كەيٸنگٸ كٷندەرٸ بەيجٸڭ ەلەمدٸك ساياساتتىڭ باستى ورتالىعىنا اينالدى. بٸر اپتا ٸشٸندە قىتاي تٶراعاسى سي تسزينپين الدىمەن اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپتى, كەيٸن رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتيندٸ قابىلدادى. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل كەزدەسۋلەر قىتايدىڭ جاھاندىق ساياساتتاعى ىقپالى كٷشەيگەنٸن اڭعارتادى. وسى تۇستا Dalanews.kz قوس ساپاردىڭ ساياسي استارىن سارالادى.
ترامپتىڭ ساپارى
اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ بەيجٸڭگە نەگٸزٸنەن ەكونوميكالىق جەنە گەوساياسي مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋ ٷشٸن بارعان. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار ساۋدا, تايۆان مەسەلەسٸ, تەحنولوگييا سالاسىنداعى بەسەكە جەنە تاياۋ شىعىستاعى جاعدايدى سٶز ەتكەن.
سىرت كٶزگە كەزدەسۋ جىلى اتموسفەرادا ٶتكەندەي كٶرٸنگەنٸمەن, ساراپشىلار ناقتى ماڭىزدى كەلٸسٸمدەر جاسالماعانىن ايتادى. فرانتسييانىڭ Le Monde باسىلىمىنىڭ جازۋىنشا, قىتاي تاراپى كەزدەسۋدٸ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانىمەن, ەكٸ ەل اراسىنداعى نەگٸزگٸ قايشىلىقتار سول كٷيٸ شەشٸمٸن تاپپاعان. ەسٸرەسە تايۆان مەسەلەسٸ, تاريفتەر مەن تەحنولوگييالىق شەكتەۋلەر بويىنشا ورتاق مەمٸلە بولماعان.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, ترامپ بۇل ساپار ارقىلى قىتايمەن قارىم-قاتىناستى تىم ۋشىقتىرىپ الماۋعا تىرىسقان. ٶيتكەنٸ اقش پەن قىتاي اراسىنداعى تەكەتٸرەس كٷشەيگەنٸمەن, ەكٸ ەل بٸر-بٸرٸنە ەلٸ دە ەكونوميكالىق جاعىنان تەۋەلدٸ.
ال قىتاي ٷشٸن اقش پرەزيدەنتٸن قابىلداۋ — ٶزٸنٸڭ ەلەمدٸك ىقپالىن كٶرسەتۋ مٷمكٸندٸگٸ بولدى. بەيجٸڭ وسىلايشا ەلەمگە “اقش-تىڭ ٶزٸ بٸزبەن ساناسادى” دەگەن سيگنال بەرگەندەي ەسەر قالدىردى.
پۋتيننٸڭ ساپارى
ترامپتىڭ ساپارىنان كەيٸن كٶپ ۇزاماي بەيجٸڭگە ۆلاديمير پۋتين كەلدٸ. بۇل ونىڭ قىتايعا جاساعان 25-ساپارى ەكەن.
قىتاي تاراپى پۋتيندٸ ەرەكشە سالتاناتپەن قارسى الدى. كرەمل مەن بەيجٸڭ بۇل كەزدەسۋدٸ “ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸڭ جاڭا كەزەڭٸ” دەپ اتادى. پۋتين دە قىتايمەن قارىم-قاتىناستى “تاريحتا ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتتٸ” دەپ باعالادى.
الايدا حالىقارالىق ساراپشىلار رەسەي مەن قىتاي قارىم-قاتىناسىنداعى تەپە-تەڭدٸك ٶزگەرگەنٸن ايتادى. ۋكرايناداعى سوعىس پەن باتىس سانكتسييالارىنان كەيٸن رەسەي قىتايعا بۇرىنعىدان ەلدەقايدا تەۋەلدٸ بولا باستاعان.
قازٸر مەسكەۋ ٷشٸن قىتاي نەگٸزگٸ ەكونوميكالىق سەرٸكتەس, ٸرٸ نارىق, تەحنولوگييا مەن تاۋار جەتكٸزۋشٸ, حالىقارالىق قىسىم جاعدايىنداعى ماڭىزدى ساياسي تٸرەككە اينالعان.
Al Jazeera ساراپشىلارىنىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل كەزدەسۋدە قىتاي ٶزٸن ەلدەقايدا سەنٸمدٸ ەرٸ مىقتى پوزيتسييادا ۇستادى. تٸپتٸ كەي ساراپشىلار “قازٸر قىتايعا قاراعاندا, رەسەيگە قىتاي كٶبٸرەك قاجەت” دەگەن پٸكٸر ايتىپ جاتىر.
The Washington Post باسىلىمى دا رەسەيدٸڭ قىتاي ەكونوميكاسىنا تەۋەلدٸلٸگٸ كٷشەيگەنٸن جازادى. بۇرىن مەسكەۋ ٶزٸن بەيجٸڭمەن تەڭ دەڭگەيدەگٸ سەرٸكتەس رەتٸندە كٶرسەتۋگە تىرىسسا, قازٸر جاعداي ٶزگەرگەنٸ بايقالادى.
قىتاي ەلەمگە قانداي بەلگٸ بەرگٸسٸ كەلدٸ?
ساراپشىلار ترامپ پەن پۋتيننٸڭ بەيجٸڭگە اراعا بٸرنەشە كٷن سالىپ كەلۋٸن كەزدەيسوقتىق ەمەس دەپ ەسەپتەيدٸ.
بٸر جاعىنان بەيجٸڭ اقش-پەن ديالوگ جٷرگٸزە الاتىنىن بايقاتتى. ەكٸنشٸ جاعىنان رەسەيمەن ستراتەگييالىق بايلانىسىن ساقتاپ وتىرعانىن كٶرسەتتٸ.
ياعني قىتاي ٶزٸن باتىس پەن رەسەي اراسىنداعى جاي باقىلاۋشى ەمەس, ەلەمدٸك ساياساتتاعى جەكە ەرٸ ىقپالدى كٷش رەتٸندە تانىتۋعا تىرىسىپ وتىر.
The Guardian باسىلىمى دا بٷگٸندە بەيجٸڭنٸڭ جاھاندىق ديپلوماتييانىڭ باستى ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸنە اينالىپ بارا جاتقانىن جازادى. ترامپ پەن پۋتيننٸڭ اراعا ساناۋلى كٷن سالىپ قىتايعا بارۋى — سونىڭ ايقىن دەلەلٸ.
ەلەمدەگٸ كٷش تەپە-تەڭدٸگٸ ٶزگەرٸپ جاتىر ما?
سوڭعى جىلدارى ەلەمدە جاڭا گەوساياسي تەرتٸپ قالىپتاسىپ جاتقانى جيٸ ايتىلادى. اقش پەن قىتاي اراسىنداعى بەسەكە كٷشەيٸپ كەلەدٸ. ال رەسەي ۋكرايناداعى سوعىستان كەيٸن بۇرىنعى ىقپالىن ەلسٸرەتە باستاعانى بايقالادى.
وسىنداي جاعدايدا قىتاي ەكٸ ٸرٸ دەرجاۆامەن دە بايلانىسىن ساقتاپ, ٶز ىقپالىن كٷشەيتۋگە تىرىسىپ وتىر.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, سوڭعى كەزدەسۋلەردٸڭ نەگٸزگٸ مەسسەدجٸ دە وسى. بٷگٸنگٸ ەلەمدٸك ساياساتتا قىتايدى اينالىپ ٶتۋ مٷمكٸن ەمەس.
