1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كرەملدٸڭ عانا ەمەس, سوناۋ توكيونىڭ دا نازارىنان تىس قالماعان. جاپون ديپلوماتتارى الماتىداعى ساياسي احۋالدى جٸتٸ باقىلاپ, الاڭدا ٶربٸگەن وقيعانىڭ جاي-جاپسارىن قۇپييا جەدەلحاتتار ارقىلى ٶز ەلٸنە جولداپ وتىرعان.
بيىل ايتۋلى وقيعاعا 40 جىل تولادى. وسى تاريحي بەلەس قارساڭىندا كٶپشٸلٸككە بەيمەلٸم تىڭ دەرەكتەر تابىلدى. جاپونتانۋشى-تاريحشى ولجاس قۋانباي جاپونييا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ارحيۆٸنەن جەلتوقسانعا ارنالعان 97 بەتتٸك قۇجاتتى انىقتاعان. وندا نارازىلىقتىڭ شىعۋ سەبەپتەرٸ, مەسكەۋدٸڭ كادرلىق شەشٸمٸنٸڭ استارى جەنە سول كەزدەگٸ قازاق قوعامىنىڭ كٶڭٸل كٷيٸ باياندالادى. Dalanews.kz تٸلشٸسٸ عالىممەن توكيو قورىنداعى جازبالاردىڭ تاريحي ماڭىزى جٶنٸندە ەڭگٸمە ٶربٸتتٸ.
زەرتتەۋشٸنٸڭ سٶزٸنشە, ۇزاق ۋاقىت بويى قۇپييا ساقتالىپ كەلگەن ارحيۆتٸك ماتەريالدار تەك 2019 جىلعى 20 قاراشادا كٶپشٸلٸككە قولجەتٸمدٸ بولعان.
قۇجات 2025 جىلى تابىلعان
ولجاس قۋانباي تاريحي ماتەريالداردى 2025 جىلعى 14 قاراشادا توكيوداعى جاپونييا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ارحيۆٸنەن تاپقان. ول كەزدە زەرتتەۋشٸ توكيو شەت تٸلدەرٸ ۋنيۆەرسيتەتٸندە عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسىپ جٷرگەن.
“PhD جاپونتانۋشى-تاريحشى رەتٸندە ٶز سالاما قاتىستى زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, ارحيۆ ماتەريالدارىن زەردەلەۋ بارىسىندا جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى قۇجاتتارعا كەزٸكتٸم. ولاردى 2025 جىلعى 14 قاراشادا, ساعات 14:54-تە تاپتىم. سول جىلى جاپون تاريحىنا ارنالعان كٸتابىمدى جازىپ جاتقاندىقتان, بۇل دەرەكتەردٸ بٸردەن جارييالاۋعا مٷمكٸندٸك بولمادى”, – دەيدٸ زەرتتەۋشٸ.
ايتۋىنشا, اتالعان ارحيۆتە قازاقستان تاريحىنا قاتىستى ٶزگە دە قۇندى ماتەريالدار بار. سولاردىڭ قاتارىندا 1969 جىلعى جالاڭاشكٶل قاقتىعىسى مەن ٸلە قازاقتارىنىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ تۋرالى جازبالار كەزدەسەدٸ.
“قازٸر قۇجاتتاردى جاپون تٸلٸنەن اۋدارىپ, بٸر جيناققا توپتاستىرىپ جاتىرمىن. الداعى ۋاقىتتا ولاردى ارحيۆتٸك جيناق رەتٸندە شىعارۋ جوسپارىمدا بار”, – دەيدٸ ولجاس قۋانباي.
97 بەتتٸك قۇپييا ارحيۆ
جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى العاشقى قۇجات ەكٸ بٶلٸمنەن جەنە التى ارحيۆتٸك جازبادان قۇرالعان. جالپى كٶلەمٸ – 97 بەت.
ماتەريال جاپونييا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ارحيۆٸندە “كەڭەستٸك ٸشكٸ ساياسات جەنە ۇلتتىق جاعدايلار” دەگەن اتاۋمەن ساقتالعان. ال الماتىداعى وقيعاعا ارنالعان بٶلٸمدەردٸڭ بٸرٸنە “الما-اتاداعى جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸك وقيعاسى” دەگەن اتاۋ بەرٸلگەن.
كٶتەرٸلٸستٸڭ العاشقى كٷندەرٸندەگٸ مەلٸمەتتەر بلوكنوتقا اسىعىس جازىلعان قولجازبا تٷرٸندە تٸركەلٸپ, كەيٸن توكيوعا جەدەلحات ارقىلى جولدانعان. قۇجاتتاردىڭ بٸرٸندە “№609 قۇپييا قۇجات” دەگەن بەلگٸ قويىلعان.
“قۇجاتتاعى ساياسي تۇلعالاردىڭ ەسٸمدەرٸ ارنايى تاڭبالارمەن شيفرلانعان. مىسالى, قوناەۆ – “كۋ”, كولبين – “كو”, رىجكوۆ – “رۋ”, گورباچەۆ – “گو”, برەجنەۆ – “بۋ” دەگەن بەلگٸلەرمەن بەرٸلگەن”, – دەيدٸ تاريحشى.
1986 جىلعى 24 جەلتوقسانداعى مەلٸمەت اسا قۇپييا ەرٸ شيفرلانعان №11-027 جەدەلحاتىمەن جٸبەرٸلگەن.
اقپارات توكيوعا قالاي جەتكەن?
قۇجاتتارعا قاراعاندا, الماتىداعى وقيعا تۋرالى مەلٸمەت جاپونييانىڭ كەڭەس وداعىنداعى ديپلوماتييالىق ٶكٸلدەرٸ ارقىلى جينالعان. بۇل جۇمىسقا كسرو-داعى جاپونييانىڭ تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ ياسۋە كاتوري, كونسۋل سايكي, ديپلوماتتار كيودجي كوماچي مەن توششيو تسۋنودزاكي قاتىسقان.
1984-1987 جىلدارى كيودجي كوماچي مەسكەۋدەگٸ جاپونييا ەلشٸلٸگٸندە ەلشٸ ياسۋە كاتوريدٸڭ كەڭەسشٸسٸ قىزمەتٸن اتقارىپ, ساياسي ساراپتاما مەن كەڭەستٸك ٶكٸلدەرمەن بايلانىسقا جاۋاپتى بولعان. ال ەلشٸلٸكتٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى توششيو تسۋنودزاكي ساياسي اقپارات جيناپ, توكيوعا ەسەپ دايىنداۋمەن جەنە كەڭەستٸك جۋرناليستەر مەن شەنەۋنٸكتەردەن مەلٸمەت الۋمەن اينالىسقان.
“مەسكەۋدەگٸ ەلشٸلٸك پەن جەرگٸلٸكتٸ كونسۋلدىقتار ٶزارا شيفرلانعان جەدەلحاتتار الماسىپ, كەڭەس وداعىندا بولىپ جاتقان وقيعالار تۋرالى توكيوعا ٷزدٸكسٸز اقپارات جٸبەرٸپ وتىرعان. جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىستى قۇجاتتاردا ەلشٸ كاتوري مەن كونسۋل سايكيدٸڭ ەسٸمدەرٸ قاتار كەزدەسەدٸ”, – دەيدٸ ولجاس قۋانباي.
1986 جىلعى 29 جەلتوقساندا جولدانعان كەلەسٸ قۇجات “كسرو-نىڭ ٸشكٸ ساياساتى. الما-اتا قالاسىنداعى تەرتٸپسٸزدٸكتەر” دەپ اتالعان. №6375 قۇجاتقا “شۇعىل” جەنە “جەدەل ٶڭدەۋ” بەلگٸلەرٸ قويىلىپ, ونىڭ فاكس ارقىلى جٸبەرٸلگەنٸ كٶرسەتٸلگەن.
قوناەۆقا دەگەن حالىق ىقىلاسى
جاپون ديپلوماتتارىنىڭ تالداۋىندا جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ باستى سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە مەسكەۋدٸڭ دٸنمۇحامەد قوناەۆقا دەگەن قازاق حالقىنىڭ قولداۋىن دۇرىس باعالاماۋى كٶرسەتٸلگەن.
قۇجاتتا قوناەۆتىڭ باستاپقىدا تاۋ-كەن سالاسىنىڭ مامانى بولعانى, پارتييالىق تەجٸريبەسٸنٸڭ ازدىعىنا قاراماستان رەسپۋبليكا باسشىسى رەتٸندە حالىق اراسىندا ٷلكەن بەدەلگە يە بولعانى جازىلعان.
“جاپون كونسۋلىنىڭ تۇجىرىمىنشا, كسرو باسشىلىعى قازاقتاردىڭ قوناەۆتى ەرەكشە قولدايتىنىنا اتٷستٸ قاراعان. قوناەۆقا دەيٸن رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا قاتارىنان ٷش رەت ورىس ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ كەلگەن. حالىق قولداۋىنا يە قازاق باسشىسىن قايتادان سىرتتان كەلگەن ورىس ازاماتىمەن الماستىرۋ قوعامنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزعان”, – دەيدٸ زەرتتەۋشٸ.
ارحيۆتە رەسپۋبليكاعا بٶلٸنەتٸن ينۆەستيتسييا مەن ٶزگە دە سالالارداعى ەدٸلەتسٸزدٸك سالدارىنان قازاقستان حالقىنىڭ وداقتىق ورتالىققا دەگەن نارازىلىعى بۇرىننان جينالىپ قالعانى ايتىلادى. كولبيننٸڭ تاعايىندالۋى وسى قارسىلىقتىڭ اشىق كٶرٸنۋٸنە تٷرتكٸ بولعان.
جاپون ديپلوماتتارى بۇل جاعدايدى تەك بٸر ادامنىڭ قىزمەتتەن الىنۋىمەن شەكتەمەي, ۇلتتىق مٷددە مەن ورتالىقتىڭ ساياساتى اراسىنداعى قايشىلىق رەتٸندە باعالاعان.
كولبيندٸ تاعايىنداۋدا رىجكوۆتىڭ ىقپالى بولعان با?
جاپون ارحيۆٸندەگٸ تاعى بٸر نازار اۋدارارلىق دەرەك – گەنناديي كولبيننٸڭ قازاقستانعا تاعايىندالۋىنا كسرو مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى نيكولاي رىجكوۆ ىقپال ەتتٸ دەگەن تۇجىرىم.
قۇجات اۆتورلارى كولبيندٸ رىجكوۆتىڭ سەنٸمدٸ ادامى رەتٸندە سيپاتتاعان. جاپون كونسۋلىنىڭ پايىمداۋىنشا, مەسكەۋ بۇل كادرلىق شەشٸم ارقىلى قازاقستانداعى تابيعي رەسۋرستاردى يگەرۋ جۇمىسىن كٷشەيتۋدٸ كٶزدەگەن.
“ارحيۆتە شامامەن 1984 جىلى قازاق كسر اۋماعىنان تابيعي گاز كەن ورنى تابىلعانى ايتىلادى. چەرنوبىل اپاتىنان كەيٸن كەڭەس وداعىندا ەنەرگييا تاپشىلىعى تەرەڭدەپ, جاڭا كەن ورنىن يگەرۋ ٶزەكتٸ مەسەلەگە اينالعان. رىجكوۆ قازاقستانعا كەلٸپ, جۇمىستىڭ باياۋ جٷرٸپ جاتقانىن سىنعا العان. وسىدان كەيٸن ٶزٸنٸڭ سەنٸمدٸ ادامى كولبيندٸ رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا جٸبەرۋ ارقىلى رەسۋرستاردى يگەرۋدٸ جەدەلدەتكٸسٸ كەلگەن دەگەن بولجام جاسالادى”, – دەيدٸ ولجاس قۋانباي.
الايدا جاپون ديپلوماتى مۇنداي قادامنىڭ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ قارسىلىعىن تۋعىزۋى زاڭدى بولعانىن اتاپ ٶتكەن. ٶيتكەنٸ قازاقستاندىقتار ٶندٸرٸستٸڭ كەنجە قالۋىن جەرگٸلٸكتٸ باسشىلىقتىڭ قابٸلەتسٸزدٸگٸنەن ەمەس, مەسكەۋدٸڭ ينۆەستيتسييانى ەدٸلەتسٸز بٶلۋٸنەن كٶرگەن.
كەڭەستٸك كٶزقاراس تا قۇجاتقا ەنگەن
جاپون ديپلوماتتارى جەلتوقسان وقيعاسى جٶنٸندەگٸ مەلٸمەتتەردٸ جيناۋ كەزٸندە “پراۆدا” گازەتٸنٸڭ حالىقارالىق ساياسي شولۋشىسى ۆيتاليي كوريونوۆپەن دە سٶيلەسكەن. ول ارنايى ۇيىمداستىرىلعان كەشكٸ اس كەزٸندە كيودجي كوماچي مەن توششيو تسۋنودزاكيگە الماتىداعى وقيعا تۋرالى كەڭەستٸك بيلٸكتٸڭ ۇستانىمىن جەتكٸزگەن.
كوريونوۆ قازاقستانداعى دەموگرافييالىق احۋالعا توقتالىپ, رەسپۋبليكادا ورىس جەنە ٶزگە سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ٷلەسٸ جوعارى ەكەنٸن تىڭ يگەرۋ مەن يندۋسترييالاندىرۋدىڭ سالدارى رەتٸندە تٷسٸندٸرۋگە تىرىسقان. ول مۇنى ەدەيٸ جٷرگٸزٸلگەن ورىستاندىرۋ ساياساتى دەپ باعالاۋعا بولمايتىنىن ايتقان.
سونداي-اق كەڭەستٸك جۋرناليست جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸن قوناەۆتىڭ اينالاسىنداعى قىزمەتٸنەن ايىرىلىپ قالۋدان قاۋٸپتەنگەن ادامدار ۇيىمداستىردى دەگەن نۇسقانى العا تارتقان.
“ونىڭ جاۋابىنان جاپون ديپلوماتتارىنىڭ كەزدەسۋدە قازاق حالقىنىڭ مٷددەسٸ, ورىستاندىرۋ ساياساتى جەنە ۇلتتىق نارازىلىق مەسەلەلەرٸن كٶتەرگەنٸن اڭعارۋعا بولادى. كوريونوۆ ەڭگٸمە باستالماي جاتىپ-اق كەڭەس وداعىنىڭ ۇلتتىق ساياساتىن اقتاۋعا تىرىسقان”, – دەيدٸ تاريحشى.
دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, ارحيۆتە كەڭەستٸك رەسمي ۇستانىممەن بٸرگە جاپون ديپلوماتتارىنىڭ دەربەس تالداۋى دا ساقتالعان.
“قازاق حالقى” دەگەن اتاۋ جيٸ قولدانىلعان
ولجاس قۋانبايدىڭ نازارىن اۋدارعان تاعى بٸر ەرەكشەلٸك – جاپون ديپلوماتىنىڭ سٶز قولدانىسى.
قۇجاتتاردا “قازاق كسر-ٸ” نەمەسە “قازاقستان حالقى” دەگەن رەسمي اتاۋلارمەن قاتار “قازاق حالقى”, “قازاق رەسپۋبليكاسى”, “قازاق باسشىلىعى”, “قازاقتاردىڭ قوناەۆتى قولداۋى”, “قوناەۆقا دەگەن حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسى” جەنە “قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق سەزٸمٸ” سەكٸلدٸ تٸركەستەر جيٸ كەزدەسەدٸ.
بۇل جاپون ديپلوماتتارىنىڭ الماتىداعى نارازىلىقتى جاي عانا تەرتٸپسٸزدٸك ەمەس, ۇلتتىق سيپاتتاعى ساياسي قۇبىلىس رەتٸندە تٷسٸنۋگە تىرىسقانىن كٶرسەتەدٸ.
“كەڭەستٸك رەسمي اقپارات وقيعانى “ۇلتشىل ەلەمەنتتەر ۇيىمداستىرعان تەرتٸپسٸزدٸك” دەپ سيپاتتادى. ال جاپون ديپلوماتتارى ونىڭ استارىنان مەسكەۋدٸڭ كادرلىق ساياساتىنا, ۇلتتىق تەڭسٸزدٸككە جەنە وداقتىق ورتالىقتىڭ رەسپۋبليكاعا دەگەن كٶزقاراسىنا قارسىلىقتى بايقاعان”, – دەيدٸ زەرتتەۋشٸ.
جاپون باسپاسٶزٸ جەلتوقسان وقيعاسىن قالاي جازدى?
كەڭەس وداعىنىڭ تاسس اقپارات اگەنتتٸگٸ جەلتوقسان وقيعاسىن “الماتىداعى تەرتٸپسٸزدٸكتەر” دەپ حابارلاعان. رەسمي مەلٸمەتتە ستۋدەنتتەردٸڭ كٶلٸكتەردٸ ٶرتەپ, دٷكەندەردٸ قيراتقانى ايتىلعانىمەن, كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ ەرەكەتٸ مەن زارداپ شەككەندەر تۋرالى تولىق اقپارات بەرٸلمەگەن.
جاپونييانىڭ Asahi Shimbun, Yomiuri Shimbun جەنە Mainichi Shimbun گازەتتەرٸ, سونداي-اق تەلەديدار ارنالارى 1986 جىلعى 19–20 جەلتوقساندا تاسس پەن مەسكەۋدە جۇمىس ٸستەگەن Kyodo News جەنە Jiji Press تٸلشٸلەرٸنٸڭ حابارلامالارىنا سٷيەنٸپ, الماتىداعى وقيعا تۋرالى جازعان.
“جاپون باسىلىمدارى نارازىلىقتىڭ قوناەۆتىڭ قىزمەتتەن الىنۋى جەنە ونىڭ ورنىنا قازاقستانعا قاتىسى جوق گەنناديي كولبيننٸڭ تاعايىندالۋىنان كەيٸن باستالعانىن حابارلاعان. الايدا شەتەلدٸك جۋرناليستەرگە الماتىعا بارۋعا رۇقسات بەرٸلمەگەندٸكتەن, وقيعانىڭ شىنايى اۋقىمى حالىقارالىق قاۋىمداستىققا تولىق جەتپەگەن”, - دەيدٸ ولجاس قۋانباي.
40 جىلدان كەيٸن تابىلعان تاريحي كۋەلٸك
توكيودا ساقتالعان قۇجاتتار جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ كەڭەس وداعىنىڭ شەكاراسىنان اسىپ, شەتەلدٸك ديپلوماتتاردىڭ نازارىندا بولعانىن كٶرسەتەدٸ. جاپون ٶكٸلدەرٸ الماتىداعى نارازىلىقتى كٷن سايىن باقىلاپ, دەرەكتەردٸ شيفرلانعان جەدەلحاتتارمەن توكيوعا جەتكٸزٸپ وتىرعان.
بۇل جازبالار جەلتوقساندى كەڭەستٸك رەسمي تٷسٸندٸرمەدەن بٶلەك قىرىنان قاراۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قۇجاتتاردا مەسكەۋدٸڭ كادرلىق ساياساتى, رەسپۋبليكانىڭ تابيعي رەسۋرستارىنا قىزىعۋشىلىق, ينۆەستيتسييا بٶلۋدەگٸ تەڭسٸزدٸك جەنە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مٷددەسٸ ٶزارا بايلانىستا تالدانعان.
تاريحشى ولجاس قۋانباي ەندٸگٸ مٸندەت ارحيۆتٸك ماتەريالداردى تولىق اۋدارىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزۋ ەكەنٸن ايتادى.
“جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى ەلٸ دە اشىلماعان دەرەك كٶپ. جاپونييا ارحيۆٸندەگٸ قۇجاتتار سول تاريحي كەزەڭگە سىرت كٶزبەن بەرٸلگەن باعالاۋدى تانىتادى. ولاردى اۋدارىپ, جٷيەلەپ جارييالاۋ - جەلتوقساننىڭ اقيقاتىن تەرەڭٸرەك تٷسٸنۋگە قوسىلاتىن ٷلەس”, – دەيدٸ ول.
