جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندە ادامزات قول جەتكٸزگەن ەربٸر جاڭالىق ٶزٸمەن بٸرگە مٷمكٸندٸكتەر مەن قاۋٸپ- قاتەرلەردٸ قاتار الا كەلەدٸ. سونىڭ بٸرٸ- ديپفەيك (deepfake) تەحنولوگيياسى. بۇل تەرمين جاساندى ينتەللەكت (AI) پەن تەرەڭ وقىتۋ (deep learning) ەدٸستەرٸنٸڭ كٶمەگٸمەن جاسالاتىن جالعان اۋديو, بەينە نەمەسە فوتو كونتەنتتٸ بٸلدٸرەدٸ. وسى جايىندا بٸز PhD كانديداتى, Astana IT University اعا وقىتۋشىسى قوسپاقوۆ ايتۋار مەيرامۇلىمەن سۇحباتتاسىپ, ديپفەيكتەن قورعانۋدىڭ جولدارى تۋرالى سٶز قوزعادىق.
تسيفرلىق كٶزبوياۋشىلىق: ديپفەيك دەگەن نە?
مامان پٸكٸرٸ:
«ديپفەيك» سٶزٸ اعىلشىن تٸلٸندەگٸ «deep learning» (تەرەڭ وقىتۋ) جەنە «fake» (جالعان)ۇعىمدارىنىڭ قوسىندىسىنان شىققان. بۇل – جاساندى ينتەللەكتتٸڭ كٶمەگٸمەن ادامنىڭ بەينەسٸ مەن داۋىسىن دەلمە-دەل كٶشٸرٸپ, جالعان فوتو, ۆيدەو نەمەسە اۋديو جاساۋ تەحنولوگيياسى. مەسەلەن, سٸز ەشقاشان سٶيلەمەگەن نەمەسە جاساعان جوق ٸسٸڭٸز بەينەجازبادا دەل سٸزدٸڭ كەيپٸڭٸزبەن كٶرسەتٸلۋٸ مٷمكٸن. تٷرٸڭٸز, ميميكاڭىز, تٸپتٸ داۋىس ىرعاعىڭىز- بەرٸ بٸر سەتتە جالعان وقيعاعا اينالۋى عاجاپ ەمەس.»
ديپفەيك جەنە كيبەرقىلمىس
«ديپفەيك- كيبەرقىلمىستىڭ جاڭا قۇرالى. باستاپقىدا ديپفەيك كينو مەن ويىن-ساۋىق سالاسىندا قولدانىلعانىمەن, كەيٸن بۇل تەحنولوگييا كيبەرقىلمىستىق ەرەكەتتەرگە تاپتىرماس قۇرالعا اينالدى. بٷگٸندە ديپفەيك ارقىلى ادامداردىڭ بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرٸپ, قارجى جىمقىرۋ, شانتاج جاساۋ, جالعان اقپارات تاراتۋ سيياقتى ەرەكەتتەر جيٸ كەزدەسۋدە.
ديپفەيك تەحنولوگيياسىن قولدانۋ مىسالدارى:
الاياقتىق: زييانكەستەر ديپفەيك ارقىلى كومپانييا باسشىسىنىڭ داۋىسىن اينىتپاي سالىپ, قىزمەتكەرلەرگە اقشا اۋدارۋعا بۇيرىق بەرگەندەي كٶرٸنٸس جاساي الادى. بۇل- ٸرٸ قارجى الاياقتىعىنا جول اشاتىن قاۋٸپتٸ ەدٸس.
جالعان اقپارات تاراتۋ جەنە بەدەلگە نۇقسان كەلتٸرۋ: ديپفەيك كٶمەگٸمەن فەيك جاڭالىقتار نەمەسە ادامدى ماسقارالايتىن جالعان كونتەنت جاسالىپ, قوعامدا اداسۋشىلىق تۋعىزىپ, تۇلعانىڭ ابىرويىنا سىزات تٷسۋٸ مٷمكٸن.
جاعىمدى ەرٸ پايدالى قولدانىسى دا بار: بۇل تەحنولوگييا داۋىسىنان ايىرىلعان ادامدارعا تابيعي سٶيلەۋ مٷمكٸندٸگٸن قايتارۋعا, فيلمدەردٸ ەرتٷرلٸ تٸلگە بەيٸمدەۋگە نەمەسە اۋديوكٸتاپتار جاساۋعا كٶمەكتەسە الادى.»,- دەيدٸ مامان.
«پايدالى» تسيفرلىق جاعى
بٷگٸندە بۇل تەحنولوگييا كينو يندۋستريياسىندا سەتتٸ قولدانىلىپ جٷر. ول اكتەردٸڭ تسيفرلىق كٶشٸرمەسٸن جاساپ, فيلم تٷسٸرۋدە پايدالانۋعا جەنە شىعارماشىلىق مٷمكٸندٸكتەردٸ كەڭەيتۋگە جول اشادى. ساپالى يميتاتسييا جارنامالىق روليكتەر جاساۋ مەن ماركەتينگتٸك بيۋدجەتتٸ ٷنەمدەۋدە دە تيٸمدٸ.
ديپفەيك تەحنولوگيياسى ادامداردىڭ داۋىسىن يميتاتسييالاۋ ٷشٸن دە قولدانىلۋى مٷمكٸن. بۇل دۋبلياج ساپاسىن ارتتىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ. سونىمەن قاتار, ديپفەيكتٸ مۋزەيلەردە, گالەرەيالاردا جەنە ارت-كەڭٸستٸكتەردە تولىقتىرىلعان شىنايىلىق رەتٸندە پايدالانۋعا بولادى.
Deepfake: قالاي تانۋعا بولادى جەنە قالاي قورعانۋ كەرەك?
«ەگەر كٷمەنٸڭٸز بولسا- الدىمەن ۆيدەونى ٶز بەتٸڭشە تالداپ كٶرٸڭٸز: شىن ۆيدەو ما, ەلدە جالعان با? ناقتى ەمەس تۇستار مەن قالىپتان اۋىتقۋلارعا نازار اۋدارىڭىز. بۇل- ەرسٸ قيمىلداعان ەرٸن مەن قاس, دۇرىس ەمەس جىپىلىقتاۋ, جارىقتىڭ بٸركەلكٸ تٷسپەۋٸ, تەرٸ رەڭٸنٸڭ ايىرماشىلىقتارى, كەسكٸن ساپاسىنىڭ ەرتٷرلٸلٸگٸ, ەلەمەنتتەردٸڭ كٶمەسكٸ شەكارالارى جەنە تاعى دا باسقا مايدا, العاشقى كەزدەن بايقالمايتىن بەلگٸلەر بولۋى مٷمكٸن. سونىمەن قاتار, كەلەسٸ بەلگٸلەرگە نازار اۋدارعانىڭىز جٶن: ۆيدەوداعى ادامنىڭ جٷزٸ انىق كٶرٸنبەۋٸ نەمەسە بۇلدىر بولىپ شىعۋى. سٶيلەسۋ كەزٸندە ميميكانىڭ بولماۋى (اشىق قولجەتٸمدٸ ديپفەيك جاساۋ قۇرالدارى كٶبٸنە ادامنىڭ بەت- ەلپەت قيمىلىن دەل جەتكٸزە المايدى). ديپفەيكتەردە كٶبٸنە تەك بەت بٶلٸگٸ اۋىستىرىلادى, سوندىقتان شەكارا بايقالۋى مٷمكٸن – كٶلەڭكەنٸڭ , جارىقتىڭ جەنە تەرٸ رەڭٸنٸڭ ايىرماشىلىقتارى كٶزگە تٷسەدٸ.
سونداي- اق, ۆيدەودان سٶيلەسكەن كەزدە ادامدى شاشىن تٷزەتٸپ, كٶزٸلدٸرٸگٸن شەشۋدٸ سيياقتى قاراپايىم ٸس- ەرەكەتتەردٸ جاساۋدى سۇراۋعا بولادى. ەدەتتە مۇنداي ەرەكەتتەر كەزٸندە ديپفەيك ارقىلى جاسالعان بەينەدە اقاۋلار پايدا بولا باستايدى- سٸز ونى وڭاي بايقايسىز.
الايدا قازٸرگٸ تاڭدا تەحنولوگييالار ٶتە جىلدام دامۋدا. سوڭعى بۋىنداعى ديپفەيكتەر شىنايىعا قاتتى ۇقسايدى, جەنە ونى اجىراتۋ قيىن بولىپ كەلەدٸ. كەيدە ولاردى جاي كٶزبەن اجىراتۋ مٷمكٸن ەمەس. مۇنداي جاعدايدا ارنايى تانۋ باعدارلامالارى كٶمەككە كەلەدٸ. ولار ۆيدەونى مۇقييات ساراپتاپ, ديپفەيك جاساۋ كەزٸندە پايدا بولعان ٶتە ۇساق بۇرمالاۋشىلىقتاردى انىقتايدى. مۇنداي سكانەرلەر فوتو جەنە ۆيدەو كونتەنتپەن جاقسى جۇمىس ٸستەيدٸ.
اۋديوديپفەيكتەردٸ انىقتاۋ قيىنىراق بٸراق ولاردى جاساۋ اسا كٷردەلٸ ەمەس: مۇنداي جالعان جازبانى سينتەزدەۋ ٷشٸن, ادامنىڭ داۋسى جازىلعان بٸر عانا اۋديوجازبا جەتكٸلٸكتٸ. قازٸرگٸ تاڭدا اۋديوجازبالاردى كەدٸمگٸ مەتٸن سيياقتى ٶڭدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تەحنولوگييالار دا بار.
اۋديوفەيكتٸ قوسىمشا قۇرالدارسىز تانۋ ٶتە قيىن. عالىمدار بۇل مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن ەرەكشە تەسٸل ۇسىندى- ادامنىڭ داۋىس اپپاراتىنا (تٸل, جاق, ەرٸن سيياقتى اناتومتيالىق ەرەكشەلٸكتەرگە) سٷيەنۋ. سەبەبٸ جاساندى ينتەللەكت كٶمەگٸمەن دىبىس شىعارىلعاندا, وسى تابيعي ەرەكشەلٸكتەر ەسكەرٸلمەيدٸ. ياعني, ديپفەيك اۋديوسىندا ادام ەشقانداي قاتەلٸك جٸبەرمەي, «ممم» سيياقتى ارتىق سٶزدەردٸ قولدانباي, مونوتوندى, بٸر قالىپتى سٶيلەيدٸ»,- دەيدٸ مامان.
ديپفەيكتەن قالاي قورعانۋعا بولادى?
«ەڭ تيٸمدٸ قورعانىس- قاۋٸپسٸزدٸك ەرەجەلەرٸن ساقتاۋ:
جەكە فوتو جەنە ۆيدەوڭىزدى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە نە بٶگدە سەرۆيستەرگە جٷكتەمەۋگە تىرىسىڭىز (نەمەسە ەڭ بولماعاندا, ولاردى شەكتەۋلٸ تٷردە عانا جارييالاڭىز);
ەرٸپتەستەرٸڭٸز بەن تۋىستارىڭىزدى ديپفەيكتٸڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸ جەنە ونىڭ قانداي قاۋٸپ- قاتەرگە ەكەلۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸ تۋرالى حاباردار ەتٸڭٸز;
ەگەر سٸزگە ۇسىنىلعان اقپارات كٷمەن تۋدىرسا- ونى راستاۋ ٷشٸن بالاما بايلانىس ارناسىن پايدالانىڭىز;
سٶيلەسٸپ وتىرعان ادامنىڭ تۇلعاسىن راستاۋ قاجەت بولسا,تەك سٸز ەكەۋٸڭٸز عانا بٸلەتٸن قانداي دا بٸر دەرەكتٸ سۇراڭىز;
كيبەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ نەگٸزگٸ تالاپتارىن ۇستانىڭىز: قۇپيياسٶزدەردٸ سەنٸمدٸ ساقتاۋ, دەرەكتەردٸ قورعاۋ, زيياندى باعدارلامالاردان قورعانۋ, دەرەكتەردٸ ساقتىق كٶشٸرمەلەۋ جەنە ت.ب. وسىنداي ساقتىق شارالارىن قولدانۋ قاجەت.
الايدا مۇنداي شابۋىل تٷرلەرٸنەن قورعانۋدىڭ باستى جولى- پايدالانۋشىلاردى بۇل قاۋٸپتەر تۋرالى الدىن الا حاباردار ەتۋ جەنە ولارمەن بەتپە- بەت كەلگەن جاعدايدا دايىن بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ»,- دەيدٸ مامان.
قوسىمشا اقپارات رەتٸندە:
ديپفەيكتٸ انىقتاۋعا كٶمەكتەسەتٸن باعدارلامالار:
Forensically- سۋرەتتەردٸ تالداۋعا ارنالعان تەگٸن ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ قۇرالدار جيىنتىعى.
Image Edited- فوتوسۋرەتتەردەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ انىقتاپ, پيكسەل مەن تٷس دەڭگەيٸندە ساراپتاما جٷرگٸزەتٸن تەگٸن سەرۆيس.
Ghiro- كٶپتەگەن سۋرەتتەردٸ اۆتوماتتى تٷردە تالداپ, كريميناليستيكالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزۋگە ارنالعان باعدارلاما.
Truepic- فوتو جەنە ۆيدەوماتەريالدارعا ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلگەن-ەنگٸزٸلمەگەنٸن تەكسەرەدٸ.
KaiCatch- جاساندى ينتەللەكت ارقىلى فوتو مەن ۆيدەوداعى انومالييالار مەن بۇرمالاۋشىلىقتاردى انىقتايدى.
ديپفەيك تەحنولوگيياسى كٷن سايىن جەتٸلٸپ, شىنايى كونتەنتتەن اجىراتۋ بارعان سايىن قيىنداي تٷسۋدە. وسىعان بايلانىستى ەربٸر ادام تسيفرلىق ساۋاتتى بولۋى كەرەك. ەڭ باستى قورعانىس- بۇل اقپاراتتاندىرىلعان بولۋ. ٶز فوتو- ۆيدەو ماتەريالدارىڭىزدى اشىق جارييالاۋدان باس تارتۋ, جاقىندارىڭىزدى وسىنداي تەحنولوگييالاردىڭ قاۋپٸ جايلى حاباردار ەتۋ جەنە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك ەرەجەلەرٸن ساقتاۋ- سٸزدٸڭ جەكە دەرەكتەرٸڭٸز بەن ابىرويىڭىزدى قورعاۋدىڭ نەگٸزگٸ جولى.
