diagnostikadan ótti. Otandyq bes kolledjdi halyqaralyq deńgeige kóterý boiynsha jumys bastaldy.
Atalǵan jumystaǵy negizgi quraldardyń biri – oqytýdy tikelei qarjylandyrý. Prezident tapsyrmalaryn jáne sailaýaldy baǵdarlamasyn júzege asyrý aiasynda bilim berý granttarynyń sany 50%-ǵa ulǵaityldy, al biylǵy oqý jylynda olardyń sany 93 myńnan asty, jergilikti atqarýshy organdardan (1,5 myńnan astam), KAZENERGY qaýymdastyǵynan (400), JOO rektorlarynan (2,2 myń) jáne «Qazaqstan» qorynan (500) qosymsha granttar bólindi.
Bul sharalarǵa qosymsha shákirtaqy kólemi júieli túrde artyp keledi: 2024 jyldyń qyrkúieginen beri bakalavrlar úshin tólemder 20%-ǵa, magistranttar men doktoranttar úshin 15%-ǵa ósti, al stýdent-pedagogter úshin 75 myń teńgeden asyp otyr. Jalpy, sońǵy bes jylda shákirtaqy kólemi eki ese ósti jáne 2029 jylǵa qarai onyń kólemin 200%-ǵa deiin kóterý josparlanýda. Stýdentterdi tikelei qoldaýmen qatar, otbasylarǵa arnalǵan qarjylyq josparlaýdyń uzaqmerzimdi tetikteri de engizilýde.
«Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy bastapqy kapitaldy qalyptastyrýǵa kómektesedi, 2024 jyldyń qorytyndysy boiynsha balalardyń shottaryna $8 880 mln tústi. Memlekettiń qatysýymen júzege asatyn jańa "Keleshek" jinaqtaýshy júiesi (60 AEK bastapqy kapital jáne 7% deiingi syilyqaqy) ata-analarǵa bilim berýge josparly túrde 5 mln teńgeden astam qarajat jinaýǵa múmkindik beredi. Stýdent memlekettik grant alǵan jaǵdaida, "Keleshek" baǵdarlamasy boiynsha jinaqtalǵan qarajat turǵyn úi satyp alýǵa baǵyttalýy múmkin», — dep atap ótti ǵylym jáne joǵary bilim ministri Saiasat Nurbek.
Sondai-aq jeńildikpen bilim berý nesieleri men 300 saralanǵan grant bar, olardyń sheńberinde memleket oqý qunynyń 50%-yn nemese 75%-yn jabady, al stýdent tolyq kólemde stipendiia alady. Bilim alý úshin qolaily jaǵdai jasaýdyń taǵy bir mańyzdy aspektisi – baspana máselesin sheshý. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes stýdenttik jataqhanalarda jyl saiyn keminde 10 myń oryn uiymdastyrý mindeti qoiyldy. Bul baǵyttaǵy júieli jumystar boiynsha qazirdiń ózinde eleýli nátijelerge qol jetkizilýde: 2018 jyldan bastap 62 myń oryndyq 251 jańa jataqhana paidalanýǵa berildi. Aǵymdaǵy jyly 10 myńnan astam oryndyq 29 jataqhana iske qosylady, olardyń ishinde el tarihyndaǵy eń iri jataqhana – elordada Eýraziia ulttyq ýniversiteti úshin salynǵan 2 656 oryndyq jataqhana bar. Osylaisha tapshylyq máselesi elimizdiń barlyq óńirlerinde sheshimin tapty. «Student-residence» zamanaýi modeli engizilýde, al áleýmettik osal toptardan shyqqan stýdentter úshin memleket 2023 jyldan beri turý shyǵyndaryn ótep keledi.
Innovatsiialar jáne halyqaralyq áriptestik: bilim berý habyn qurý
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmalaryn oryndaý aiasynda Qazaqstan álemdik bilim keńistigine kirige otyryp, óńirlik bilim berý habyna ainalýǵa umtylýda. Búgingi tańda elimizde Britandyq Cardiff jáne Coventry University, nemistiń Anhalt, italiandyq Politecnico della Marche, koreilik Woosong University jáne MGIMO siiaqty jetekshi sheteldik ýniversitetterdiń 24 filialy ashyldy.
«Seriktes-elder geografiiasy, sondai-aq AQSh, Qytai jáne Frantsiiany da qamtidy, al 2025 jyly injenerlik-tehnikalyq mamandyqtarǵa basymdyq beretin taǵy 10 jańa filial ashý josparlanýda. Olardyń keibireýleri, mysaly, De Montfort, Coventry, Cardiff jáne Woosong siiaqty, tolyqqandy jeke kampýs formatynda jumys isteitin bolady. Osymen bir mezgilde qazaqstandyq bilim júiesi shetelde de qanat jaiýda: QazUÝ-dyń Resei men Qyrǵyzstanda filialdary (Bishkekte 2022 jyldan beri 1300-den astam stýdent oqidy), sondai-aq Ózbekstanda Áýezov ýniversiteti jumys istep tur», — dedi ministr.
Sonymen qatar ǵylymi kásipkerlerdiń jańa býynyn jáne tsifrlyq ekonomikanyń bolashaq kóshbasshylaryn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan AI-Sana serpindi baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Onyń maqsaty — stýdentterge jasandy intellekt (JI) tehnologiialaryn jappai oqytýdy qamtamasyz etý.
Baǵdarlama Coursera, Huawei jáne Google platformalarynda negizgi oqytýdan bastap stýdenttik startaptardy jedeldetýge deiingi tórt kezeńdi qamtidy. JI negizderi boiynsha 390 myńnan astam stýdent pen 3 myń oqytýshy kýrstan ótti.
«95 JOO Coursera platformasyna tegin qol jetkizgen júieli jumystyń nátijesinde Qazaqstan onyń bedeldi halyqaralyq syilyǵynyń laýreaty atandy. Praktikalyq nátije stýdentterdiń testileý satysynda turǵan 119 JI agentterin qurýy boldy, taǵy 395-i ázirlenýde. Osy órshil mindetti qoldaý úshin Nazarbaev Ýniversiteti, EUÝ, Satbayev University jáne QazUÝ bazasynda qýaty 42 PFlops sýperkompiýterlik klaster qurylýda. Al JI kýrstary barlyq ýniversitetterde mindetti boldy. 20 JOO-da JI, mashinalyq oqytý jáne kiberqaýipsizdik salasynda 25 jańa bilim berý baǵdarlamasy ashyldy», — dep atap ótti Saiasat Nurbek.
Bilim berýge investitsiialardyń qisyndy jalǵasy eldiń ǵylymi áleýetin nyǵaitý bolyp sanalady.
Úkimet tolyqqandy innovatsiialyq ekojúieni qurý boiynsha keshendi jumys júrgizýde:zertteý ýniversitetteriniń sany ósýde (Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ, L.Gýmilev atyndaǵy EUÝ, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ ýniversiteti, Áýezov atyndaǵy jáne Býketov atyndaǵy Qaraǵandy ýniversiteti) jáne Memleket basshysynyń janynan Ulttyq Ǵylym akademiiasy men Ǵylym jáne tehnologiialar jónindegi ulttyq keńes quryldy.
Ǵalymdardy qoldaý úshin naqty sharalar júzege asyrylýda: 2024 jyldyń basynan beri olardyń jalaqysy 18%-ǵa ósti, al ǵylymi ataqtar úshin beriletin ústemeaqylar 20 AEK-ke (qaýymdastyrylǵan professor, PhD úshin) jáne 50 AEK-ke (professor úshin) jetti. Jobalardy baǵalaý úshin TRL halyqaralyq standartyn engizetin «Ǵylym jáne tehnologiialyq saiasat týraly» jańa zań qabyldandy. Ǵylymdy qarjylandyrý 3,3 ese ósti, bul 800-den astam ǵalymdy álemniń jetekshi ortalyqtaryna taǵylymdamaǵa jiberýge jáne ǵylymi jabdyqtardyń 14%-yn jańartýǵa múmkindik berdi.
Ǵylymnyń ekonomikanyń naqty sektorymen bailanysy da kúsheie túsýde. Biznespen birlesip oryndalǵan jobalardyń úlesin 2025 jyly 20%-ǵa jetkizý mindeti qoiyldy. Ol úshin ǵalymdardyń Qazaqmys, ERG, Qazatomónerkásip jáne Qazmyrysh siiaqty iri ónerkásiptik kompaniialardyń ókilderimen kezdesýleri ótkiziledi.
Zertteýlerge investitsiia salatyn kompaniialar úshin 150% salyq shegerimi qarastyrylǵan. 2025 jyldan bastap ákimdikter janynan jergilikti biýdjetterden qoldanbaly zertteýlerdi qarjylandyrý úshin ǵylymi keńester qurylatyn bolady. Sondai-aq salany tolyq tsifrlandyrý úshin biryńǵai tsifrlyq ǵylym portaly iske qosyldy.
Respýblikalyq biýdjetten barlyǵy 2 297 joba jáne 162 ǵylymi-tehnikalyq baǵdarlama qarjylandyryldy, onyń 1 myńǵa jýyǵyn jas ǵalymdar júzege asyrýda, al 134-i tehnologiialardy kommertsiialandyrýǵa baǵyttalǵan. Bul júieli jumys Qazaqstannyń tehnologiialyq egemendigi men innovatsiialyq bolashaǵy úshin berik negiz qalaidy.
