Қазақстан жасанды интеллектінің дамуын тәжірибелердің санымен емес, нақты енгізілген жобалармен, жасалған келісімшарттармен, отандық технологиялық өнімдермен және экономикалық тиімділікпен бағалайтын кезеңге қадам басты. AI & Digital Bridge 2026 форумында Қасым-Жомарт Тоқаев экономика сұранысына негізделген салалық міндеттерді айқындап, технологиялық командалар кәсіпорындардың нақты мәселелерін шешетін AI Challenge жобасын іске қосуды ұсынды.
Сонымен бірге Президент қуатты жасанды интеллект жүйелерін басқару мәселесін халықаралық деңгейде көтерді. Қасым-Жомарт Тоқаев Дональд Трамптың бастамасымен АҚШ-та жасалған жетекші технологиялық компаниялардың жасанды интеллектіні басқару және оның қауіпсіздігі саласындағы ынтымақтастық туралы келісімін қолдады. Мемлекет басшысының пікірінше, бұл модель жан-жақты сараптамадан өткеннен кейін болашақ халықаралық пактінің өзегіне және аса қуатты AI жүйелеріне ортақ ережелер қалыптастыруға негіз бола алады.
Халықаралық талаптарды жасанды интеллектіні экономикаға іс жүзінде енгізумен қалай ұштастыруға болады? Сәтті аяқталған пилоттық AI жобасынан кейін қандай қадам жасалуы керек? Қазақстан есептеу қуатын төл технологиялық өнімдері мен зияткерлік меншігіне қалай айналдыра алады? Осы сауалдарға AI & Digital Bridge 2026 форумының негізгі спикерлерінің бірі, Polynome Group компаниясының негізін қалаушы әрі бас директоры Александр Ханин жауап берді.
— Президент Қасым-Жомарт Тоқаев экономика сұранысына сай салалық AI міндеттерінің тізімін жасап, AI Challenge жобасын іске қосуды ұсынды. Мұндай тетік технологиялық әзірлемелерді нақты өндіріске енгізуге ықпал ете ала ма?
— Иә, егер бұл бастама әуел бастан технологияны коммерциялық тұрғыдан енгізуге бастайтын жол ретінде құрылса, өте пайдалы тетікке айнала алады. Қазір модельдерге қол жеткізу мүмкіндігі кеңейіп келеді. Алайда жұмыс істейтін прототип пен кәсіпорынға күн сайын нақты пайда әкелетін толыққанды жүйенің арасында ауқымды инженерлік және ұйымдастырушылық жұмыс бар.
Сондықтан AI Challenge аясындағы әрбір міндет нақты тапсырыс берушіден келуі керек. Жобаға жауапты жетекші, қолжетімді деректер, сынақ өткізетін алаң және нәтиженің алдын ала келісілген өлшемдері болуы қажет. Мысалы, өндірістегі бос тұрып қалу уақытын қысқарту көзделсе, алдымен оның бастапқы деңгейін, әр сағаттық үзілістің құнын және жасанды интеллектінің тиімділігін өндірістегі өзге өзгерістерден қалай ажырататынымызды нақты білуіміз керек.
Сәтті сынақтан кейін не болатынын алдын ала анықтау да аса маңызды. Сатып алу туралы шешімді кім қабылдайды, оған қай бюджеттен қаржы бөлінеді және әзірлеуші қандай талаптарды орындауға тиіс деген сұрақтарға нақты жауап болуы керек. Стартап үшін осы кезеңдегі белгісіздік көбіне техникалық міндеттің өзінен де күрделі кедергіге айналады. Мен ақылы пилоттық жобаларды және келісілген көрсеткіштер орындалған жағдайда келісімшартқа өтудің түсінікті тәртібін енгізер едім.
Polynome компаниясында біз физикалық процестерге арналған жасанды интеллектімен жұмыс істейміз. Мұнда жүйе анықтаған әрбір жағдай нақты әрекетке ұласуы керек. Жүйе мәселені көре алады, бірақ оған біреу дер кезінде әрекет еткенде ғана экономикалық нәтиже пайда болады. Сондықтан сынақ қызметкерлердің жұмысын қоса алғанда, бүкіл процесті қамтуға тиіс.
Келесі маңызды кезең — шешімді екінші нысанға енгізу. Бұл өнімнің қандай бөлігін қайта пайдалануға болатынын және оны жаңа жағдайға бейімдеу қанша тұратынын көрсетеді. Меніңше, AI Challenge нәтижесін ақылы енгізілген жобалар, барлық шығын ескерілген экономикалық тиімділік және өнімнің келесі тапсырыс берушілерге де қызмет көрсете алу мүмкіндігі арқылы бағалау қажет.
Осылайша, Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған тетік технология нарығындағы негізгі мәселелердің бірін шеше алады. Ол кәсіпорынның нақты міндетінен бастап, AI әзірлемесін коммерциялық келісімшартқа жеткізіп, кейін оны кең көлемде қолдануға мүмкіндік беретін айқын жол қалыптастырады.
— Қасым-Жомарт Тоқаев Дональд Трамптың бастамасымен жетекші технологиялық компаниялар арасында жасалған жасанды интеллектіні басқару туралы келісімді қолдап, оны болашақ халықаралық пактінің ықтимал негізі ретінде қарастыруды ұсынды. Бұл тәсіл аса қуатты AI жүйелеріне арналған ортақ халықаралық ережелердің негізіне айнала ала ма?
— Мен Қасым-Жомарт Тоқаевтың идеясын салдары жекелеген компаниялар мен мемлекеттердің шегінен шығатын технологияларға ортақ жауапкершілік қалыптастыру талпынысы деп түсінемін. Егер бір жүйені әртүрлі елдегі миллиондаған адам пайдаланса, оны бақылаудың ұлттық тетіктері жеткіліксіз болуы мүмкін.
Дональд Трамптың бастамасымен АҚШ-та жасалған жетекші технологиялық компаниялардың келісімі осы тұрғыдан алғанда пайдалы бастапқы қадам саналады. Ол ерікті сипатқа ие әрі ішкі және сыртқы тексерулер жүргізуді көздейді. Егер бұл бастама халықаралық тетікке ұласатын болса, оған қатысушылардың міндеттері мен сол талаптардың орындалуын тексеру тәсілдерін бөлек келісу қажет.
Мемлекетаралық деңгейде дамытуға болатын бірнеше бағыт бар. Ең алдымен, жүйелерді кең көлемде іске қоспас бұрын олардың қауіпті мүмкіндіктерін бағалаудың ортақ тәсілдері қажет. Бұған қоса, тәуелсіз тексеру жүргізу, елеулі оқиғалар туралы ақпарат алмасу және анықталған қауіптер үшін компания басшылығының жауапкершілігін белгілеу маңызды. Мемлекеттер қандай жағдайда жүйені қолдануды шектеу немесе толық тоқтату керектігін де алдын ала келісуге тиіс.
Сонымен бірге «қуатты жасанды интеллект» ұғымы реттеу үшін жеткілікті деңгейде нақты емес. Талаптар жүйенің шынайы мүмкіндіктеріне негізделуі керек. Яғни оның қандай әрекеттерді өз бетінше орындай алатыны, қандай ресурстарға қол жеткізетіні және қаншалықты зиян келтіруі мүмкін екені ескерілуге тиіс. Бұл мүмкіндіктер өзгерген сайын бағалау да қайта жүргізілуі қажет.
Әзірлеуші ретінде мен үшін жүйені басқару мүмкіндігі аса маңызды. Оның өкілеттік шегі сырттан белгіленіп, қажет кезде адам араласа алатыны тәжірибе жүзінде тексерілуі керек. «Бақылау адамның қолында қалады» деген мәлімдеменің өзі жеткіліксіз.
Сондықтан Президент Тоқаевтың ұсынысында нақты практикалық қисын бар. Бұған дейін қалыптасқан корпоративтік міндеттемелер тетігін ауқымды жүйенің алғашқы деңгейі ретінде қарастыруға болады. Егер сараптамалық талқылаудан кейін оның негізінде ортақ талаптар, тексеру рәсімдері және аса қуатты жүйелерді қолданудың шегі келісілсе, бұл жасанды интеллект саласындағы халықаралық ережелерді қалыптастыруға едәуір жақындатады.
Халықаралық тәсіл тек ірі модельдер әзірленетін елдердің ғана мүддесін қамтымауы керек. Жасанды интеллектіні белсенді енгізіп жатқан мемлекеттерге де тәуекелдерді бағалауға қол жеткізу, өз азаматтарын қорғау және ортақ ережелерді әзірлеуге толыққанды қатысу мүмкіндігі қажет.
— Президент жасанды интеллектіні тәуекел деңгейіне қарай реттеуді және технологиялардың дамуын шамадан тыс шектеулермен тежемеу үшін реттеуші сынақ алаңдарын пайдалануды да ұсынды. Еркін тәжірибе мен міндетті қауіпсіздік талаптарының арасы қалай ажыратылуы керек?
— Мен бұл шекті қателіктің салдары мен жүйенің қаншалықты дербес әрекет ететініне қарап белгілер едім. Қызметкерге құжаттың бастапқы нұсқасын дайындауға көмектесетін жасанды интеллект пен өндірістік жабдықты басқаратын жүйе мүлде бөлек деңгейде тексерілуі керек. Тіпті бір модельдің өзі қай салаға қосылғанына және оған қандай өкілеттік берілгеніне қарай әртүрлі қауіп тудыруы мүмкін.
Бастапқы кезеңде әзірлеушілерге бақыланатын ортада тәжірибе жүргізуге кең мүмкіндік берілуі қажет. Алайда технология адамдардың өміріне, қаржылық шешімдерге немесе аса маңызды инфрақұрылымға жақындаған сайын талаптар да күшейтілуге тиіс. Мұндай жағдайда жүйенің сапасын нақты ортада тексеру, деректерді қорғау, оның барлық әрекетін тіркеу және жауапкершілікті нақты бөлу қажет.
Реттеуші сынақ алаңы тәжірибенің ауқымы, мерзімі, рұқсат етілетін тәуекелдері мен оны тоқтатуға негіз болатын жағдайлар жөнінде реттеушімен алдын ала келісуге мүмкіндік бергенде ғана тиімді болады. Сонымен қатар команда сынақ алаңынан шығу шарттарын да білуі керек. Яғни сәтті тәжірибе толыққанды жұмысқа жол ашуға тиіс.
Сондықтан Президент айтқан тәуекелге негізделген тәсіл кәсіпкер үшін де маңызды. Әзірлеушіге болжамдылық қажет. Ол өнімді дамытудың әр кезеңінде қандай талаптар қойылатынын және нарыққа шығу үшін не істеу керектігін алдын ала түсінуі керек.
Мен ашықтықты да практикалық тұрғыдан қабылдаймын. Тапсырыс беруші жүйенің қай жағдайда сенімді жұмыс істейтінін, қай жерде қателесуі мүмкін екенін және ақау туындағаннан кейін оқиғаның барысын қалай қалпына келтіруге болатынын білуге тиіс. Ал маңызды шешім әсер еткен адам оны қайта қаратуға мүмкіндік алуы қажет.
— Қазақстан есептеу инфрақұрылымын дамытып, Alem.ai, Astana Hub және Qazaq AI Research University жобаларын қатар ілгерілетіп жатыр. Бұл ресурстар қазақстандық AI өнімдеріне, зияткерлік меншікке және экспортқа жүйелі түрде айналуы үшін не істеу керек?
— Негізгі мәселе жасалған құнның қандай бөлігі Қазақстанда қалатынына байланысты. Есептеу инфрақұрылымы қажетті негіз қалыптастырады. Бірақ отандық өнімдер жергілікті командалар күрделі міндеттерді шешуге, өз әзірлемелеріне қатысты құқықтарын сақтауға және оларды келесі тапсырыс берушілерге сатуға мүмкіндік алған кезде ғана пайда болады.
Мен есептеу қуатын, университеттік зерттеулер мен кәсіпкерлік бағдарламаларды кәсіпорындармен бірлескен жобалар арқылы байланыстырар едім. Мұндай командаларда зерттеушілер, өнім әзірлейтін инженерлер және өндірістік процесті жақсы білетін тапсырыс беруші мамандар бірге жұмыс істеуге тиіс.
Ғалымдарға нақты міндеттер мен сапалы деректерге қол жеткізу қажет. Кәсіпкерлер зерттеулерді сенімді өнімге айналдыра алуы керек. Ал кәсіпорындар технологияны енгізуден түсетін экономикалық пайданы анық түсінуге тиіс.
Зияткерлік меншікке иелік ету шарттары да ерекше назар аударуды қажет етеді. Олар жоба басталмай тұрып белгіленуі керек. Тапсырыс беруші өз деректерін бақылау құқығын сақтауы, ал әзірлеуші келісілген шекте технологияны коммерцияландыру мүмкіндігіне ие болуы қажет. Егер әрбір жоба команданы бір ғана кәсіпорынға толық тәуелді етсе, экспортқа бағытталған бизнес құру қиын болады.
Қаржыландыру да жұмыстың әр кезеңін ескеруі керек. Зерттеуге уақыт қажет және оның нәтижесі алдын ала белгісіз болуы мүмкін. Ал коммерцияландыру кезеңіне өткенде төлем жасауға дайын клиенттің болуы, енгізу құны және нәтижені өзге жерде қайталау мүмкіндігі шешуші мәнге ие болады.
Отандық AI өнімі халықаралық модельдер мен ашық технологияларды қолдана алады. Оның құндылығы салалық алгоритмдерде, сапаны бағалау құралдарында, жүйелерді өзара ықпалдастыруда және жинақталған инженерлік тәжірибеде болуы мүмкін.
Қазақстандық команда өнімін өз бетінше дамытып, клиент алдында жауапкершілік алып, сыртқы нарықтан табыс таба алуы маңызды. Сонда ғана қазір қалыптасып жатқан инфрақұрылым технологиялық база болып қана қоймай, елдің төл AI экономикасының негізіне айналады.
— Сіз Біріккен Араб Әмірліктерінің халықаралық AI экожүйесі мен мемлекет, университеттер, инвесторлар және технологиялық компаниялар тығыз байланыста жұмыс істейтін тәжірибесін жақсы білесіз. Осы үлгінің қандай тұстары Қазақстанға пайдалы болуы мүмкін және еліміздің өзіндік бәсекелік артықшылығы неде?
— БАӘ үлгісіндегі ең пайдалы тұс — қатысушылар арасындағы байланыстың дұрыс ұйымдастырылуы. Кәсіпкер үшін ғылыми серіктесті қаншалықты жылдам таба алатыны, инфрақұрылымға қол жеткізуі, ықтимал тапсырыс берушімен кездесуі және қаржыландыру мәселесін талқылауы өте маңызды. Осы мүмкіндіктердің бәрі бір-бірімен байланысқанда әзірлемеден нарыққа дейінгі жол қысқарады.
MBZUAI тәжірибесі осы тұрғыдан назар аударуға тұрарлық. Онда ғылыми зерттеумен қатар кәсіпкерлерді қолдау және технологияларды коммерцияландыру бағыттары дамып келеді. Қазақстанға да университеттер, технологиялық компаниялар мен ірі тапсырыс берушілер арасында осындай практикалық байланыс орнату пайдалы.
Деректерін ұсынуға, сынаққа қатысуға және расталған нәтиже үшін ақы төлеуге дайын алғашқы клиенттің болуы ерекше маңызды.
Сонымен қатар инвестициялық басымдықтар Қазақстан экономикасының өзіндік құрылымына сәйкес келуі керек. Инфрақұрылымға қатысты шешімдер оның болашақтағы жүктемесімен, энергияның қолжетімділігімен және сол мүмкіндікті пайдаланатын командалардың міндеттерімен байланыстырылуы қажет. Компанияларды қолдау кезінде технологияның сапасы мен олардың өз бетінше сауда жүргізу мүмкіндігі де ескерілуге тиіс.
Қазақстанның басты әлеуетті артықшылығы өз экономикасын терең білуді технологиялық өнімге айналдыра алу қабілетінде деп есептеймін. Өнеркәсіп, энергетика, көлік және логистика салаларындағы күрделі міндеттер елден тыс нарықтарда да сұранысқа ие болатын шешімдер әзірлеуге мүмкіндік береді. Ол үшін жергілікті инженерлер мен кәсіпорын мамандары қажет. Өйткені қажетті білімнің едәуір бөлігі адамдардың күнделікті жұмыс тәжірибесінде жинақталған.
Қазақ және орыс тілдерінде сапалы жұмыс істейтін, сондай-ақ Орталық Азия нарығының ерекшелігін ескеретін өнімдер де келешегі зор бағыттардың бірі бола алады.
Алайда өңірлік артықшылық әрдайым өнімнің сапасы мен оны енгізудің экономикалық тиімділігі арқылы дәлелденуі керек. Егер Қазақстан технологиялық шешімдер жылдам сыналып, алғашқы клиенттерін тауып, ауқымын кеңейтіп, көрші нарықтарға шыға алатын орта қалыптастырса, бұл елдің өңірлік AI экономикасындағы орнын нығайтатын берік негізге айналады.
