اتالعان مەسەلەگە بايلانىستى ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم كەڭٸرەك توقتالىپ, ٶز ويىن بٸلدٸردٸ:
«- بٷگٸنگٸ تٸل, مەملەكەت, بٸلٸم مەسەلەسٸ اينالىپ كەلگەندە جەر زاڭىنان دا ماڭىزدى. وسىنىڭ ۇعىڭىزدار. تٸل دەگەنٸمٸز – ۇلتتىڭ جانى, ەكزيستەنتسيالدى ۇياسى. ۇلت دەگەنٸمٸز الدىمەن تٸلدەن باستالادى. ادام جاراتىلىسىنان سولاي. مەن دە كٶپتەگەن ەلدە بولدىم. سول ەلدەردٸڭ كٶپتەگەن مۇعالٸمٸ, وقۋشىلارى ٷش تٸلدٸ بٸلەدٸ دەپ ايتا المايمىن. بٷگٸنگٸ جاعدايعا قاتىستى مەندە دايىن جاۋاپ جوق, تەك كٷدٸكتەرٸمدٸ ايتايىن. بٸرٸنشٸ مەسەلە, ٷشتٸلدٸلٸك دەگەن نەدەن تۋىندادى?
ول مىنادان تۋىندادى: بٷگٸنگٸ كٷنٸ ورىس تٸلدٸ بيلٸك ٶزٸنٸڭ دەۋرەنٸ ٶتٸپ بارا جاتقانىن جاقسى سەزٸندٸ. وسىنى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن «ٷشتٸلدٸلٸك» دەگەن قويىرتپاقتى ويلاپ تاپتى. ونداعى باستى مٸندەت – قازاق رۋحتى مەملەكەتتٸ بولعىزباۋ. ەگەر وسىنى مويىنداماسا, قالعانىنىڭ بەرٸ بوس سٶز. ەكٸنشٸ مەسەلەگە كٶشەيٸك. مەكتەپ دەيمٸز, سەنٸم, جاۋاپكەرشٸلٸك دەيمٸز. ال, جارايدى ٷشتٸلدٸلٸك مەسەلەسٸ دۇرىس بولسىن. قازاقستاندا 3 مىڭ مەكتەپ بار دەلٸك. سونىڭ 3 مىڭ ديرەكتورى, ورىنباسارلارىمەن جاۋاپقا تارتىلۋ كەرەك. 25 جىلدا ماتەماتيكانى ٷيرەتتٸ, حيمييادان, فيزيكادان وليمپيادا ٶتكٸزدٸ, ال 11 جىلدا قازاقشا ٷيرەتە الماسا, وندا جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس. سٸزدەر ٶتٸرٸك ايتىپ وتىرسىزدار. مۇنىڭ بەرٸ ورىس تٸلٸن ٷيرەتۋ ٷشٸن جاسالىپ جاتىر دەپ ايتادى ماعان كەيبٸر جٸگٸتتەر. مەن سەنبەيمٸن. مىسالى, جەردٸ جالعا بەرسەك ينۆەستيتسييا كەلەدٸ دەيدٸ. بۇل دا سول سەكٸلدٸ جالعان ارگۋمەنت.
مەنٸڭ يزرايل جاققا كەتكەن بٸر تانىس اعام بار. ول كٸسٸ «مەن قازاق مەملەكەتٸنٸڭ, بيلٸگٸنٸڭ بالالاردى ەسٸرەسە, ورىستى, كەرٸستٸ, باسقانى قازاق تٸلٸنە ٷيرەتۋگە نيەتٸ بار ەكەنٸنە سەنبەيمٸن» دەيدٸ. ەگەر شىن مەنٸندە سونداي ويى بولسا, يزرايلدٸڭ ٷلگٸسٸندە جاساۋىمىز كەرەك. ولاردا بالاباقشانىڭ بەرٸ تەك ەۆرەي تٸلٸندە. بٸز دە سولاي جاساپ كٶرەيٸك.
قازاقستاندا تەك قازاق بالاباقشاسى بولسىن, ورىس, كەرٸس دەگەندەر مٷلدە بولماسىن. يزرايل ەلٸنٸڭ ۇستانعان ساياساتى بويىنشا, انا تٸلٸڭدٸ ەشكٸم شەكتەمەيدٸ, ٷيٸڭدە سٶيلەس, كۋرسقا بەر, ٶزٸڭ بٸلەسٸڭ. بالاباقشا – كٸشكەنتاي نەرەستەنٸ مەملەكەتتەندٸرۋ قۇرالى. ياعني, مەملەكەتكە بويۇسىندىرۋ, ەلدٸڭ تاريحىن, مەدەنيەتٸن ٷيرەتۋدٸڭ العىشارتى. بالاباقشادان تٸلٸ سىنعان بالا كەيٸن قانداي مەكتەپكە بارسا دا, از دا بولسا تٸل ٷيرەنٸپ شىعادى. بٸز ەرتەڭ كوميسسييا قۇرايىق تا, قالاداعى كەز كەلگەن ورىس تٸلدٸ مەكتەپكە بارايىق. ديكتانت جازعىزايىق, جٷزبە-جٷز سٶيلەسٸپ كٶرەيٸك. ەگەر بۇل سىناقتاردان جاقسى ٶتسە, باسىمدى يەمٸن.
ٷشٸنشٸ مەسەلە. وسى جىلى مەكتەپكە بارعان 400 مىڭ بالانىڭ 81%-ى قازاق. نازارباەۆ مەكتەبٸ اشىلدى ما? ونى اۋدانعا دەيٸن جٸتكٸزەيٸك. قازاق-تٷرٸك ليتسەيلەرٸنٸڭ سانىن كٶبەيتەيٸك. دەل بٷگٸن ٷشتٸلدٸلٸكتٸ ەنگٸزبەسەك, كٶشتەن قالامىز, قيراپ قالامىز دەگەنگە ٶز باسىم سەنبەيمٸن. راس, قازٸرگٸ جاستاردا اعىلشىن تٸلٸنە دەگەن سۇرانىس بار, مەجبٷرلٸلٸك بار. ال, بٸزدٸڭ ەلدە قازاق تٸلٸنە سۇرانىس بار ما ٶزٸ?! شەنەۋنٸكتەردٸڭ جارتىسىنان كٶبٸ قازاق تٸلٸن بٸلمەيدٸ. مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن رەكتورلاردىڭ بٸراز بٶلٸگٸ قازاقشاعا شورقاق. الدىمەن جامان مولدا بولمايىق. ٷش-تٶرت ايدا, تٸپتٸ بٸر جىلدا اعىلشىن تٸلٸنەن بەرەتٸن مۇعالٸم دايىنداپ بەرەدٸ دەگەنگە سەنبەيمٸن. تاۋدان باستالعان كٸشكەنتاي اعىستى بٶگەي بەرسەك, سوڭىنا جەتە الماي قالادى. جاسايتىن ٸس كٶپ.
التى اي بويى ايلىعىن الا الماي وتىرعان عالىمدارىمىز بار. مينيسترلٸكتٸڭ قاراماعىنداعى عىلىمي مەكەمەلەردٸڭ سانىن كٶبەيتٸپ, ساراپشىلارىمىزدى ارتتىرايىق. تٷيٸنٸن تاپپاعان مەسەلە كٶپ. سونىڭ بەرٸن جٷيەلەپ العاننان كەيٸن, ٷش تٸلگە نە بەس تٸلگە كٶشۋ شارۋاسىن ويلاستىرارمىز. الدىمەن ۇلتتىڭ, مەملەكەتتٸڭ مەسەلەسٸن شەشٸپ الايىق. تٸل دەگەنٸمٸز – ٶلٸم مەن ٶمٸردٸڭ مەسەلەسٸ. كەزٸندە مەن سۇراعانىمدا «قازاقستاندىق ۇلت» دەفينيتساسى ٷشٸن ٶلٸمگە باس تٸگەر ادام بولمادى. مەن بٸلسەم, دەل قازٸر دە ٷشتٸلدٸلٸك ٷشٸن جانىن قيياتىن ادام جوق.
مەن قازٸر نەگە مىنا مەسەلە ٷشٸن جانتالاسا سٶيلەپ جاتىرمىن? جەردٸ 5 جىلدان كەيٸن, ٷكٸمەت ٶزگەرگەننەن كەيٸن «ناتسيوناليزاتسييا» دەپ, باسقا دەپ قايتارىپ الۋعا بولادى.
ال ارادا مەڭگٷرت بٸر ۇرپاق پايدا بولسا, مەڭگٸ باقي دەرتكە اينالادى. ول ادام ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ مەڭگٷرتتٸ جالعاستىرادى. «بولاشاقپەن» وقىپ كەلگەن جاستارىمىز شەت ەلدەگٸ بٸلٸمٸن قازاقستاندا جٷزەگە اسىرا المايدى. ول جٷيە, ول بٸلٸم مٷلدە باسقا ەل ٷشٸن ارنالعان. ٷشتٸلدٸلٸك مەسەلەسٸن سونشا اسىقتىرۋدىڭ ەشقانداي رەتٸ جوق».
ايتا كەتسەك, جيىندا قوعام بەلسەندٸلەرٸ ٷشتٸلدٸلٸك رەفورماسىنىڭ ۇلتتى جويۋعا باعىتتالعانىن اشىق ايتىپ, ٶز قارسىلىقتارىن بٸلدٸردٸ. سونداي-اق, بٸلٸم مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸنە قوعام بەلسەندٸسٸ رۋزا بەيسەنبەكتەگٸنٸڭ 4 جارىم مىڭنان استام ادامنىڭ قولى جينالعان اشىق حاتىن تاپسىردى.
دەرەككٶز: ۇلت پورتالى
