1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi Kremldiń ǵana emes, sonaý Tokionyń da nazarynan tys qalmaǵan. Japon diplomattary Almatydaǵy saiasi ahýaldy jiti baqylap, alańda órbigen oqiǵanyń jai-japsaryn qupiia jedelhattar arqyly óz eline joldap otyrǵan.
Biyl aitýly oqiǵaǵa 40 jyl tolady. Osy tarihi beles qarsańynda kópshilikke beimálim tyń derekter tabyldy. Japontanýshy-tarihshy Oljas Qýanbai Japoniia Syrtqy ister ministrliginiń arhivinen Jeltoqsanǵa arnalǵan 97 bettik qujatty anyqtaǵan. Onda narazylyqtyń shyǵý sebepteri, Máskeýdiń kadrlyq sheshiminiń astary jáne sol kezdegi qazaq qoǵamynyń kóńil kúii baiandalady. Dalanews.kz tilshisi ǵalymmen Tokio qoryndaǵy jazbalardyń tarihi mańyzy jóninde áńgime órbitti.
Zertteýshiniń sózinshe, uzaq ýaqyt boiy qupiia saqtalyp kelgen arhivtik materialdar tek 2019 jylǵy 20 qarashada kópshilikke qoljetimdi bolǵan.
Qujat 2025 jyly tabylǵan
Oljas Qýanbai tarihi materialdardy 2025 jylǵy 14 qarashada Tokiodaǵy Japoniia Syrtqy ister ministrliginiń arhivinen tapqan. Ol kezde zertteýshi Tokio shet tilderi ýniversitetinde ǵylymi jumyspen ainalysyp júrgen.
“PhD japontanýshy-tarihshy retinde óz salama qatysty zertteý júrgizip, arhiv materialdaryn zerdeleý barysynda Jeltoqsan oqiǵasyna qatysty qujattarǵa keziktim. Olardy 2025 jylǵy 14 qarashada, saǵat 14:54-te taptym. Sol jyly japon tarihyna arnalǵan kitabymdy jazyp jatqandyqtan, bul derekterdi birden jariialaýǵa múmkindik bolmady”, – deidi zertteýshi.
Aitýynsha, atalǵan arhivte Qazaqstan tarihyna qatysty ózge de qundy materialdar bar. Solardyń qatarynda 1969 jylǵy Jalańashkól qaqtyǵysy men Ile qazaqtarynyń turmys-tirshiligi týraly jazbalar kezdesedi.
“Qazir qujattardy japon tilinen aýdaryp, bir jinaqqa toptastyryp jatyrmyn. Aldaǵy ýaqytta olardy arhivtik jinaq retinde shyǵarý josparymda bar”, – deidi Oljas Qýanbai.
97 bettik qupiia arhiv
Jeltoqsan oqiǵasyna qatysty alǵashqy qujat eki bólimnen jáne alty arhivtik jazbadan quralǵan. Jalpy kólemi – 97 bet.
Material Japoniia Syrtqy ister ministrliginiń arhivinde “Keńestik ishki saiasat jáne ulttyq jaǵdailar” degen ataýmen saqtalǵan. Al Almatydaǵy oqiǵaǵa arnalǵan bólimderdiń birine “Alma-Atadaǵy jappai tártipsizdik oqiǵasy” degen ataý berilgen.
Kóterilistiń alǵashqy kúnderindegi málimetter bloknotqa asyǵys jazylǵan qoljazba túrinde tirkelip, keiin Tokioǵa jedelhat arqyly joldanǵan. Qujattardyń birinde “№609 qupiia qujat” degen belgi qoiylǵan.
“Qujattaǵy saiasi tulǵalardyń esimderi arnaiy tańbalarmen shifrlanǵan. Mysaly, Qonaev – “Ký”, Kolbin – “Ko”, Ryjkov – “Rý”, Gorbachev – “Go”, Brejnev – “Bý” degen belgilermen berilgen”, – deidi tarihshy.
1986 jylǵy 24 jeltoqsandaǵy málimet asa qupiia ári shifrlanǵan №11-027 jedelhatymen jiberilgen.
Aqparat Tokioǵa qalai jetken?
Qujattarǵa qaraǵanda, Almatydaǵy oqiǵa týraly málimet Japoniianyń Keńes Odaǵyndaǵy diplomatiialyq ókilderi arqyly jinalǵan. Bul jumysqa KSRO-daǵy Japoniianyń tótenshe jáne ókiletti elshisi Iasýe Katori, konsýl Saiki, diplomattar Kiodji Komachi men Toshio Tsýnodzaki qatysqan.
1984-1987 jyldary Kiodji Komachi Máskeýdegi Japoniia elshiliginde elshi Iasýe Katoridiń keńesshisi qyzmetin atqaryp, saiasi saraptama men keńestik ókildermen bailanysqa jaýapty bolǵan. Al elshiliktiń birinshi hatshysy Toshio Tsýnodzaki saiasi aqparat jinap, Tokioǵa esep daiyndaýmen jáne keńestik jýrnalister men sheneýnikterden málimet alýmen ainalysqan.
“Máskeýdegi elshilik pen jergilikti konsýldyqtar ózara shifrlanǵan jedelhattar almasyp, Keńes Odaǵynda bolyp jatqan oqiǵalar týraly Tokioǵa úzdiksiz aqparat jiberip otyrǵan. Jeltoqsan kóterilisine qatysty qujattarda elshi Katori men konsýl Saikidiń esimderi qatar kezdesedi”, – deidi Oljas Qýanbai.
1986 jylǵy 29 jeltoqsanda joldanǵan kelesi qujat “KSRO-nyń ishki saiasaty. Alma-Ata qalasyndaǵy tártipsizdikter” dep atalǵan. №6375 qujatqa “shuǵyl” jáne “jedel óńdeý” belgileri qoiylyp, onyń faks arqyly jiberilgeni kórsetilgen.
Qonaevqa degen halyq yqylasy
Japon diplomattarynyń taldaýynda Jeltoqsan oqiǵasynyń basty sebepteriniń biri retinde Máskeýdiń Dinmuhamed Qonaevqa degen qazaq halqynyń qoldaýyn durys baǵalamaýy kórsetilgen.
Qujatta Qonaevtyń bastapqyda taý-ken salasynyń mamany bolǵany, partiialyq tájiribesiniń azdyǵyna qaramastan respýblika basshysy retinde halyq arasynda úlken bedelge ie bolǵany jazylǵan.
“Japon konsýlynyń tujyrymynsha, KSRO basshylyǵy qazaqtardyń Qonaevty erekshe qoldaitynyna atústi qaraǵan. Qonaevqa deiin respýblika basshylyǵyna qatarynan úsh ret orys ultynyń ókilderi kelgen. Halyq qoldaýyna ie qazaq basshysyn qaitadan syrttan kelgen orys azamatymen almastyrý qoǵamnyń narazylyǵyn týǵyzǵan”, – deidi zertteýshi.
Arhivte respýblikaǵa bólinetin investitsiia men ózge de salalardaǵy ádiletsizdik saldarynan Qazaqstan halqynyń odaqtyq ortalyqqa degen narazylyǵy burynnan jinalyp qalǵany aitylady. Kolbinniń taǵaiyndalýy osy qarsylyqtyń ashyq kórinýine túrtki bolǵan.
Japon diplomattary bul jaǵdaidy tek bir adamnyń qyzmetten alynýymen shektemei, ulttyq múdde men ortalyqtyń saiasaty arasyndaǵy qaishylyq retinde baǵalaǵan.
Kolbindi taǵaiyndaýda Ryjkovtyń yqpaly bolǵan ba?
Japon arhivindegi taǵy bir nazar aýdararlyq derek – Gennadii Kolbinniń Qazaqstanǵa taǵaiyndalýyna KSRO Ministrler Keńesiniń tóraǵasy Nikolai Ryjkov yqpal etti degen tujyrym.
Qujat avtorlary Kolbindi Ryjkovtyń senimdi adamy retinde sipattaǵan. Japon konsýlynyń paiymdaýynsha, Máskeý bul kadrlyq sheshim arqyly Qazaqstandaǵy tabiǵi resýrstardy igerý jumysyn kúsheitýdi kózdegen.
“Arhivte shamamen 1984 jyly Qazaq KSR aýmaǵynan tabiǵi gaz ken orny tabylǵany aitylady. Chernobyl apatynan keiin Keńes Odaǵynda energiia tapshylyǵy tereńdep, jańa ken ornyn igerý ózekti máselege ainalǵan. Ryjkov Qazaqstanǵa kelip, jumystyń baiaý júrip jatqanyn synǵa alǵan. Osydan keiin óziniń senimdi adamy Kolbindi respýblika basshylyǵyna jiberý arqyly resýrstardy igerýdi jedeldetkisi kelgen degen boljam jasalady”, – deidi Oljas Qýanbai.
Alaida japon diplomaty mundai qadamnyń jergilikti halyqtyń qarsylyǵyn týǵyzýy zańdy bolǵanyn atap ótken. Óitkeni qazaqstandyqtar óndiristiń kenje qalýyn jergilikti basshylyqtyń qabiletsizdiginen emes, Máskeýdiń investitsiiany ádiletsiz bólýinen kórgen.
Keńestik kózqaras ta qujatqa engen
Japon diplomattary Jeltoqsan oqiǵasy jónindegi málimetterdi jinaý kezinde “Pravda” gazetiniń halyqaralyq saiasi sholýshysy Vitalii Korionovpen de sóilesken. Ol arnaiy uiymdastyrylǵan keshki as kezinde Kiodji Komachi men Toshio Tsýnodzakige Almatydaǵy oqiǵa týraly keńestik biliktiń ustanymyn jetkizgen.
Korionov Qazaqstandaǵy demografiialyq ahýalǵa toqtalyp, respýblikada orys jáne ózge slavian halyqtarynyń úlesi joǵary ekenin Tyń igerý men indýstriialandyrýdyń saldary retinde túsindirýge tyrysqan. Ol muny ádeii júrgizilgen orystandyrý saiasaty dep baǵalaýǵa bolmaitynyn aitqan.
Sondai-aq keńestik jýrnalist Jeltoqsan kóterilisin Qonaevtyń ainalasyndaǵy qyzmetinen aiyrylyp qalýdan qaýiptengen adamdar uiymdastyrdy degen nusqany alǵa tartqan.
“Onyń jaýabynan japon diplomattarynyń kezdesýde qazaq halqynyń múddesi, orystandyrý saiasaty jáne ulttyq narazylyq máselelerin kótergenin ańǵarýǵa bolady. Korionov áńgime bastalmai jatyp-aq Keńes Odaǵynyń ulttyq saiasatyn aqtaýǵa tyrysqan”, – deidi tarihshy.
Derekterge súiensek, arhivte keńestik resmi ustanymmen birge japon diplomattarynyń derbes taldaýy da saqtalǵan.
“Qazaq halqy” degen ataý jii qoldanylǵan
Oljas Qýanbaidyń nazaryn aýdarǵan taǵy bir erekshelik – japon diplomatynyń sóz qoldanysy.
Qujattarda “Qazaq KSR-i” nemese “Qazaqstan halqy” degen resmi ataýlarmen qatar “Qazaq halqy”, “Qazaq Respýblikasy”, “qazaq basshylyǵy”, “qazaqtardyń Qonaevty qoldaýy”, “Qonaevqa degen halyqtyń ystyq yqylasy” jáne “qazaq ultynyń ulttyq sezimi” sekildi tirkester jii kezdesedi.
Bul japon diplomattarynyń Almatydaǵy narazylyqty jai ǵana tártipsizdik emes, ulttyq sipattaǵy saiasi qubylys retinde túsinýge tyrysqanyn kórsetedi.
“Keńestik resmi aqparat oqiǵany “ultshyl elementter uiymdastyrǵan tártipsizdik” dep sipattady. Al japon diplomattary onyń astarynan Máskeýdiń kadrlyq saiasatyna, ulttyq teńsizdikke jáne odaqtyq ortalyqtyń respýblikaǵa degen kózqarasyna qarsylyqty baiqaǵan”, – deidi zertteýshi.
Japon baspasózi Jeltoqsan oqiǵasyn qalai jazdy?
Keńes Odaǵynyń TASS aqparat agenttigi Jeltoqsan oqiǵasyn “Almatydaǵy tártipsizdikter” dep habarlaǵan. Resmi málimette stýdentterdiń kólikterdi órtep, dúkenderdi qiratqany aitylǵanymen, kúshtik qurylymdardyń áreketi men zardap shekkender týraly tolyq aqparat berilmegen.
Japoniianyń Asahi Shimbun, Yomiuri Shimbun jáne Mainichi Shimbun gazetteri, sondai-aq teledidar arnalary 1986 jylǵy 19–20 jeltoqsanda TASS pen Máskeýde jumys istegen Kyodo News jáne Jiji Press tilshileriniń habarlamalaryna súienip, Almatydaǵy oqiǵa týraly jazǵan.
“Japon basylymdary narazylyqtyń Qonaevtyń qyzmetten alynýy jáne onyń ornyna Qazaqstanǵa qatysy joq Gennadii Kolbinniń taǵaiyndalýynan keiin bastalǵanyn habarlaǵan. Alaida sheteldik jýrnalisterge Almatyǵa barýǵa ruqsat berilmegendikten, oqiǵanyń shynaiy aýqymy halyqaralyq qaýymdastyqqa tolyq jetpegen”, - deidi Oljas Qýanbai.
40 jyldan keiin tabylǵan tarihi kýálik
Tokioda saqtalǵan qujattar Jeltoqsan oqiǵasynyń Keńes Odaǵynyń shekarasynan asyp, sheteldik diplomattardyń nazarynda bolǵanyn kórsetedi. Japon ókilderi Almatydaǵy narazylyqty kún saiyn baqylap, derekterdi shifrlanǵan jedelhattarmen Tokioǵa jetkizip otyrǵan.
Bul jazbalar Jeltoqsandy keńestik resmi túsindirmeden bólek qyrynan qaraýǵa múmkindik beredi. Qujattarda Máskeýdiń kadrlyq saiasaty, respýblikanyń tabiǵi resýrstaryna qyzyǵýshylyq, investitsiia bólýdegi teńsizdik jáne qazaq halqynyń ulttyq múddesi ózara bailanysta taldanǵan.
Tarihshy Oljas Qýanbai endigi mindet arhivtik materialdardy tolyq aýdaryp, ǵylymi ainalymǵa engizý ekenin aitady.
“Jeltoqsan oqiǵasyna qatysty áli de ashylmaǵan derek kóp. Japoniia arhivindegi qujattar sol tarihi kezeńge syrt kózben berilgen baǵalaýdy tanytady. Olardy aýdaryp, júielep jariialaý - Jeltoqsannyń aqiqatyn tereńirek túsinýge qosylatyn úles”, – deidi ol.
