«روساتوم» مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسى مەن يندونەزييانىڭ PT Pembangkit Listrik Nuklir كومپانيياسى قالقىمالى اتوم ەنەرگەتيكالىق بلوكتارىن پايدالانۋ ارقىلى يندونەزييانىڭ شىعىسىنداعى سولتٷستٸك مالۋكۋ ٶڭٸرٸندەگٸ تۇتىنۋشىلاردى ەلەكتر ەنەرگيياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى كەلٸسٸم جاساستى. تاراپتار تيٸستٸ كەلٸسٸمگە مەسكەۋدە ٶتٸپ جاتقان رەسەي ەنەرگەتيكالىق اپتالىعى اياسىندا قول قويدى. بۇل كەلٸسٸم رەسەي مەن يندونەزييا اراسىنداعى ەكٸجاقتى ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸنە اينالدى.
جوبانى ٸسكە اسىرۋ اياسىندا «روساتوم» سولتٷستٸك مالۋكۋ ٶڭٸرٸندەگٸ حالماحەرا ارالىنىڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸن ەلەكتر ەنەرگيياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن جالپى قۋاتى 200 مۆت بولاتىن پەب-100 ٷلگٸسٸندەگٸ ەكٸ قالقىمالى اتوم ەنەرگەتيكالىق بلوگىن جەتكٸزەدٸ. قالقىمالى ەنەرگەتيكالىق بلوكتار اتوم مۇزجارعىش كەمەلەرٸندە تيٸمدٸلٸگٸن, سەنٸمدٸلٸگٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن دەلەلدەگەن ريتم توبىنىڭ رەاكتورلىق قوندىرعىلارى ارقىلى كٶمٸرتەك شىعارىندىلارى تٶمەن ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرەدٸ. ەلەكتر ەنەرگيياسىن جەتكٸزۋ تۋرالى كەلٸسٸمشارتتىڭ نەگٸزگٸ تالاپتارى كٷشٸنە ەنگەننەن كەيٸن بەس جىل ٸشٸندە قالقىمالى ەنەرگەتيكالىق بلوكتار يندونەزييا تۇتىنۋشىلارىنا العاشقى مەگاۆاتت ەلەكتر ەنەرگيياسىن بەرە باستايدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
«روساتوم» مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسىنىڭ باس ديرەكتورى الەكسەي ليحاچەۆ كەلٸسٸمگە قول قويۋعا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸردٸ: *«روساتوم» مەن يندونەزييا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ٶتە قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. جاقىندا پرەزيدەنت پرابوۆو سۋبيانتومەن ٶتكٸزگەن كەزدەسۋٸمٸز بۇل ٸرٸ ارالدىق مەملەكەتتٸڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋعا جەنە كٶمٸرتەك بەيتاراپتىعىنا قول جەتكٸزۋگە دەيەكتٸ تٷردە ۇمتىلىپ وتىرعانىن راستادى. جاڭا كەلٸسٸم – وسى باعىتتاعى اسا ماڭىزدى قادام. «روساتوم» ەلەمدٸك نارىقتا ەڭ زاماناۋي ەرٸ تيٸمدٸلٸگٸ تەجٸريبە جٷزٸندە دەلەلدەنگەن شەشٸمدەردٸ ۇسىنۋعا دايىن. سونىمەن قاتار بٸز تەك ەلەكتر ەنەرگيياسىن جەتكٸزۋ مەسەلەسٸن عانا ەمەس, ۇزاق مەرزٸمدٸ ەرٸپتەستٸك ورناتۋدى دا تالقىلاپ وتىرمىز. بۇل – قالقىمالى اتوم ەنەرگەتيكالىق بلوگىنان ەلەكتر ەنەرگيياسىن جەتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ ەلەمدەگٸ العاشقى ەكسپورتتىق كەلٸسٸم ەكەنٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. ونىڭ ەلەمدٸك بيزنەس قاۋىمداستىعى ٷشٸن جارقىن ٷلگٸ بولاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. بۇل جوبا مەملەكەتتٸڭ جٷيەلٸ قولداۋى جاعدايىندا جەكە بيزنەستٸڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىنداعى ەل ەكونوميكاسىن ٶزگەرتۋگە قابٸلەتتٸ اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى باستاي الاتىنىن كٶرسەتەدٸ», – دەدٸ الەكسەي ليحاچەۆ.
PT Pembangkit Listrik Nuklir كومپانيياسىنىڭ باس ديرەكتورى يۋدي ۋتومو يماردجوكو بىلاي دەپ اتاپ ٶتتٸ: *«بٸز ۇلتتىق ينۆەستورلار رەتٸندە يندونەزييانىڭ ەنەرگەتيكالىق اۋىسۋىنا جەردەمدەسۋدٸ ٶزٸمٸزدٸڭ باسىم مٸندەتٸمٸز ەرٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸمٸز دەپ سانايمىز. ەل تۇرعىندارىن تازا, سەنٸمدٸ جەنە كٶمٸرتەك شىعارىندىلارى تٶمەن ەلەكتر ەنەرگيياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ يندونەزييانىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋى مەن ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ قاجەتتٸ شارتى ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸز. اتوم ەنەرگەتيكاسى ەلدٸڭ ەلەكتر ەنەرگيياسىنا دەگەن ٶسٸپ كەلە جاتقان سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تۇراقتى شەشٸم ۇسىنادى جەنە ەسٸرەسە يندونەزييانىڭ شىعىس ٶڭٸرلەرٸندە ەكونوميكالىق دامۋعا قوسىمشا مٷمكٸندٸكتەر اشادى. بۇل رەتتە جوبانىڭ تەك كوممەرتسييالىق نەگٸزدە, ياعني بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸ اراسىنداعى B2B فورماتىندا, جەكە ينۆەستيتسييالار ەسەبٸنەن جەنە يندونەزييانىڭ مەملەكەتتٸك بيۋدجەتٸنەن قاراجات تارتىلماي جٷزەگە اسىرىلاتىنىن ەرەكشە اتاپ ٶتۋ ماڭىزدى. تاريحي ماڭىزى بار وسى ەرٸپتەستٸكتٸ جٷزەگە اسىرۋعا قاتىسۋ بٸز ٷشٸن ٷلكەن مەرتەبە. وسى بٸرلەسكەن جۇمىستىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸنە جەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرگەن دەيەكتٸ قولداۋى مەن جەردەمٸ ٷشٸن يندونەزييا ٷكٸمەتٸنە, ەسٸرەسە يندونەزييا رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسيياسىنداعى ەلشٸلٸگٸنە شىنايى العىسىمىزدى بٸلدٸرەمٸز», – دەدٸ يۋدي ۋتومو يماردجوكو.
PT Pembangkit Listrik Nuklir كومپانيياسىنىڭ ينۆەستورى رومو نيتييۋدو ۆاكيو بىلاي دەپ مەلٸمدەدٸ: *«بٷگٸنگٸ كەلٸسٸم ورتاق ماقساتىمىزعا – يندونەزييانىڭ ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸگٸن نىعايتۋعا جەنە كەلەشەك ۇرپاق ٷشٸن ەلدٸڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولدى. رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتينگە, رەسەي دەلەگاتسيياسىنا جەنە «روساتوم» مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسىنا جەمٸستٸ ىنتىماقتاستىق پەن ەرٸپتەستٸگٸمٸزدٸ دامىتۋعا دەگەن ادالدىعى ٷشٸن شىنايى العىسىمدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ. سونداي-اق يندونەزييا پرەزيدەنتٸ پرابوۆو سۋبيانتوعا جەنە يندونەزييانىڭ قورعانىس مينيسترٸ شافري شامسۋددينگە پروفەسسور يۋدي ەكەۋمٸزگە سەنٸم بٸلدٸرٸپ, سولتٷستٸك مالۋكۋ پروۆينتسيياسىنىڭ سولتٷستٸك حالماحەرا وكرۋگٸندە قۋاتى 200 مۆت اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن ٸسكە اسىرۋ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن جٷكتەگەنٸ ٷشٸن ەرەكشە ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن. بۇل تاريحي كەلٸسٸم ەنەرگەتيكانى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸنە نەگٸز قالايدى. ول سولتٷستٸك مالۋكۋ تۇرعىندارى ٷشٸن قوسىمشا مٷمكٸندٸكتەر اشىپ, بٷكٸل شىعىس يندونەزييانىڭ ەكونوميكالىق ٶسۋٸنە ىقپال ەتەدٸ», – دەدٸ رومو نيتييۋدو ۆاكيو.
انىقتاما: يندونەزييامەن ىنتىماقتاستىق. 2025 جىلى رەسپۋبليكا بيلٸگٸ اتوم ەنەرگەتيكاسىن ەلدٸڭ ۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق جوسپارىنا ەنگٸزدٸ. اتوم ەنەرگەتيكاسى ۇزاق مەرزٸمدٸ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ جەنە 2060 جىلعا قاراي كٶمٸرتەك بەيتاراپتىعىنا قول جەتكٸزۋ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە قاراستىرىلىپ وتىر.
2024 جىلعى 31 شٸلدەدە يندونەزييانىڭ سول كەزدەگٸ قورعانىس مينيسترٸ ەرٸ سايلانعان پرەزيدەنتٸ پرابوۆو سۋبيانتو مەسكەۋگە بارىپ, كرەملدە رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتينمەن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزدٸ. كەزدەسۋ بارىسىندا سۋبيانتو يندونەزييانىڭ «روساتوم» مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸن رەسمي تٷردە مەلٸمدەدٸ.
2026 جىلعى مامىردا «روساتوم» باسشىسى الەكسەي ليحاچەۆ پەن يندونەزييا پرەزيدەنتٸ پرابوۆو سۋبيانتونىڭ كەزدەسۋٸ ٶتتٸ. كەزدەسۋ بارىسىندا اتوم ەنەرگيياسىن بەيبٸت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالارى جان-جاقتى تالقىلاندى. اتاپ ايتقاندا, يادرولىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, ۇلتتىق كادرلاردى دايارلاۋ, اتوم تەحنولوگييالارىن ەنەرگەتيكادان تىس سالالاردا قولدانۋ جەنە اتوم ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ جوبالارىن ٸسكە اسىرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ قاراستىرىلدى.
«روساتوم» يندونەزيياعا اتوم ەنەرگەتيكاسى جوبالارىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ ەكٸ كەزەڭنەن تۇراتىن تەسٸلٸن ۇسىنىپ وتىر. بٸرٸنشٸ كەزەڭدە ەل اۋماعىنا شاعىن قۋاتتى قالقىمالى ەنەرگەتيكالىق بلوكتاردى ورنالاستىرۋ, ال ەكٸنشٸ كەزەڭدە قۋاتى جوعارى رەاكتورلارى بار قۇرلىقتاعى اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىن سالۋ جوسپارلانۋدا.
«روساتومنىڭ» شاعىن مودۋلدٸك اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى كٶشباسشىلىعى. ەلەمدە شاعىن اتوم ەنەرگەتيكاسىنا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى جاعدايىندا قالقىمالى ەنەرگەتيكالىق بلوكتار ەنەرگەتيكالىق جٷيەنٸڭ قۇرىلىمىن ەدەۋٸر ٶزگەرتە الادى. ولار تەڭٸزگە شىعاتىن جولى بار شالعاي اۋماقتارداعى قازٸرگٸ نەمەسە ىقتيمال ەلەكتر ەنەرگيياسى تاپشىلىعى مەسەلەسٸن تيٸمدٸ شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. مۇنداي قوندىرعىلار «جاسىل» باتارەيا تەرٸزدٸ اۋا رايى جاعدايلارىنا قاراماستان بٸرنەشە ونداعان جىل بويى ٷزدٸكسٸز ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرە الادى. سونىمەن قاتار ولاردى ٶنەركەسٸپتٸك نىسانداردى دا, ٸرٸ ەلدٸ مەكەندەر مەن قالالىق اگلومەراتسييالاردى دا ەلەكتر ەنەرگيياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن پايدالانۋعا بولادى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلەمدە جوبالاۋ ساتىسىندا تۇرعان شاعىن مودۋلدٸك رەاكتورلاردىڭ شامامەن 80 جوباسى بار. ال «روساتوم» يدەيالاردى ناقتى ينجەنەرلٸك قۇرىلعىلارعا اينالدىرىپ, ولاردى ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرۋدى باستاعان العاشقى كومپانييا. بۇل ەسٸرەسە قالقىمالى ەنەرگەتيكالىق بلوكتار سالاسىندا ايقىن كٶرٸنەدٸ. 2020 جىلدان باستاپ رەسەيدٸڭ چۋكوتكا ٶڭٸرٸندە ەلەمدەگٸ العاشقى قالقىمالى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى – «اكادەميك لومونوسوۆ» جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. ونىڭ قۇرامىندا الدىڭعى بۋىنعا جاتاتىن كلت-40س ٷلگٸسٸندەگٸ ەكٸ رەاكتور بار. وسى ۋاقىت ٸشٸندە ستانتسييا شامامەن 1,4 ملرد كۆت·ساع ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرگەن.
جاڭا قالقىمالى ەنەرگەتيكالىق بلوكتاردىڭ «جٷرەگٸ» ريتم سەريياسىنداعى يننوۆاتسييالىق كەمە رەاكتورلارى بولادى. ولار الدىڭعى بۋىن ٷلگٸلەرٸمەن سالىستىرعاندا قۋاتتىراق ەرٸ ىقشام جەنە وتىندى قايتا تيەۋدٸ سيرەك قاجەت ەتەدٸ. رەسەيدٸڭ اتوم مۇزجارعىش فلوتىندا ريتم رەاكتورلارىن ۇزاق جىلدار بويى پايدالانۋ ولاردىڭ سەنٸمدٸلٸگٸ مەن تيٸمدٸلٸگٸن دەلەلدەدٸ. سوندىقتان وسى رەاكتورلاردىڭ نەگٸزٸندە شاعىن اتوم ەنەرگەتيكاسىنا ارنالعان شەشٸمدەر, اتاپ ايتقاندا, قۇرلىقتا دا, سۋدا دا ورنالاستىرۋعا بولاتىن شاعىن قۋاتتى اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى ەزٸرلەنە باستادى. شەتەلدٸك نارىقتار ٷشٸن جىلى كليمات جاعدايىندا جۇمىس ٸستەۋگە بەيٸمدەلگەن ريتم-200م رەاكتورلىق قوندىرعىلارى بار پەب-100 قالقىمالى ەنەرگەتيكالىق بلوگىنىڭ جوباسى ەزٸرلەندٸ. بٸر ەنەرگەتيكالىق بلوكتىڭ قۋاتى 100 مۆت بولادى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا «روساتوم» ٶزبەكستاندا ريتم-200ن رەاكتورلىق قوندىرعىلارى بار ەكسپورتقا ارنالعان العاشقى شاعىن قۋاتتى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن (شاەس) سالىپ جاتىر. سونىمەن قاتار چۋكوتكا اۆتونومييالىق وكرۋگٸندەگٸ مىس ٶندٸرەتٸن ٸرٸ ٶنەركەسٸپتٸك كلاستەردٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىمەن قامتاماسىز ەتەتٸن ريتم-200س رەاكتورلىق قوندىرعىلارى بار پەب-106 ٷلگٸسٸندەگٸ قالقىمالى ەنەرگەتيكالىق بلوكتار سەريياسىن سالۋدا. مەملەكەتتٸك كورپوراتسييانىڭ رەسەيدەن تىس ەلدەردە دە مول تەجٸريبەسٸ بار. قازٸرگٸ ۋاقىتتا «روساتوم» ەلەمدە شەتەلدە اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىن سالۋ جوبالارىنىڭ سانى بويىنشا كٶشباسشى بولىپ سانالادى. كومپانييا توعىز ەلدە 27 ەنەرگەتيكالىق بلوكتىڭ قۇرىلىسىن جٷرگٸزٸپ جاتىر.
رەسەي دوستاس مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندٸ تٷردە دامىتىپ كەلەدٸ. سىرتقى شەكتەۋلەرگە قاراماستان, رەسەي ەكونوميكاسى ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸن ارتتىرىپ, ەلەمنٸڭ ەرتٷرلٸ ەلدەرٸنە تاۋارلار, قىزمەتتەر مەن شيكٸزات جەتكٸزۋدٸ جالعاستىرۋدا. شەتەلدەگٸ ٸرٸ ەنەرگەتيكالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ جۇمىستارى دا جالعاسىپ جاتىر. «روساتوم» مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسى مەن ونىڭ بٶلٸمشەلەرٸ بۇل جۇمىسقا بەلسەندٸ قاتىسۋدا.
