Berlin Today analitikteri ekonomikalyq ósý Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy pozitsiiasyn qalai nyǵaitqanyn baiandady, dep habarlaidy dalanews.kz.
Qazaqstandaǵy ádettegi jumys kúniniń tańynda bir otbasy birneshe jyl buryn ǵana salynǵan páterinen shyǵyp, balasyn jańadan ashylǵan mektepke aparyp, jumysqa el ishinde qurastyrylǵan kólikpen bara alady. Ata-ananyń biri iri kompaniiada jumys istese, ekinshisi shaǵyn biznespen ainalysyp, tsifrlyq marketpleister arqyly taýar sata alady, qolma-qol aqshasyz tólemderdi qabyldap, memlekettik organdarmen onlain rejimde bailanysa alady.
Jeke-jeke alǵanda bul faktilerdiń eshqaisysy erekshe kórinbeidi. Alaida, olar birigip Qazaqstannyń sońǵy birneshe jylda qanshalyqty ózgergenin kórsetedi. El bul kezeńge 2019 jyly aitarlyqtai tabiǵi resýrstarmen, salystyrmaly túrde damyǵan qarjy júiesimen jáne halyqaralyq investitsiialardy tartýdyń ondaǵan jyldardaǵy tájiribesimen kirdi. Biraq aldynda anaǵurlym kúrdeli suraq turdy: Qazaqstan bul artyqshylyqtardy munai men basqa da shikizat taýarlaryna táýeldiligi az bolashaq ekonomikany daiyndaýmen qatar, ómir súrý deńgeiin keń kólemde arttyrýǵa baǵyttai ala ma?
Sońǵy jeti jyldyń nátijeleri bul kóshý protsesiniń júrip jatqanyn kýálandyrady. Qazaqstan jahandyq pandemiianyń saldaryn, jetkizý tizbegindegi úzilisterdi jáne geosaiasi turǵydan bólshektengen ortany eńserýge májbúr boldy. Soǵan qaramastan, osy synaqtardan ótken el 2019 jylmen salystyrǵanda ekonomikalyq turǵydan irirek, kásipkerlikke beiim jáne syrtqy álemmen tyǵyz bailanysqan memleketke ainaldy.
Adamdardyń ál-aýqaty arqyly ólshenetin ósim
Qazaqstannyń jan basyna shaqqandaǵy IJÓ jeti jyl ishinde 50%-dan astam ósti. Bul syrtqy qatarynan bolǵan silkinisterge qaramastan keńeie túsken ekonomikanyń ósimin, sondai-aq halyq sanynyń 20 millionnan astam adamǵa jetkenin kórsetedi. Bul sonymen qatar Qazaqstandy Ortalyq Aziiadaǵy erekshe jaǵdaiǵa ie etedi. Dúniejúzilik banktiń 2025 jylǵy derekteri boiynsha, elimizde jan basyna shaqqandaǵy IJÓ shamamen 14 700 dollardy qurasa, Ózbekstanda — shamamen 4 000 dollar, al Qyrǵyz Respýblikasynda — shamamen 3 100 dollar boldy.
Alaida, jan basyna shaqqandaǵy tabys kórsetkishi ekonomikanyń qalai jumys isteitinin tolyq túsindire almaidy. Jeke kásipkerliktiń róliniń artýynan eleýli ózgerister anyq baiqalady. Qazaqstanda shaǵyn jáne orta bizneste shamamen 4,5 million adam jumyspen qamtyldy — bul jeti jyl burynǵydan 31,6%-ǵa artyq. Tirkelgen ShOB sýbektileriniń sany odan da jyldam ósip, 47,5%-ǵa ulǵaidy jáne 2025 jyldyń sońynda 2,3 millionǵa jetti. Is júzinde bul búginde Qazaqstannyń árbir besinshi turǵyny osy sektormen bailanysty ekenin bildiredi.
Bul mańyzdy, óitkeni Qazaqstan kóptegen resýrsqa bai ekonomikalarǵa tán máselemen — memleket pen birneshe iri kompaniialardyń dástúrli túrde ústem oryn alýymen burynnan betpe-bet keledi. Shaǵyn biznestiń keńeiýi bul qurylymdyq másele joiyldy degendi bildirmeidi. Biraq ol eldiń dástúrli salalarymen qatar keńirek kásipkerlik ekonomikanyń qalyptasyp jatqanyn kórsetedi.
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń tusynda bul ózgeris ekonomikalyq múmkindikterdi shoǵyrlandyrmaýǵa baǵyttalǵan aýqymdy árekettiń bir bóligine ainaldy. Onyń «Ádiletti Qazaqstan» týraly saiasi úndeýi kóbinese institýtsionaldyq jáne áleýmettik reformalar turǵysynan qarastyrylady. Alaida, onyń ekonomikalyq mańyzy kem túspeidi: ósim tek kóbirek adam qatysa alǵan jaǵdaida ǵana turaqty bola alady. Jańa kásiporyndar, ónerkásiptik jobalar, qurylys jáne memlekettik qyzmetter — munyń bári jas jáne ýrbanizatsiialanǵan halyqty jumyspen qamtamasyz etýi tiis eńbek naryǵynyń qalyptasýyna yqpal etti.
Ekonomikalyq ósimniń kózben kórinýi
Ekonomikalyq kórsetkishter materialdyq sipatqa ie bolǵan kezde erekshe senimdi kórinedi. Qazaqstanda sońǵy jyldardaǵy qaita qurýlardyń aitarlyqtai bóligi turǵyn úilerden, mektepterden, meditsinalyq mekemeler men zaýyttardan kórinedi. 2019-2025 jyldar aralyǵynda elde 118,3 million sharshy metr turǵyn úi paidalanýǵa berildi. Bul aýqym Qazaqstandaǵy ósip kele jatqan suranysty da, demografiialyq shynaiylyqty da kórsetedi. El halqy kóbeiýde, qalalar jańa turǵyndardy tartýda, al jas otbasylarǵa baspana men infraqurylym qajet.
Dál sol sebepti 761 mektep pen 345 balabaqshanyń salynýy — bul jai ǵana statistikalyq kórsetkishter jiyntyǵy emes. Jańa mektepter toly synyptar, iri qalalyq ortalyqtarǵa kóshý jáne qazaqstandyqtardyń jańa býynynyń paida bolýy siiaqty syn-qaterlerge jaýap beredi. Olardyń mańyzy tek ǵimarattarda ǵana emes, sonymen birge jyldam júrip jatqan ekonomikalyq jáne demografiialyq ósimniń balalarǵa jaqsy jaǵdai jasai alýynda.
Densaýlyq saqtaý júiesi de osyǵan uqsas túrde keńeiip keledi. Tek úsh jyl ishinde — 2023 pen 2025 jyldar aralyǵynda — elde 813 meditsinalyq nysan salyndy, onyń 655-i aýyldyq jerlerdegi alǵashqy meditsinalyq-sanitarlyq kómek kórsetý mekemeleri bolyp tabylady. Sol kezeńde kútiletin ómir súrý uzaqtyǵy 2,79 jylǵa ósip, 75,97 jasqa jetti.
Eshbir jeke saiasat nemese qurylys baǵdarlamasy mundai ózgeristi tolyǵymen túsindire almaidy. Ómir súrý uzaqtyǵy tabysqa, ómir saltyna, meditsinalyq kómektiń qoljetimdiligine, qorshaǵan ortanyń jaǵdaiyna jáne demografiialyq faktorlarǵa bailanysty. Degenmen, ózgerister baǵytynyń mańyzy zor. Ulttyq damýdyń eń aiqyn ólshemderiniń biri — ekonomikanyń kóbirek ónim shyǵarýy ǵana emes, adamdardyń uzaǵyraq ári salaýatty ómir súrýi.
Prezident Toqaevtyń prezidenttigi bul basymdyqtardyń ózgerýimen tuspa-tus keldi. Onyń ákimshiligi jas, syrtqy álemmen tyǵyz bailanysqan jáne on jyl burynǵyǵa qaraǵanda talapshyl bola túsken qoǵamǵa jaýap berýge májbúr boldy. Turaqtylyq burynǵydai baǵalanady, biraq ol adamdarǵa naqty ne ákelip jatqanymen de ólshenetin boldy.
Taýar importynan óndiriske kóshý
Qazaqstannyń ekonomikalyq modelin tek áleýmettik shyǵyndar esebinen ózgertý múmkin emes. Sondai-aq el tutynatyn ónimniń kóbirek bóligin ózi óndirip, óndirýshi salalardan tys jerlerde jumys oryndaryn qurýy qajet.
Avtomobil jasaý ónerkásibi buǵan aiqyn mysal bola alady. Sońǵy jeti jylda Qazaqstan shamamen 800 myń avtokólik shyǵardy. El ishinde qurastyrylǵan kólik — jai ǵana tutyný taýary emes. Ony óndirý jetkizýshilerdi, logistikalyq kompaniialardy, injenerlerdi, tehnikalyq mamandar men bilikti jumysshylardy qoldaidy. Bul sonymen qatar buryn is júzinde bolmaǵan ónerkásiptik quzyretterdiń birtindep qalyptasyp jatqanyn kórsetedi.
Uqsas úrdis basqa da salalarda baiqalady. Qazaqstan úkimetiniń derekteri boiynsha, tek arnaiy ekonomikalyq jáne indýstriialyq aimaqtarda 2025 jyldyń sońyna qarai 860 joba júzege asyrylyp, 57 200-den astam jumys orny quryldy. Sonymen qatar, 2030 jylǵa qarai sol jerlerde taǵy da 200-ge jýyq jańa joba júzege asyrylyp, jumys oryndary ashylady jáne óndiristiń ósýine yqpal etedi dep kútilýde. Sondai-aq Qazaqstan 2025-2029 jyldary 140 óndiristik jobany iske qosýdy josparlap otyr. Árbir jańa zaýyt tarihi turǵydan shikizat eksportyna qatty táýeldi bolǵan ekonomikanyń óndiristik bazasyn keńeitedi.
Qazaqstan óz tabiǵi artyqshylyqtarynan bas tartpaidy. Munai, ýran, metaldar jáne aýyl sharýashylyǵy onyń órkendeýiniń negizi bolyp qala beredi. Neǵurlym shynaiy maqsat — olardyń ainalasynda qosymsha ekonomikalyq deńgeilerdi qurý: shikizatty el ishinde óńdeý, daiyn ónimdi kóbirek shyǵarý jáne jergilikti óndirýshilerdi halyqaralyq jetkizý tizbekterine qosý.
Dál osy jerde Qazaqstannyń geografiialyq ornalasýy ózgeshe maǵynaǵa ie bola bastaidy. Kóptegen jyldar boiy dúniejúzilik muhitqa shyǵa almaityn eń úlken el mártebesi eń aldymen shekteý retinde qarastyryldy. Búgingi tańda Eýraziia arqyly ótetin saýda joldary qaita qaralyp jatqan kezde, Qazaqstan ózin Qytai, Eýropa, Resei, Kavkaz jáne Ortalyq Aziianyń keń aimaǵy arasyndaǵy bailanystyrýshy býyn retinde jii kórsetedi.
Óńirdiń eń iri ekonomikalyq platformasy
Ortalyq Aziia tutastai alǵanda jańarý kezeńine qadam basty. Ózbekstan óz ekonomikasyn ashyp, qarqyndy damý qarqynyn kórsetýde. Qyrǵyz Respýblikasy men Tájikstan da tómengi deńgeiden bastaǵanyna qaramastan, joǵary ósý qarqynyn kórsetýde. Olardyń progresi Qazaqstan úshin tiimdi: damyp kele jatqan kórshiles elder úlken naryqtardy, tyǵyz saýda bailanystaryn jáne yqpaldy aimaqty bildiredi. Alaida, Ortalyq Aziia ekonomikalary ázirge osyndai deńgeidegi qarjylyq jáne institýtsionaldyq múmkindikterge ie emes.
Dúniejúzilik banktiń málimetteri boiynsha, Qazaqstan ekonomikasynyń nominaldy kólemi 2025 jyly shamamen 306 milliard dollarǵa jetti, al Ózbekstan ekonomikasy shamamen 147 milliard dollardy, Qyrǵyz Respýblikasyniki — 22,6 milliard dollardy qurady. Jan basyna shaqqandaǵy joǵary tabys, jinaqtalǵan investitsiia kólemi, damyǵan qarjy sektory jáne halyqaralyq iskerlik infraqurylym Qazaqstanǵa óńirde erekshe ról atqarýǵa múmkindik beredi.
Shet el investitsiialarynyń aýqymy bul artyqshylyqty aiqyn kórsetedi. Tikelei sheteldik investitsiialardyń (TShI) jalpy aǵyny tek 2025 jyldyń ózinde 20,5 milliard dollarǵa jetip, 2024 jylmen salystyrǵanda 14,4%-ǵa ósti. Qazaqstan ekonomikasy investitsiialardy tartýdy jalǵastyrýda. Bul kórsetkishterdiń ózi eldiń erekshe jahandyq belsizdik jaǵdaiynda halyqaralyq kapitaldy tartý qabiletin saqtap qalǵanyn kórsetedi.
Investorlardy ishinara tabiǵi resýrstar qyzyqtyrady, biraq tek bul emes. Qazaqstan iri ekonomikany, ainaladaǵy naryqtarǵa qoljetimdilikti, Shyǵyspen de, Batyspen de ornatylǵan bailanystardy, sondai-aq halyqaralyq bizneske baǵyttalǵan qarjy institýttaryn usynady. Mundai úilesimdi basqa elde tez arada qaita jasaý qiyn.
Búginde Qazaqstan óńirdiń basty ekonomikalyq platformasy — kapital tartylatyn, ónim óndiriletin jáne kompaniialarǵa keńirek Ortalyq Aziia naryǵyna shyǵýǵa múmkindik beriletin oryn qyzmetin atqarady.
Silkinister dáýirindegi qozǵalys
Jeti jyl — memlekettiń damýyndaǵy salystyrmaly túrde qysqa kezeń, biraq Qazaqstan úshin bul erekshe oqiǵalarǵa toly ýaqyt kesindisi boldy. Prezident Toqaev 2019 jyly qyzmetke kirisken sátten bastap, tipti anaǵurlym turaqty saiasi jáne ekonomikalyq júieler úshin de synaq bolatyn daǵdarystar jaǵdaiynda eldi basqardy. Onyń basshylyǵy bir ǵana mańyzdy jobamen emes, memleket, biznes jáne qoǵam arasyndaǵy qatynastardy qaita qurý áreketimen sipattaldy. Buǵan áleýmettik infraqurylymǵa erekshe nazar aýdarý, kásipkerlikti qoldaý, ónerkásipti damytý jáne memlekettik institýttardyń tiimdiligin arttyrý jumystary kirdi.
Sonymen qatar, Qazaqstan iri derjavalardyń arasynda ornalasqan el úshin ómirlik mańyzy bar pragmatikalyq kópvektorly syrtqy saiasatyn saqtap qaldy. Qytaimen, Reseimen, Eýropalyq Odaqpen, AQSh-pen, sondai-aq keńirek islam jáne túrki álemimen jumys qatynastaryn qoldaý elge geosaiasi bóliný jaǵdaiynda kapital tartýǵa jáne manevr jasaý keńistigin saqtaýǵa múmkindik berdi.
Degenmen, mańyzdy syn-qaterler saqtalýda. Infliatsiia úrim-buraq kirisine áser etýdi jalǵastyrýda. Iri qalalar men aýyldyq jerler arasyndaǵy aiyrmashylyqtar áli de baiqalady. Infraqurylym demografiialyq ósimge ilesýi tiis, al memlekettiń ekonomikaǵa qatysýy áli de aitarlyqtai joǵary. Jańa ónerkásiptik kásiporyndar tek óndiristik kórsetkishterdi oryndap qana qoimai, shynaiy básekege qabiletti bolýy tiis.
Bul shekteýlerdi moiyndaý sońǵy jeti jyldaǵy ózgeristerdiń aýqymyn azaitpaidy. Kerisinshe, olardy anaǵurlym senimdi etedi. Jańa páterde kúnin bastaǵan, balasyn jańa mektepke jiberetin jáne ártaraptandyrylyp jatqan ekonomikada kún kóretin qarapaiym otbasy ózderin ulttyq transformatsiianyń kýágeri retinde qabyldamaýy múmkin. Alaida, túptep kelgende, damý dál osyndai kúndelikti ózgerister arqyly ólshenedi.
Qazaqstan óz kóshý kezeńin áli aiaqtaǵan joq. Biraq Prezident Toqaevtyń tusynda el burynǵy jetistikterdi saqtaýdan óziniń kezekti damý kezeńiniń ekonomikalyq jáne áleýmettik negizderin qalyptastyrýǵa kóshti.
