ەدەتتە, ازاماتتىق قوعام حالىق پەن بيلٸك اراسىنداعى ٶزٸندٸك كٶپٸر ٸسپەتتٸ. بٷگٸندە ەلٸمٸزدە كٶپتەگەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ, حالىق مٷددەسٸنە ساي پروبلەمالاردى كٶتەرٸپ جٷرگەن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار بارشىلىق. بٸراق قازاقستانداعى جاستار ساياساتى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى? جالپى, جاستاردىڭ ساياسي-قوعامدىق قوزعالىستارى قالاي قالىپتاسىپ جاتىر?
اقپارات جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, ەلٸمٸزدە 600-گە جۋىق جاستار ۇيىمى تٸركەلگەن. مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردٸڭ جالپى سانى – 22 344. ونىڭ 8,66 پايىزى – جاستار ساياساتىن جٷرگٸزۋ باعىتىندا قىزمەت ەتەدٸ.
ەرينە, كەز كەلگەن ۇيىمعا كٶبٸرەك مٷمكٸندٸكتەرگە يە بولۋ جەنە جۇمىسىن كەڭەيتۋ ٷشٸن جالپى يدەيالاردان تىس قاراجات قاجەت. ەلگٸ مينيسترلٸكتٸڭ تاعى بٸر مەلٸمەتٸنە جٷگٸنسەك, ۇيىم گرانتتىق بايقاۋلارعا قاتىسۋ ارقىلى قارجىلاندىرىلادى, ياعني ولاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتەن قولداۋ الادى. مىسالى, تاپسىرىس بەرۋشٸ مينيسترلٸك بولسا, گرانتتىق كونكۋرستى ۇيىمداستىرۋ, ٸرٸكتەۋ جەنە بٶلۋدٸ «ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى» كوممەرتسييالىق ەمەس اكتسيونەرلٸك قوعامى جٷزەگە اسىرادى.
جاستار جەنە وتباسى ٸستەرٸ كوميتەتٸنٸڭ ساراپشىسى گٷلدانا ارگەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلٸكتٸڭ مٸندەتٸ – تەحنيكالىق تاپسىرمالار مەن جالپى ٸس-شارانىڭ تاقىرىبى مەن تۇجىرىمداماسىن جاساۋ.
«بٸز ٸس-شارانىڭ تاقىرىبى مەن تۇجىرىمداماسىن جاسايمىز. ياعني, قانداي مەسەلەلەر قامتىلۋى كەرەكتٸگٸ جٶنٸندە نۇسقاۋلار بەرەمٸز. كونكۋرستىڭ ەرەجەگە سەيكەس ٸرٸكتەلۋٸن ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى قاداعالايدى.
ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارعا ارنالعان گرانتتى وپەراتور ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ, ەلەۋمەتتٸك سالاداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ەلەۋەتٸن تارتۋ ماقساتىندا بەرەدٸ.
جالپى, بٸزدٸڭ زامانىمىزدا قانداي تاقىرىپتار ٶزەكتٸ ەكەنٸن ايتۋ قيىن. ٶيتكەنٸ, مينيسترلٸكتەگٸ ەربٸر كوميتەت ٶز سالاسىنا ساي تاپسىرمالار بەرەدٸ. بايقاۋ مەن شارانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل ۇيىم مينيسترلٸككە ەسەپ بەرەدٸ», – دەيدٸ ساراپشى.
2021 جىلى قازاقستاندا التى بايقاۋ ٶتكەن ەكەن, جالپى سانى 280-نەن استام ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردان 460 ٶتٸنٸم تٷسكەن. تەۋەلسٸز كونكۋرس كوميسسيياسى گرانت العان 44 ۇيىمدى انىقتادى. سونىمەن قاتار ٶتكەن جىلى «ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى» اقپارات جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸ مەن بيۋدجەتتەن تىس كٶزدەردەن قارجىلاندىرىلاتىن جالپى سوماسى 1,5 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن 53 گرانتتىق جوبانى جٷزەگە اسىرعان. جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ قازاقستاننىڭ بارلىق 17 ايماعىن جەنە 3 قالاسىن قامتىدى. جوبالاردىڭ ٸشٸندە جالپى سوماسى 185 ميلليون تەڭگەدەن اساتىن توعىز شاعىن گرانت باعدارلاماسى قاراستىرىلعان. وسى باعدارلامالار اياسىندا 298 شاعىن گرانتتىق جوبا جٷزەگە اسىرىلدى. ونىڭ ٸشٸندە 60 گرانت (ەرقايسىسى 500 000 تەڭگە) تەك 2009 جىلى جٷزەگە اسىرىلعان باستامالارعا بەرٸلدٸ.
«گرانتشىلارىمىزبەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاسىندا بٸز ٷش ميلليوننان استام قازاقستاندىقتىڭ ٶمٸرٸن جاقسى جاققا ٶزگەرتە الدىق. بٸزدٸڭ ۇجىم قالالار مەن اۋىلداردا ازاماتتىق باستامالاردى, جاستار مەن قارييالاردىڭ باستامالارىن دامىتىپ, قيىن ٶمٸرلٸك جاعدايداعى وتباسىلارعا كٶمەك كٶرسەتٸپ, حالىق اراسىندا سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتايدى. بٸزگە بۇل جولدا ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ شىنايى بەرٸلگەن, ىنتالى ماماندارى قولداۋ كٶرسەتتٸ», – دەيدٸ «ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعىنىڭ» ساراپشىلارى.
وسىلايشا, جاستار ۇيىمدارىنىڭ دا, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ دا نەگٸزگٸ قارجى كٶزٸ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت بولىپ سانالادى. بٸراق كراۋدفاندينگ ارقىلى قاراجات جينايتىن, سونىمەن قاتار مەتسەناتتاردان قولداۋ الاتىن مەكەمەلەر دە بار. نەگٸزٸندە بۇل قاتاردا يدەيالارى قايىرىمدىلىققا باعىتتالعان توپتار بار.
ايتا كەتۋ كەرەك, بيىل رەسپۋبليكا ٶڭٸرلەرٸندە جاستاردىڭ باستامالارىن قولداۋعا 250-دەن استام شاعىن گرانت بٶلٸنگەن. بايقاۋ اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ «ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعىمەن» جەنە ٶزگە دە قوعامدىق بٸرلەستٸكتەرمەن بٸرلەسٸپ ٶتكٸزەتٸن Zhas Project اياسىندا ٶتكٸزٸلۋدە. بۇل بٸرەگەي باعدارلاما قاناتقاقتى جوبا رەجيمدە الماتى, قاراعاندى, ماڭعىستاۋ جەنە تٷركٸستان وبلىستارىندا جٷزەگە اسىرىلدى, قازٸر وعان جەتٸسۋ جەنە ۇلىتاۋ وبلىستارى قوسىلدى. ەربٸر گرانت اياسىندا ناقتى جوبانى قارجىلاندىرۋعا 1 ميلليون تەڭگەگە دەيٸن قاراجات قاراستىرىلعان.
جاستاردى ەلدٸ مەكەندەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ٶمٸرٸنە كەڭٸنەن تارتۋ, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ەلەۋمەتتٸك وسال, ەسٸرەسە اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن جاستاردىڭ بيزنەس-يدەيالارىن قولداۋ Zhas Project-تٸڭ باستى ماقساتتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.
شاعىن گرانتتار بايقاۋىنا 18 بەن 29 جاس ارالىعىنداعى قازاقستان ازاماتتارى قاتىسا الادى. جۇمىسسىز رەتٸندە تٸركەلگەن جاستارعا دا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ; جەتٸم بالالار مەن مٷگەدەكتەر; از قامتىلعان جەنە كٶپ بالالى وتباسىلارعا دا باسىمدىق بەرٸلەدٸ.
كٷنٸ كەشە عانا Zhas Project جوباسىنىڭ الماتى مەن جەتٸسۋ ٶڭٸرلەرٸندەگٸ قورىتىندىسىنا كۋە بولدىق. ارنايى فورۋم تٷرٸندە ٶتكەن القالى جيىنعا جەتٸسۋ وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى رۋستام ەلي, «ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى» كەاق باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەركەن راشيدوۆ, اقپارات جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸ جاستار جەنە وتباسى ٸستەرٸ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى ەركەن راشيدوۆ قاتىستى. سونىمەن قاتار ٸس-شاراعا جاس كەسٸپكەرلەر, تەلٸمگەرلەر جەنە جوبا جەڭٸمپازدارى بەلسەنە اتسالىستى.
شاعىن گرانتتار بايقاۋىنا 18 بەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاس قازاقستاندىقتار تارتىلعان بولاتىن. فورۋم باستالار الدىندا قاتىسۋشىلار مەن قوناقتار ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك جوبالار اياسىندا ٶندٸرٸلگەن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸڭ كٶرمەسٸ ۇيىمداستىرىلدى, وندا بارلىعى جاستاردىڭ قىزمەتٸمەن تانىسۋعا مٷمكٸندٸك الدى, ودان كەيٸن جاستار تۋرالى دەرەكتٸ فيلم كٶرسەتٸلدٸ. سونىمەن قاتار ەلەۋمەتتٸك كٸشٸ جوبالاردى ٸسكە اسىرۋدىڭ جولدارى, قىر-سىرى نازارعا ۇسىنىلدى.
جيىندى اشقان جەتٸسۋ وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى رۋستام ەلي بۇل جوبا جاستاردى ٶز ايماعىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ٶمٸرٸنە تارتۋعا, ولاردى جۇمىسپەن قامتۋعا, شىعارماشىل ۇل-قىزداردىڭ بيزنەس-يدەيالارىنا قولداۋ كٶرسەتۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل, سونداي-اق ستارتاپ باستامالار ٷشٸن تاپتىرماس مٷمكٸندٸك.
«جالپى, جوباعا قاتىسۋعا نيەت بٸلدٸرگەندەردەن 682 ٶتٸنٸش كەلٸپ تٷسكەن. بۇل – ٶتە جاقسى كٶرسەتكٸش. نەتيجەسٸندە 68 جوبا جەڭٸمپاز اتاندى, ونىڭ 38-ٸ جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنەن. مەنٸڭ ويىمشا, Zhas Projekt – ٶتە پايدالى, تيٸمدٸ جەنە ەڭ باستىسى ٶزەكتٸ جوبا. جىل سايىن, تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, وعان قاتىسۋعا نيەت بٸلدٸرۋشٸلەردٸڭ سانى ارتىپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە, اۋىل جاستارىنىڭ بەلسەندٸلٸگٸ قۋانتادى.
بٷگٸندە وبلىسىمىزدا جاستاردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا بارىنشا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ, كٶپتەگەن اۋقىمدى جوبالار ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ ٸشٸندە «ەڭبەك», «ديپلوممەن – اۋىلعا», «جاسىل ەل» مەملەكەتتٸك باعدارلامالارى, ەرٸكتٸلەر كورپۋسى, كتك قوزعالىسى, «Zhastar Innovation» يننوۆاتسييالىق يدەيالار بايقاۋى, ەكسترەمالدى سپورت فەستيۆالٸ جەنە باسقا دا شارالاردى اتاپ ٶتۋگە تۇرارلىق. مەملەكەتتٸك جاستار ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ جۇمىسى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى. مۇنىڭ بارلىعى بٸزدٸڭ بولاشاقتاعى ەسەلٸ تابىستارىمىزدىڭ نەگٸزٸ», – دەدٸ ايماق باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
سونداي-اق, ەركەن راشيدوۆ فورۋمعا قاتىسۋشىلار الدىندا سٶز سٶيلەپ, جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان Zhas Project مىڭداعان جاس قازاقستاندىقتارعا ەلەۋمەتتٸك كەسٸپكەرلٸكتە باعىن سىناۋعا, جاڭا بٸلٸم مەن داعدىلاردى يگەرۋگە جەنە سٷيٸكتٸ ٸسٸمەن اينالىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸن باسا ايتتى. جاستاردىڭ توقتاپ قالماي, مەجەلەنگەن اسۋلاردى باعىندىرۋعا تالپىنۋىن تٸلەكتەستٸك بٸلدٸردٸ.
قازىلار القاسىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلعان ٷزدٸك جوبالاردىڭ اۆتورلارىنىڭ قاتارىندا جاس اعاشتاردى تامىرلاندىرۋعا ارنالعان «جاس اعاش» بيوتىڭايتقىشىن جاساۋ يدەياسىن ۇسىنعان تالدىقورعان پوليتەحنيكالىق كوللەدجٸنٸڭ جاس وقىتۋشىسى جٸگەر بەرلٸعوجا دا بولدى.
«ۇسىنىلىپ وتىرعان «جاس اعاش» جوباسى وتىرعىزىلعان جاس ٶسكٸندەردٸڭ جالپى سانىنان كٶشەتتەردٸڭ 95 پايىزعا دەيٸن ٶنٸپ, تامىر الۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ماقساتىمىز – تالدىقورعان قالاسىندا «جاس اعاش» اتتا كٶشەتتەردٸ بارىنشا ەرتەرەك جەنە تولىقتاي تامىرلاتاتىن بيوقوندىرعى جاساپ, قالانى كٶركەيتۋگە ٷلەس قوسۋ. سونداي-اق جاس كٶشەت وتىرعىزعىسى كەلەتٸن وبلىستىڭ 100 تۇرعىنىنا تەگٸن كٶمەك كٶرسەتۋگە دايىنبىز», – دەپ بٶلٸستٸ جوبا جەڭٸمپازى.
رەسمي بٶلٸمنٸڭ سوڭىندا ٷزدٸك جوبا يەلەرٸ اقپارات جەنە قوعامدىق كەلٸسٸم مينيسترلٸگٸ, «ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى» كەاق, جەتٸسۋ وبلىسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ اتىنان العىس حاتتارمەن ماراپاتتالدى. بۇدان كەيٸن كەسٸپكەرلەر مەن جوباعا قاتىسۋشىلار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
