قازاقستاندا سوڭعى بٸر-ەكٸ جىلدا ۇلتارالىق قاتىناستارعا قاتىستى قوعامدىق پٸكٸر الاڭى بٸرشاما بەسەڭسٸگەندەي. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە بۇرىن جيٸ كٶتەرٸلەتٸن تٸل مەسەلەسٸ, ەتنوسارالىق شيەلەنٸستەر سىندى تاقىرىپتار قازٸرگٸ تاڭدا كٶپ قوزعالمايدى. قوعام تىنىشتالعانداي ەسەر قالدىرادى. بۇل – ناعىز تۇراقتىلىق پا, ەلدە ۋاقىتشا ٷزٸلٸس پە?
ساياساتتانۋشى زاميرا قاراجانوۆانىڭ پايىمداۋىنشا, ەلٸمٸزدەگٸ ەتنوسارالىق تۇراقتىلىق – كەزدەيسوق جەتٸستٸك ەمەس. سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا ۇلتارالىق قاتىناستارعا قاتىستى اۋقىمدى قاقتىعىستار تٸركەلمەگەن. بۇل, بٸر جاعىنان, مەملەكەت جٷرگٸزٸپ وتىرعان بايسالدى ساياساتتىڭ, ەكٸنشٸ جاعىنان – قوعامدا قالىپتاسقان كەلٸسٸم مەدەنيەتٸنٸڭ ناقتى دا ايشىقتى نەتيجەسٸ.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, ەلٸمٸز 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسى, سونىمەن قاتار رەسەيدەگٸ موبيليزاتسييادان كەيٸن كەلگەن ازاماتتاردىڭ لەگٸ سيياقتى سىن-قاتەرلەردٸ باستان ٶتكەردٸ. بٸراق بۇل وقيعالار قوعامدا ۇلتارالىق كيكٸلجٸڭنٸڭ كٷشەيۋٸنە الىپ كەلمەدٸ. بۇل – تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى بەلگٸسٸ.
الايدا قاراجانوۆا ۇلتارالىق قاتىناستاردا مەسەلە مٷلدەم جوق دەپ ايتۋعا بولمايتىنىن العا تارتادى. قانداي دا بٸر ەلدە بولسىن ەتنوسارالىق قاراما-قايشىلىقتار بولۋى زاڭدى قۇبىلىس. قازاقستاندا بۇل قايشىلىقتار كٶبٸنە اۋىلدىق جەرلەردە بايقالادى. ەسٸرەسە, ەتنوستار تىعىز قونىستانعان, كٶپ جىلدار بويى ميگراتسييا ەسەرٸنە ۇشىراماعان ايماقتاردا ٶزارا ىقپالداستىق دەڭگەيٸ تٶمەن بولىپ جاتادى.
مۇنداي جەرلەردە تۇرعىندار اراسىندا ٶزارا سەنٸمسٸزدٸك, جاتسىنۋ, تٸپتٸ ەتنوستىق نەگٸزدەگٸ ستەرەوتيپتەر دە قالىپتاسۋى مٷمكٸن. زاميرا قاراجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, تۇرمىستىق دەڭگەيدەگٸ كيكٸلجٸڭدەردٸڭ ٶزٸ ەتنوسارالىق سيپات الىپ كەتسە, ونىڭ سوڭى قاۋٸپتٸ ەلەۋمەتتٸك جارىلىسقا ۇلاسۋى ىقتيمال. سوندىقتان قوعامدا «پۋلستٸ ۇستاپ وتىرۋ» ماڭىزدى.
«ال قالالىق جەرلەردە ۇلتارالىق قاتىناس سيپاتى ٶزگەشە. مۇندا ميگراتسييالىق اعىن جوعارى بولعاندىقتان, ەتنوستار بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستا ٶمٸر سٷرەدٸ. بٸراق بۇل دا كەي جاعدايدا شيەلەنٸسكە سەبەپ بولۋى مٷمكٸن. مىسالى, «تٸل پاترۋلدەرٸ» دەپ اتالعان رەزونانستى وقيعالار – ۋربانيزاتسييالانعان قوعامدا دا بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە ۇلتشىلدىق پەن راديكالدىق كٶزقاراستاردىڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتتٸ», - دەپ تٷسٸندٸردٸ ساياساتتانۋشى.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنداي شەتٸن ەرەكەتتەر نەگٸزٸنەن مارگينالدى تۇلعالاردىڭ باستاماسىمەن جٷزەگە اسادى. بٸراق قوعام تاراپىنان ولارعا دەگەن قارسىلىقتىڭ بولۋى – ازاماتتىق سانا-سەزٸمنٸڭ جوعارىلاعانىن بٸلدٸرەدٸ. كٶپشٸلٸك ونداي ەرەكەتتەردٸ سىنعا الىپ, مۇنداي راديكاليزمگە جول بەرۋگە بولمايتىنىن انىق كٶرسەتتٸ.
تٸل مەسەلەسٸ – ەتنوسارالىق قاتىناستارداعى ەڭ ٶزەكتٸ تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸ. ز.قاراجانوۆا بۇل رەتتە رەسمي قۇجاتتاردا دا بٸرقاتار ولقىلىقتاردىڭ مويىندالعانىن اتاپ ٶتەدٸ.
«2020–2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك تٸل ساياساتى باعدارلاماسىندا تٷركٸتٸلدٸ جەنە ورىستٸلدٸ ازاماتتار اراسىنداعى قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋ دەڭگەيٸنٸڭ الشاقتىعى اشىق جازىلعان. سونىمەن قاتار, ٶڭٸرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق تا وراسان: وڭتٷستٸكتە قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋ 70 پايىزدان اسسا, سولتٷستٸكتە بۇل كٶرسەتكٸش 10 پايىزدىڭ تٶڭٸرەگٸندە عانا. مۇنداي تەڭسٸزدٸك مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ورتاق قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتٸندە قولدانۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە دە قازاق تٸلٸ ەلٸ تولىققاندى قىزمەت اتقارماي وتىر. كٶپتەگەن رەسمي قۇجاتتار الدىمەن ورىس تٸلٸندە دايىندالىپ, كەيٸن قازاقشاعا اۋدارىلادى», - دەيدٸ ول.
قاراجانوۆا بۇل جاعدايدى مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ٶز مەرتەبەسٸنە ساي قولدانىلماي وتىرعانىنىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە باعالايدى. سونىمەن قاتار, زاڭنامالاردا ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋٸ تيٸس ەكەنٸ كٶرسەتٸلگەنٸمەن, بۇل تالاپتى دۇرىس تٷسٸندٸرۋ قاجەت. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل مٸندەت – مەملەكەت تاراپىنان قاجەتتٸ جاعداي جاساۋ ارقىلى جٷزەگە اسۋى كەرەك. قوعامدا قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە دەگەن تٷسٸنٸستٸك بار, بٸراق ناقتى نەتيجەلەرگە جەتۋ ٷشٸن جٷيەلٸ جۇمىس اتقارىلعانى ابزال.
زاميرا قاراجانوۆا ۇلتارالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا قوعامنىڭ رٶلٸمەن قاتار, بيلٸكتٸڭ دە ۇستانىمىن نازاردان تىس قالدىرمايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ بيلٸك ٶتكەن كەزەڭدەردەن بەرٸ قالىپتاسقان ەتنوسارالىق كەلٸسٸمدٸ مۇرا ەتٸپ العان. بٸراق كەيبٸر سالالاردا ٶزگەرٸستەر دە بولدى. مىسالى, قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت رەتٸندە اسسامبلەيا جۇمىسىنا جاڭا باعىتتار ەنگٸزدٸ. ونىڭ ٸشٸندە ەتنوسارالىق مەدياتسييانى دامىتۋ مەن جانجالداردىڭ الدىن الۋ دا بار.
2022 جىلى ٷكٸمەت جانىنان مەملەكەتتٸك تٸل ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ ارنايى كوميسسييا قۇرىلدى. بۇل ورگان تەك ەلٸپبيدٸ لاتىنعا كٶشٸرۋمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاق تٸلٸن جٷيەلٸ دامىتۋ, قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ جەنە تٸل ساياساتىن ٷيلەستٸرۋ مەسەلەلەرٸمەن دە اينالىسادى.
قاراجانوۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان ۇلتارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى بۇرىنعى ٷلگٸسٸن ساقتاي وتىرىپ, ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ باعىتىنا دەن قويعان. بۇل – دۇرىس قادام. سەبەبٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەرگە بارۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ جوق. دەموگرافييالىق احۋال, ميگراتسييالىق باعىتتار, ۇلتتىق سانا مەن مەنتاليتەت سيياقتى نەگٸزگٸ فاكتورلار ٶزگەرٸسسٸز قالىپ وتىر.
ەڭ باستىسى – سەنٸم اتموسفەراسىن ساقتاۋ. ەتنوسارالىق قاتىناس قوعامدى بٸرٸكتٸرەتٸن كٷشكە اينالۋى كەرەك. قازاقستاندىقتاردىڭ بەرٸن بٸر تاعدىرعا توعىستىرعان تاريحي قاۋىمداستىق – وسى ەلدٸڭ ەڭ ٷلكەن جەتٸستٸگٸ.
