وسى جەنە ەلٸمٸزدە ٶتكەن مەجٸلٸس پەن جەرگٸلٸكتٸ مەسليحاتتار سايلاۋىنا قاتىستى ٶزگە دە ويلارىن ەكونوميست, قوعام بەلسەندٸسٸ مۇحتار تايجان نارتاي ارالبايۇلىنىڭ Youtube ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ايتتى دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
«بٸزدە ەدٸل سايلاۋ ٶتتٸ» دەپ ەشكٸم ايتا المايدى!
«باياعى جارتاس سول جارتاس! بۇرىن قالاي ٶتسە سايلاۋ, بۇل جولى دا سولاي ٶتتٸ. تازا, ادال ەرٸ ەدٸل سايلاۋ ٶتتٸ دەپ ەشكٸم ايتا المايدى. كەشەگٸ جەلٸدەگٸ جاعدايلارعا ەل كۋە. ەندٸ كٶرەمٸز, سالعان ەۋەندەرٸ قالاي بولاتىنىن. پرەزيدەنت قولعا العان ساياسي رەفورمانى جالعاستىرامىز, ٷكٸمەت اۋىسادى دەپ ايتىپ جاتىر.
ەگەر بۇرىنعىداي, ٷكٸمەت قۇرامىنداعى ادامدار تەك ورنىن عانا اۋىستىراتىن بولسا, وندا ٷمٸت جوق. ال جاڭا ادامدار بارسا, وندا جاڭاشىلدىقتىڭ لەبٸ بايقالۋى مٷمكٸن. يە, جاڭا ادامدار عانا جاڭا دٷنيە جاساي الادى دەپ ويلايمىن», – دەدٸ تايجان نارتاي ارالبايۇلىمەن بولعان سۇحباتتا كەڭٸنەن كٶسٸلۋگە دايىندالا وتىرىپ.
بٸراق بۇل پٸكٸر ساۋال تاستاۋشىنى قاناعاتتاندىرا المادى: «قازاقستاندا ەدٸل سايلاۋ ٶتكٸزۋ ٷشٸن نە كەدەرگٸ, سوندا» دەپ ابىندى ول.
– ەدٸل سايلاۋ ٶتكٸزۋگە بٸزدٸڭ مەملەكەت, ساياسي جٷيە ەلٸ دايىن ەمەس, بٸرٸنشٸدەن. ەكٸنشٸدەن, حالىق ەدٸل سايلاۋ ٶتكٸزۋدٸ نىق تالاپ ەتكەن جوق. بەلكٸم, مۇنداي تالاپتان شارشادى ما, ەلدە ٷمٸتٸ ٷزٸلدٸ مە, بٸلمەيمٸن, بٸراق بەلگٸلٸسٸ, حالىق تا سايابىر.
ياعني «دەموكراتييا كەرەك, ەدٸل سايلاۋ قاجەت» دەپ اتتانداپ, ٶز قۇقىعىن تالاپ ەتكەن 100 پايىز جۇرتتى بٸزدٸڭ ەلدە ەلٸ كٶرگەن ەمەسپٸن. سايلاۋ اياقتالعان سوڭ استانادا, سودان سوڭ الماتىدا بٸر تٶبە ادام نارازىلىق بٸلدٸرٸپ, كٶشەگە شىقتى, بٸراق ول از. مىسالى, استانادا 1 ميلليون, الماتىدا 2 ميلليون حالىق دەپ الساق, ونى كٶشەگە شىققاندار سانىنا شاقساق, ەرينە ٶتە از. دەمەك, بۇل قاراشا حالىق تا اشىق دەموكراتيياعا دايىن ەمەس دەگەن سٶزدٸ تانىتسا كەرەك.
– ال بيلٸك نەگە ٶزگەرۋگە دايىن ەمەس?
– بيلٸك دەگەن, – بيزنەس. ياعني قازٸرگٸ جٷيە. ول ارادا مەملەكەتتٸڭ اقشاسى بار, لاتيفۋنديستەر بار. مۇناي-گاز, باسقا دا بٸزدە يگەرٸلەتٸن شيكٸزاتتار جىل سايىن بەلگٸلٸ بٸر ادامدارعا ميللياردتاعان اقشا ەكەلٸپ جاتىر. سوندىقتان مۇنداي ساياسي جٷيەنٸ ەشكٸم ٶزگەرتكٸسٸ كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ ول كەدٸمگٸ بيزنەس.
«اۋىل» پارتيياسىنىڭ مەجٸلٸسكە ٶتپەۋٸ كٶپكە توسىنسىي بولدى
– «اۋىل» مەن «ادال» ساياسي پارتييالارىنىڭ تيٸستٸ جەتٸ پايىزدىق مەجەنٸ يگەرە الماي قالۋى سٸز ٷشٸن توسىنسىي بولدى ما?
– يە, سولاي دەپ ايتۋعا بولادى. مەن, نەگٸزٸنەن, حالىق «اۋىلعا» كٶپ داۋىس بەرەدٸ دەپ ويلاعانمىن. ٶيتكەنٸ بٸرٸنشٸدەن, ول ەڭ قاراپايىم, اتاۋى جاعىنان دا قازاققا جاقىن پارتييا. سوندىقتان كٶبٸرەك داۋىس السا, وسى پارتييا الار–اۋ دەپ ويلاعانمىن. ال «ادال» جاڭادان قۇرىلىپ, كٶپكە قاتتى تانىلا قويماعاندىقتان, ول كٶپ داۋىس جيناي قويماس دەپ ويلادىم.
لاتۋفينديستەردٸڭ مٷددەسٸن قورعايتىن اداممەن بٸر ٷستەل باسىندا وتىرا المايمىن
– «ادالدىڭ» قاتارىنا تانىمال تۇلعالار تارتىلدى: جۋرناليستەر, زاڭگەرلەر. شىنىمەن دە, قىزىعاتىنداي بۇل پارتييانىڭ قانداي ەرەكشەلٸگٸ بار? جالپى, سٸزدٸ ولار ٶز ساپىنا شاقىرعان جوق پا?
– جوق, شاقىرسا دا مەن وندا بارماس ەدٸم. ەرينە, رەبرەندينگ دەگەن, – كٶزبوياۋشىلىق. بٸز بۇل پارتييانىڭ ارتىندا كٸم تۇرعانىن, ۇستانىمدارى قانداي ەكەنٸن جاقسى بٸلەمٸز. مەسەلەن, ٶز باسىم قارسىمىن ولارعا, ەسٸرەسە جەر مەسەلەسٸنە كەلگەندە. وسى پارتييانىڭ مٷشەسٸ, الماسبەك سادىرباەۆ بۇرىننان «اتامەكەن» ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسىنىڭ مٷشەسٸ. ول قازاقستان ازاماتتارىنا جەرگە جەكەمەنشٸك بويىنشا جول اشۋىمىز كەرەك دەپ جاتىر. بٸر قاراعاندا, وندا تۇرعان دەنەمە جوق, دۇرىس تالاپ سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ بۇل. بٸراق, بٸز بٸلەمٸز عوي, ول ناعىز لاتيفۋنديستەردٸڭ (ٸرٸ جەر يەلەنۋشٸلەردٸڭ) مٷددەسٸن قورعايتىن ازامات. مٸنە, ول ادام «ادال» پارتيياسى كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ. ال مەن ونداي اداممەن قالاي بٸر ۇيىمدا بولامىن, بولمايمىن, كەرەگٸ جوق...
– تيمۋر قۇلىباەۆ وسى پارتييانىڭ ەگەسٸ دەگەن پٸكٸرگە قالاي قارايسىز? سول راس پا?
– ولاي كەسٸپ ايتا المايمىن, ٶيتكەنٸ مەنٸڭ قولىمدا دەلەلدەرٸم جوق. بٸراق ەلدار جۇماعازيەۆ تيمۋر قۇلىباەۆ باسشىلىق ەتەتٸن «اتامەكەن» ۇكپ باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى ەكەنٸن بٸلەمٸز, جاڭاعى سٶز ەتكەن الماسبەك سادىرباي دا سول ۇيىمدا جۇمىس ٸستەگەن...
– وليگارحتاردىڭ ساياساتقا ارالاسۋى قاۋٸپتٸ مە?
– نەگٸزٸنەن, دٷنيەجٷزٸ بويىنشا, ەر پارتييانىڭ ار جاعىندا وليگارحتار تۇرادى.ۋكراينادا دا سولاي, امەريكادا دا سولاي.
جالپى, وليگارحتاردىڭ اراسىندا بەسەكەلەستٸك بولۋى كەرەك, ياعني وليگارحتار ەرتٷرلٸ بولۋى تيٸس. ەرقايسىسىنىڭ ٶز مەدياسى, باسقا دا قۇرالدارى بولسا, بيلٸككە تالاس كەزٸندە ناعىز قىزۋ بەسەكە جٷرەدٸ. ال بٸزدە ونداي جوق قوي. بٸزدە – مونوپوليزم.
«كوممۋنيستەردٸڭ» مەجٸلٸسكە ٶتۋٸ ٶتە عاجاپ جاعداي!
– اتىن ٶزگەرتٸپ, سايلاۋعا تٷسكەن قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ مەجٸلٸسكە ٶتكەنٸ ەلدٸ شوك قىلىپ جاتقانى بەلگٸلٸ...
– ونى ايتاسىز, ولار بۇرىنعى كٶرسەتكٸشتەن 2-3 پايىز ارتىق داۋىس الدى. ول, شىنىمەن دە, ٶتە عاجاپ جاعداي. مەن ٶزٸم وعان سەنبەيمٸن. اتى ٶزگەرگەنٸمەن, زاتى ٶزگەرگەن جوق. ونى بەرٸ بٸلەدٸ. بۇرىنعى ادامدار سول ارادا ەلٸ وتىر. ٸشتەي ەشقانداي ٶزگەرٸس بولعان جوق, تەك اتىن عانا ٶزگەرتكەنٸ بولماسا.
– «اق جول» پارتيياسى تۋرالى نە دەيسٸز?
– «اق جول» سوڭعى جىلدارى ۇلتشىل ۇستانىمدى بەرٸك ۇستانا باستاعان. سونداي ىڭعاي كٶرسەتەدٸ. مەسەلەن, قۇرامىنا قازىبەك يسا سىندى ۇلتشىل ادامدى تارتقان. سوڭعى جىلدارى الاشوردا تۋرالى بٸرنەشە كٸتاپ شىعاردى. سول يدەولوگيياعا جاقىنداپ باردى. ەكونوميكالىق جاعىنان ايتىپ وتىرعاندارى, بىلاي قاراساق, جامان ەمەس. سول سەبەپتٸ بۇل پارتييا لايىقتى داۋىس الدى, ول شىندىققا جاتادى دەپ ەسەپتەيمٸن.
ەلبەتتە, ونى تەۋەلسٸز پارتييا دەپ ايتا المايمىز. قازاقستاندا بٸردە-بٸر تەۋەلسٸز پارتييا جوق. دەگەنمەن بۇل بۇرىننان كەلە جاتقان, بٸرنەشە شاقىرىلىم بويىنشا مەجٸلٸستە تٶبە كٶرسەتكەن, تەجٸريبەلٸ پارتييا.
– Nur Otan پارتيياسى 71,97 داۋىسقا يە بولدى. قالاي, كٶڭٸلگە سەنٸم ۇيالاتا ما?
– Nur Otan پارتيياسىنىڭ 71,97 داۋىسقا يە بولۋى, ەندٸ ارتىقتاۋ. مەنٸڭشە, ولاردىڭ تازا جيناعانى – 40-45 پايىز بولىپ قالادى. حالىقتىڭ كٶڭٸل كٷيٸ قانداي ەكەنٸ بەلگٸلٸ, ولار ٶتكەن 30 جىلعا رازى ەمەس.
Nur وtanدى ماقتاعانىمنىڭ سەبەبٸ بىلاي ەدٸ...
– ٶتكەن سايلاۋعا قاراعاندا Nur Otan پارتيياسىنىڭ ٷلەسٸ 10 پايىزعا كەم. بۇل بٸر نەرسەنٸ بٸلدٸرە مە?
– مەنٸڭشە, 10 پايىز دەگەن دە از. ول 30-40 پايىز كەم بولۋى كەرەك ەدٸ...
– سايلاۋعا بارىپ داۋىس بەرگەن سوڭ جەلٸدە جازبا جارييالادىڭىز. ول ارادا Nur Otan تۋرالى جاقسى پٸكٸر ايتىپسىز. سوندا ٶزٸڭٸز ەلٸ وسى پارتييادان ٷمٸت كٷتەسٸز بە?
– وسىعان دەيٸن مەجٸلٸستەگٸ دەپۋتاتتاردىڭ 84-ٸ Nur Otanنان بولعان. ال جاڭا تٸزٸمدە سولاردىڭ تەك 24-ٸنٸڭ اتى-جٶنٸ كٶرسەتٸلگەن. ياعني كٶبٸسٸ كەتكەن. مەن سول كەتكەن ادامداردىڭ تٸزٸمٸن قاراپ شىقتىم.
مىسالى, گٷلجان قاراعۇسوۆا, زاعيپا باليەۆا, بوجكو, قۋانىش سۇلتانوۆ كەتتٸ. ولار بۇرىننان كەلە جاتقان ادامدار, تٸپتٸ اراسىندا كولبينگە داۋىس بەرگەندەرٸ دە بار.
مٸنە, وسىلار كەتٸپ, ورنىن جاڭاسى باسقان. ال ولار كٸمدەر? قانداي جولمەن بولسا دا ايدوس سارىمنىڭ مەجٸلٸسكە بارعانى تيٸمدٸ.
مىسالى, ايدوس سارىمدى قۋانىش سۇلتانوۆپەن سالىستىرعاندا, ول – پروگرەسس. تاعى دا ايتاتىن بولساق, قانات نۇروۆ دەگەن ازامات بار. ٶزبەكوۆپەن سالىستىرعاندا ول دا پروگرەسس. وسىلاي-وسىلاي جاڭا بۋىن مەجٸلٸسكە كەلسە, وندا ول قانداي پارتييا بولسا دا ٷمٸت ارتۋعا بولادى.
مەن پارتييالار اتىنان دەباتقا تٷسكەندەردٸ سىرتتاي باقىلاپ وتىردىم. بٸراق ولاردىڭ ەشقايسىسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا نە كەدەرگٸ ەكەنٸن ايتا المادى. ياعني كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردى ازايتۋ كەرەك ەكەندٸگٸن ەشقانداي پارتييا ايتپادى.
قازٸرگٸ كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور الدا دا وسىلاي قالا بەرسە, بٸزدٸڭ ەكونوميكامىز ەشقاشان دامىمايدى. جۇمىسسىزدىقتى بٸز ەشقاشان جەڭە المايمىز. ول – شارت. بٸز ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتان باس تارتپاساق, ٶندٸرٸسٸمٸز ەشقاشان دامىمايدى. ودان كەيٸنگٸ نەگٸزگٸ فاكتور – سوت جٷيەسٸ مەسەلەسٸن دە ەشكٸم قوزعامادى. تەۋەلسٸز, اشىق ەرٸ ەدٸل سوت جٷيەسٸ بولماسا, وندا ەكونوميكامىز كٶتەرٸلە المايدى, ياعني مۇندايدا قوعامدا ەدٸلەت بولمايدى, ەكونوميكادا دامۋ بولمايدى.
– «ادال» پارتيياسىنىڭ تٶراعاسى سايلاۋدىڭ الدىن الا قورىتىندىسى شىققان سوڭ Nur Otanدى جەڭٸسٸمەن قۇتتىقتادى. مۇنى قالاي تٷسٸنۋگە بولادى?
– ونى بٸر عانا سٶزبەن ايتۋعا بولادى. تازا جاعىمپازدىق.
– جانبولات ماماي كەشكە دەيٸن نارازىلىق بٸلدٸرٸپ, كٶشەدە تۇرامىز دەدٸ...
– ول جاس, ەنەرگيياسى مول جٸگٸت. ونىڭ ەرەكەتٸن تٷسٸنەمٸن, ونداي ادامدار بٸزدە بولۋى تيٸس. جاس كەزٸمدە مەن دە سونداي بولعانمىن. جالپى, ادام تاعدىرى قانداي بولسا, ۇلت تاعدىرى دا سونداي بولادى. ەگەر ادام جۇمىس ٸستەگٸسٸ كەلمەسە, سپورتپەن شۇعىلدانباسا, ەلٸنٸڭ جايىنا باس اۋىرتپاسا, ٶمٸرٸ دە سولاي سٷرەڭ بولىپ ٶتە شىعادى. ۇلت تا سولاي. بەلسەندٸلٸك تانىتپاسا, ەل جايىنا باس اۋىرتپاسا, قاجەت كەزدە ۇيىسىپ, ۇيىمداسا الماسا, ۇلتتىڭ تاعدىرى دا سٷرەڭ سيپاتقا يە.
مەنٸ شاقىرسا, مينيستر بولار ەدٸم
– ٷكٸمەت اۋىسسا, ودان قانداي ٷمٸت كٷتەسٸز?
– ٷكٸمەت اۋىسادى. مامين كەتە مە ەلدە قالا ما, ول جاعىن ناقتى ايتا المايمىن. بٸراق ٷكٸمەتكە جاڭا ادامدار كەرەك. مىسالى, ول اراعا مەنٸ شاقىرسا, مەن بارار ەدٸم. ٶيتكەنٸ وعان مەنٸڭ بويىمداعى كٷشٸم, باسىمداعى بٸلٸمٸم دە جەتەدٸ دەپ ويلايمىن...
