جالپى العاندا, مەملەكەتتٸڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى پروگرەسسيۆتٸ ساياساتى سىبايلاس جەمقورلىق كٶرٸنٸستەرٸن ايتارلىقتاي ازايتتى, ونى قازاقستاندىق قوعام جاقسى قابىلدادى. مويىنداۋىمىز كەرەك.
الايدا, سونشا كٷش-جٸگەرٸمٸزگە قاراماستان, سىبايلاس جەمقورلىق كٶرٸنٸستەرٸ ەلٸ دە بولسا ەلەۋمەتتٸك قايتا قۇرۋلاردى جٷزەگە اسىرۋعا جەنە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن فاكتورلاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالىپ جاتىر. بۇل رەتتە ەلباسى بەلگٸلەپ, مەملەكەت باسشىسى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات قۇقىقتىق جٷيەنٸ نىعايتۋ مەن دامىتۋدىڭ باسىم باعىتى بولىپ كەلەدٸ.
قابىلدانعان زاڭنىڭ ماقساتى – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۇلتتىق زاڭنامانى حالىقارالىق ستاندارتتارمەن ودان ەرٸ ٷيلەستٸرۋ, بۇۇ-نىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسيياسىنىڭ نورمالارىن ٸسكە اسىرۋ جەنە 2019 جىلعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق باياندامادا كٶرسەتٸلگەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ەرەجەلەردٸ ساقتاۋ, سونداي-اق قۇقىقتىق ولقىلىقتار مەن قايشىلىقتاردى جويۋ. سونىمەن بٸرگە, ەىدۇ سۋبٶڭٸرلٸك باعدارلاماسىنىڭ (سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىلدىڭ ىستامبۇل جوسپارى) كٶپتەگەن ۇسىنىمدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قازٸردٸڭ ٶزٸندە سەتتٸ جٷزەگە اسىرىلدى جەنە تيٸستٸ نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەردە كٶرٸنٸس تابۋدا.
حالىقارالىق زاڭنامانى سالىستىرمالى-قۇقىقتىق تالداۋ دامىعان ەلدەردە دە, دامۋشى ەلدەردە دە مەملەكەتتٸك قىزمەتتەگٸ سىبايلاس جەمقورلىق شامامەن بٸردەي نىسانداردى الاتىنىن جەنە قىزمەتتٸڭ بٸردەي سالالارىن قامتيتىنىن كٶرسەتەدٸ. سىبايلاس جەمقورلىققا بارىنشا بەيٸمٸ بار سالالاردى ەسكە سالساق, مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلار, جەر تەلٸمدەرٸمەن وپەراتسييالار, سالىق جيناۋ, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جاۋاپتى قىزمەتتەرٸنە تاعايىنداۋ جەنە تاعى باسقالار.
نەتيجەسٸندە قىلمىستىق كودەكس سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ سۋبەكتٸلەرٸ دەپ تانىلعان كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ شەڭبەرٸن كەڭەيتتٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە, اتاپ ايتقاندا, كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸلەرٸندە مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن جەنە ۇلتتىق قوردان قارجىلاندىرىلاتىن جوبالاردى ساتىپ الۋ جەنە ٸسكە اسىرۋ بويىنشا نەگٸزگٸ شەشٸمدەردٸ قابىلدايتىن تۇلعالار كٸرەدٸ.
زاڭدا سۋديالار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتۋگە ەرەكشە ورىن بەرٸلگەن, بۇل سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭنامانى دامىتۋ ساياساتىنىڭ قيسىندى جالعاسى بولىپ تابىلادى. وسىلايشا, سۋديالار ەرەكشە مەرتەبەگە جەنە جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋدىڭ بەلگٸلٸ بٸر قىلمىستىق تەرتٸبٸنە يە, ال سوتتارداعى سىبايلاس جەمقورلىق مەملەكەتكە ەرەكشە زييان كەلتٸرەدٸ. وسىعان بايلانىستى زاڭ شىعارۋشى سىبايلاس جەمقورلىق سۋبەكتٸسٸنٸڭ جاڭا ساناتىن – ەرەكشە مەرتەبەسٸ بار لاۋازىمدى تۇلعانى – قۇقىق قورعاۋ نەمەسە ارناۋلى مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ قىزمەتكەرٸن, سۋديانى ەنگٸزدٸ.
پروگرەسسيۆتٸ يننوۆاتسييا دا ادالدىقتى تەكسەرۋ ينستيتۋتى بولدى, ٶيتكەنٸ مۇنداي تەكسەرۋدٸڭ نەتيجەلەرٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتتە بولۋىنا, ال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ وسى ورگانداردىڭ قىزمەتٸندە بولۋىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك قولدانىلماعاندىقتان, ەلەمدٸك تەجٸريبەدە ٸزگٸلەندٸرۋدٸڭ جالپى ساياساتىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە ادالدىقتى تەكسەرۋ ەنگٸزٸلگەن. قۇقىق قورعاۋ جەنە باقىلاۋ-قاداعالاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ادالدىعىن تەكسەرۋ ينستيتۋتى وسى ورگاندارداعى جوسىقسىز قىزمەتكەرلەردەن «تازارتۋدىڭ» ٶزٸندٸك ەمتيحانى جەنە ماڭىزدى سٷزگٸسٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قاتارىن سٷزۋدٸڭ بۇل جولى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەسۋدٸڭ تٷبەگەيلٸ ەدٸستەرٸنٸڭ بٸرٸ بولماق.
ايتا كەتۋ كەرەك, بۇعان دەيٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە قىزمەتتٸك مٸندەتتەرٸنە قاراي 10 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸشكە دەيٸنگٸ مٶلشەردە, ياعني 27 780 تەڭگەگە دەيٸن سىيلىق الۋعا رۇقسات ەتٸلگەن بولاتىن. جاڭا تٷزەتۋلەر مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە سىيلىق بەرۋگە تولىق تىيىم سالۋدى بەلگٸلەدٸ. اتاپ ايتقاندا, 2 اەك (5,5 مىڭ تەڭگە) دەيٸنگٸ مٶلشەردە سىيعا تارتۋ ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە, 2 اەك-تەن جوعارى مٶلشەردە سىيعا تارتۋ – قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە ەكەپ سوعادى.
سونىمەن قاتار, جەدەل-ٸزدەستٸرۋ قىزمەتٸن نەمەسە سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەپ-تەكسەرۋدٸ جٷزەگە اسىراتىن ادامعا ونى كەيٸننەن اشۋ جەنە قىلمىستىق قۋدالاۋ نەمەسە قورقىتىپ الۋ (قىلمىس جاساۋعا ارانداتۋ) ماقساتىندا ادامدى قىلمىس جاساۋعا يتەرمەلەگەنٸ ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق ەنگٸزٸلەدٸ. وسى زاڭسىز ەرەكەتتەردٸڭ زورلىق-زومبىلىقپەن نەمەسە زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتۋمەن, قورقىتۋمەن قاتار جٷرۋٸنە بايلانىستى وسى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ سانكتسيياسى جويىلدى. مٷلiكتi جەۋ نەمەسە بٷلدiرۋ, ادامنىڭ ماتەريالدىق نەمەسە ٶزگە دە تەۋەلدiلiگiن قىلمىستىق توپتىڭ مٷددەلەرi ٷشiن پايدالانىپ نەمەسە ٶزگە دە اۋىر زارداپتارعا ەكەپ سوقتىرۋ – بەلگiلi بiر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگiلi بiر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان 12 جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى.
بۇل جاڭاشىلدىقتار سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ, جولىن كەسۋ, اشۋ جەنە تەرگەپ-تەكسەرۋ ماقساتىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتٸڭ جۇمىسىندا وڭ جەنە تيٸمدٸ نەتيجە بەرەتٸنٸ, سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيٸن بارىنشا ازايتۋعا جول اشاتىنى انىق.
ٶمٸر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار جازاسىن ٶتەيتٸن قازاقستانداعى جالعىز تٶتەنشە جاعدايداعى كولونييانىڭ بۇرىنعى باسشىسى پارا الىپ جاتقان جەرٸندە ۇستالدى. قوستاناي وبلىسىنىڭ جٸتٸقارا اۋدانىندا ورنالاسقان بۇل كولونييانى حالىق «قارا قىران» دەپ اتايدى. ارمان ەبٸلەۆ قاماۋداعىلاردىڭ بٸرٸنەن پاترونات ٷشٸن تالاپ ەتكەن 1 ميلليون تەڭگە كٶلەمٸندە پارامەن ۇستالدى. تٶلەم ادامعا كولونييا قابىرعالارىندا سالىستىرمالى جايلىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك ەدٸ. الايدا تۇتقىننىڭ تۋىستارى قۇزىرلى ورگاندارعا ارىز جازىپ, سونىڭ سالدارىنان ارنايى وپەراتسييا ۇيىمداستىرىلعان.
نۇرلان جۇماحان
