Berlin Today аналитиктері экономикалық өсу Қазақстанның Орталық Азиядағы позициясын қалай нығайтқанын баяндады, деп хабарлайды dalanews.kz.
Қазақстандағы әдеттегі жұмыс күнінің таңында бір отбасы бірнеше жыл бұрын ғана салынған пәтерінен шығып, баласын жаңадан ашылған мектепке апарып, жұмысқа ел ішінде құрастырылған көлікпен бара алады. Ата-ананың бірі ірі компанияда жұмыс істесе, екіншісі шағын бизнеспен айналысып, цифрлық маркетплейстер арқылы тауар сата алады, қолма-қол ақшасыз төлемдерді қабылдап, мемлекеттік органдармен онлайн режимде байланыса алады.
Жеке-жеке алғанда бұл фактілердің ешқайсысы ерекше көрінбейді. Алайда, олар бірігіп Қазақстанның соңғы бірнеше жылда қаншалықты өзгергенін көрсетеді. Ел бұл кезеңге 2019 жылы айтарлықтай табиғи ресурстармен, салыстырмалы түрде дамыған қаржы жүйесімен және халықаралық инвестицияларды тартудың ондаған жылдардағы тәжірибесімен кірді. Бірақ алдында анағұрлым күрделі сұрақ тұрды: Қазақстан бұл артықшылықтарды мұнай мен басқа да шикізат тауарларына тәуелділігі аз болашақ экономиканы дайындаумен қатар, өмір сүру деңгейін кең көлемде арттыруға бағыттай ала ма?
Соңғы жеті жылдың нәтижелері бұл көшу процесінің жүріп жатқанын куәландырады. Қазақстан жаһандық пандемияның салдарын, жеткізу тізбегіндегі үзілістерді және геосаяси тұрғыдан бөлшектенген ортаны еңсеруге мәжбүр болды. Соған қарамастан, осы сынақтардан өткен ел 2019 жылмен салыстырғанда экономикалық тұрғыдан ірірек, кәсіпкерлікке бейім және сыртқы әлеммен тығыз байланысқан мемлекетке айналды.
Адамдардың әл-ауқаты арқылы өлшенетін өсім
Қазақстанның жан басына шаққандағы ІЖӨ жеті жыл ішінде 50%-дан астам өсті. Бұл сыртқы қатарынан болған сілкіністерге қарамастан кеңейе түскен экономиканың өсімін, сондай-ақ халық санының 20 миллионнан астам адамға жеткенін көрсетеді. Бұл сонымен қатар Қазақстанды Орталық Азиядағы ерекше жағдайға ие етеді. Дүниежүзілік банктің 2025 жылғы деректері бойынша, елімізде жан басына шаққандағы ІЖӨ шамамен 14 700 долларды құраса, Өзбекстанда — шамамен 4 000 доллар, ал Қырғыз Республикасында — шамамен 3 100 доллар болды.
Алайда, жан басына шаққандағы табыс көрсеткіші экономиканың қалай жұмыс істейтінін толық түсіндіре алмайды. Жеке кәсіпкерліктің рөлінің артуынан елеулі өзгерістер анық байқалады. Қазақстанда шағын және орта бизнесте шамамен 4,5 миллион адам жұмыспен қамтылды — бұл жеті жыл бұрынғыдан 31,6%-ға артық. Тіркелген ШОБ субъектілерінің саны одан да жылдам өсіп, 47,5%-ға ұлғайды және 2025 жылдың соңында 2,3 миллионға жетті. Іс жүзінде бұл бүгінде Қазақстанның әрбір бесінші тұрғыны осы сектормен байланысты екенін білдіреді.
Бұл маңызды, өйткені Қазақстан көптеген ресурсқа бай экономикаларға тән мәселемен — мемлекет пен бірнеше ірі компаниялардың дәстүрлі түрде үстем орын алуымен бұрыннан бетпе-бет келеді. Шағын бизнестің кеңеюі бұл құрылымдық мәселе жойылды дегенді білдірмейді. Бірақ ол елдің дәстүрлі салаларымен қатар кеңірек кәсіпкерлік экономиканың қалыптасып жатқанын көрсетеді.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тұсында бұл өзгеріс экономикалық мүмкіндіктерді шоғырландырмауға бағытталған ауқымды әрекеттің бір бөлігіне айналды. Оның «Әділетті Қазақстан» туралы саяси үндеуі көбінесе институционалдық және әлеуметтік реформалар тұрғысынан қарастырылады. Алайда, оның экономикалық маңызы кем түспейді: өсім тек көбірек адам қатыса алған жағдайда ғана тұрақты бола алады. Жаңа кәсіпорындар, өнеркәсіптік жобалар, құрылыс және мемлекеттік қызметтер — мұның бәрі жас және урбанизацияланған халықты жұмыспен қамтамасыз етуі тиіс еңбек нарығының қалыптасуына ықпал етті.
Экономикалық өсімнің көзбен көрінуі
Экономикалық көрсеткіштер материалдық сипатқа ие болған кезде ерекше сенімді көрінеді. Қазақстанда соңғы жылдардағы қайта құрулардың айтарлықтай бөлігі тұрғын үйлерден, мектептерден, медициналық мекемелер мен зауыттардан көрінеді. 2019-2025 жылдар аралығында елде 118,3 миллион шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Бұл ауқым Қазақстандағы өсіп келе жатқан сұранысты да, демографиялық шынайылықты да көрсетеді. Ел халқы көбеюде, қалалар жаңа тұрғындарды тартуда, ал жас отбасыларға баспана мен инфрақұрылым қажет.
Дәл сол себепті 761 мектеп пен 345 балабақшаның салынуы — бұл жай ғана статистикалық көрсеткіштер жиынтығы емес. Жаңа мектептер толы сыныптар, ірі қалалық орталықтарға көшу және қазақстандықтардың жаңа буынының пайда болуы сияқты сын-қатерлерге жауап береді. Олардың маңызы тек ғимараттарда ғана емес, сонымен бірге жылдам жүріп жатқан экономикалық және демографиялық өсімнің балаларға жақсы жағдай жасай алуында.
Денсаулық сақтау жүйесі де осыған ұқсас түрде кеңейіп келеді. Тек үш жыл ішінде — 2023 пен 2025 жылдар аралығында — елде 813 медициналық нысан салынды, оның 655-і ауылдық жерлердегі алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсету мекемелері болып табылады. Сол кезеңде күтілетін өмір сүру ұзақтығы 2,79 жылға өсіп, 75,97 жасқа жетті.
Ешбір жеке саясат немесе құрылыс бағдарламасы мұндай өзгерісті толығымен түсіндіре алмайды. Өмір сүру ұзақтығы табысқа, өмір салтына, медициналық көмектің қолжетімділігіне, қоршаған ортаның жағдайына және демографиялық факторларға байланысты. Дегенмен, өзгерістер бағытының маңызы зор. Ұлттық дамудың ең айқын өлшемдерінің бірі — экономиканың көбірек өнім шығаруы ғана емес, адамдардың ұзағырақ әрі салауатты өмір сүруі.
Президент Тоқаевтың президенттігі бұл басымдықтардың өзгеруімен тұспа-тұс келді. Оның әкімшілігі жас, сыртқы әлеммен тығыз байланысқан және он жыл бұрынғыға қарағанда талапшыл бола түскен қоғамға жауап беруге мәжбүр болды. Тұрақтылық бұрынғыдай бағаланады, бірақ ол адамдарға нақты не әкеліп жатқанымен де өлшенетін болды.
Тауар импортынан өндіріске көшу
Қазақстанның экономикалық моделін тек әлеуметтік шығындар есебінен өзгерту мүмкін емес. Сондай-ақ ел тұтынатын өнімнің көбірек бөлігін өзі өндіріп, өндіруші салалардан тыс жерлерде жұмыс орындарын құруы қажет.
Автомобиль жасау өнеркәсібі бұған айқын мысал бола алады. Соңғы жеті жылда Қазақстан шамамен 800 мың автокөлік шығарды. Ел ішінде құрастырылған көлік — жай ғана тұтыну тауары емес. Оны өндіру жеткізушілерді, логистикалық компанияларды, инженерлерді, техникалық мамандар мен білікті жұмысшыларды қолдайды. Бұл сонымен қатар бұрын іс жүзінде болмаған өнеркәсіптік құзыреттердің біртіндеп қалыптасып жатқанын көрсетеді.
Ұқсас үрдіс басқа да салаларда байқалады. Қазақстан үкіметінің деректері бойынша, тек арнайы экономикалық және индустриялық аймақтарда 2025 жылдың соңына қарай 860 жоба жүзеге асырылып, 57 200-ден астам жұмыс орны құрылды. Сонымен қатар, 2030 жылға қарай сол жерлерде тағы да 200-ге жуық жаңа жоба жүзеге асырылып, жұмыс орындары ашылады және өндірістің өсуіне ықпал етеді деп күтілуде. Сондай-ақ Қазақстан 2025-2029 жылдары 140 өндірістік жобаны іске қосуды жоспарлап отыр. Әрбір жаңа зауыт тарихи тұрғыдан шикізат экспортына қатты тәуелді болған экономиканың өндірістік базасын кеңейтеді.
Қазақстан өз табиғи артықшылықтарынан бас тартпайды. Мұнай, уран, металдар және ауыл шаруашылығы оның өркендеуінің негізі болып қала береді. Неғұрлым шынайы мақсат — олардың айналасында қосымша экономикалық деңгейлерді құру: шикізатты ел ішінде өңдеу, дайын өнімді көбірек шығару және жергілікті өндірушілерді халықаралық жеткізу тізбектеріне қосу.
Дәл осы жерде Қазақстанның географиялық орналасуы өзгеше мағынаға ие бола бастайды. Көптеген жылдар бойы дүниежүзілік мұхитқа шыға алмайтын ең үлкен ел мәртебесі ең алдымен шектеу ретінде қарастырылды. Бүгінгі таңда Еуразия арқылы өтетін сауда жолдары қайта қаралып жатқан кезде, Қазақстан өзін Қытай, Еуропа, Ресей, Кавказ және Орталық Азияның кең аймағы арасындағы байланыстырушы буын ретінде жиі көрсетеді.
Өңірдің ең ірі экономикалық платформасы
Орталық Азия тұтастай алғанда жаңару кезеңіне қадам басты. Өзбекстан өз экономикасын ашып, қарқынды даму қарқынын көрсетуде. Қырғыз Республикасы мен Тәжікстан да төменгі деңгейден бастағанына қарамастан, жоғары өсу қарқынын көрсетуде. Олардың прогресі Қазақстан үшін тиімді: дамып келе жатқан көршілес елдер үлкен нарықтарды, тығыз сауда байланыстарын және ықпалды аймақты білдіреді. Алайда, Орталық Азия экономикалары әзірге осындай деңгейдегі қаржылық және институционалдық мүмкіндіктерге ие емес.
Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша, Қазақстан экономикасының номиналды көлемі 2025 жылы шамамен 306 миллиард долларға жетті, ал Өзбекстан экономикасы шамамен 147 миллиард долларды, Қырғыз Республикасынікі — 22,6 миллиард долларды құрады. Жан басына шаққандағы жоғары табыс, жинақталған инвестиция көлемі, дамыған қаржы секторы және халықаралық іскерлік инфрақұрылым Қазақстанға өңірде ерекше рөл атқаруға мүмкіндік береді.
Шет ел инвестицияларының ауқымы бұл артықшылықты айқын көрсетеді. Тікелей шетелдік инвестициялардың (ТШИ) жалпы ағыны тек 2025 жылдың өзінде 20,5 миллиард долларға жетіп, 2024 жылмен салыстырғанда 14,4%-ға өсті. Қазақстан экономикасы инвестицияларды тартуды жалғастыруда. Бұл көрсеткіштердің өзі елдің ерекше жаһандық белсіздік жағдайында халықаралық капиталды тарту қабілетін сақтап қалғанын көрсетеді.
Инвесторларды ішінара табиғи ресурстар қызықтырады, бірақ тек бұл емес. Қазақстан ірі экономиканы, айналадағы нарықтарға қолжетімділікті, Шығыспен де, Батыспен де орнатылған байланыстарды, сондай-ақ халықаралық бизнеске бағытталған қаржы институттарын ұсынады. Мұндай үйлесімді басқа елде тез арада қайта жасау қиын.
Бүгінде Қазақстан өңірдің басты экономикалық платформасы — капитал тартылатын, өнім өндірілетін және компанияларға кеңірек Орталық Азия нарығына шығуға мүмкіндік берілетін орын қызметін атқарады.
Сілкіністер дәуіріндегі қозғалыс
Жеті жыл — мемлекеттің дамуындағы салыстырмалы түрде қысқа кезең, бірақ Қазақстан үшін бұл ерекше оқиғаларға толы уақыт кесіндісі болды. Президент Тоқаев 2019 жылы қызметке кіріскен сәттен бастап, тіпті анағұрлым тұрақты саяси және экономикалық жүйелер үшін де сынақ болатын дағдарыстар жағдайында елді басқарды. Оның басшылығы бір ғана маңызды жобамен емес, мемлекет, бизнес және қоғам арасындағы қатынастарды қайта құру әрекетімен сипатталды. Бұған әлеуметтік инфрақұрылымға ерекше назар аудару, кәсіпкерлікті қолдау, өнеркәсіпті дамыту және мемлекеттік институттардың тиімділігін арттыру жұмыстары кірді.
Сонымен қатар, Қазақстан ірі державалардың арасында орналасқан ел үшін өмірлік маңызы бар прагматикалық көпвекторлы сыртқы саясатын сақтап қалды. Қытаймен, Ресеймен, Еуропалық Одақпен, АҚШ-пен, сондай-ақ кеңірек ислам және түркі әлемімен жұмыс қатынастарын қолдау елге геосаяси бөліну жағдайында капитал тартуға және маневр жасау кеңістігін сақтауға мүмкіндік берді.
Дегенмен, маңызды сын-қатерлер сақталуда. Инфляция үрім-бұрақ кірісіне әсер етуді жалғастыруда. Ірі қалалар мен ауылдық жерлер арасындағы айырмашылықтар әлі де байқалады. Инфрақұрылым демографиялық өсімге ілесуі тиіс, ал мемлекеттің экономикаға қатысуы әлі де айтарлықтай жоғары. Жаңа өнеркәсіптік кәсіпорындар тек өндірістік көрсеткіштерді орындап қана қоймай, шынайы бәсекеге қабілетті болуы тиіс.
Бұл шектеулерді мойындау соңғы жеті жылдағы өзгерістердің ауқымын азайтпайды. Керісінше, оларды анағұрлым сенімді етеді. Жаңа пәтерде күнін бастаған, баласын жаңа мектепке жіберетін және әртараптандырылып жатқан экономикада күн көретін қарапайым отбасы өздерін ұлттық трансформацияның куәгері ретінде қабылдамауы мүмкін. Алайда, түптеп келгенде, даму дәл осындай күнделікті өзгерістер арқылы өлшенеді.
Қазақстан өз көшу кезеңін әлі аяқтаған жоқ. Бірақ Президент Тоқаевтың тұсында ел бұрынғы жетістіктерді сақтаудан өзінің кезекті даму кезеңінің экономикалық және әлеуметтік негіздерін қалыптастыруға көшті.
