قازۇۋ-دە «ادام قۇقىقتارى دەكلاراتسيياسىنىڭ» 70 جىلدىعى اتالىنىپ ٶتتٸ
دٶڭگەلەك ٷستەل كٷن تەرتٸبٸنٸڭ ٶزەكتٸ سيپات الۋى «بۇۇ ادام قۇقىقتارى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيياسىنىڭ» قاعيداتتارىن جٷزەگە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ بۇۇ قىزمەتٸنە قاتىستى مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋ كەزٸندەگٸ قاتىسۋشىلاردىڭ مازمۇندى وي-پٸكٸرلەرٸنەن كٶرٸنٸس تاپتى. دٶڭگەلەك ٷستەل جۇمىسى G-Global حالىقارالىق كوممۋنيكاتيۆتٸك الاڭى ارقىلى سول سەتٸندە جارىققا شىعارىلىپ, ونلاين تەرتٸبٸندە قولجەتٸمدٸ بولدى.
پٸكٸرتالاسقا الماتىداعى قر سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ, بۇۇ, UNESCO, UNDP, UNAI بٶلٸمشەلەرٸنٸڭ باسشىلارى مەن ٶكٸلدەرٸ, قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاس عالىمدارى, ماگيسترانتتارى مەن دوكتورانتتارى قاتىستى.
دٶڭگەلەك ٷستەلدٸڭ سالتاناتتى بٶلٸگٸن پان گي مۋن اتىنداعى تۇراقتى دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور رافيس ابازوۆ اشتى. ول ٶز بايانداماسىندا بۇۇ مودەلٸ – جاڭا جٸبەك جولى سيياقتى قازاقستان جاستار قۇرىلىمدارىنىڭ ورتالىق جەنە وڭتٷستٸك ازيياداعى بەيبٸتشٸلٸكتٸ نىعايتۋ جەنە ادام قۇقىعىن ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ قىزمەتٸنە تالداۋ جاسادى. پروفەسسور ر.ابازوۆتىڭ بايانداماسىندا مەدەنيەت, ساياسات, ەلەۋمەت ستاندارتتارىن بەلگٸلەۋدەگٸ مەملەكەت رٶلٸنٸڭ ماڭىزدىلىعى, سونداي-اق «بۇۇ ادام قۇقىقتارى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيياسىنىڭ» قاعيداتتارىنداعى ادامزات قۇندىلىقتارىنىڭ ەمبەباپتىعى تۋرالى قۇندى پٸكٸرلەر ايتىلدى. عالىم ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ, بۇۇ ەلدەرٸنٸڭ, اتاپ ايتقاندا قازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ ٶزگە مەملەكەتتەر مەن ايماقتاردىڭ قۇقىقتارى مەن ەركٸندٸكتەرٸن جالپىعا ورتاق قۇرمەتتەۋ ستاندارتتارىنا ادالدىعى مەن بۇل جٶنٸندەگٸ ۇستانىمىن اتاپ كٶرسەتتٸ.
الماتىداعى يۋنەسكو كلاستەرلٸك بيۋروسىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە گۋمانيتارلىق عىلىمدار سەكتورىنىڭ مامانى ارينا مياسوەد ٶز سٶزٸندە قازۇۋ-دٸڭ جاستاردىڭ پروبلەمالارى مەن قۇقىقتارىنا ۇدايى نازار اۋدارىپ وتىرعاندارى ٷشٸن العىس ايتتى. يۋنەسكو, حالىقارالىق جۋرناليستيكا جەنە قوعامدىق مەديا كافەدراسىنىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا وراي ۇيىمداستىرىپ جٷرگەن ٸس-شارالارىنا دا ريزاشىلىق سەزٸمٸن جاسىرمادى. ول يۋنەسكو ۇيىمىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ جٶنٸندە ەڭگٸمەلەپ بەردٸ. بۇل ۇيىم بٸلٸم بەرۋ, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى, ەلەۋمەتتٸك جەنە گۋمانيتارلىق عىلىمدار, مەدەنيەت, كوممۋنيكاتسييا جەنە اقپارات سيياقتى ماڭىزدى بەس بٶلٸكتەن تۇرادى.
قازاقستانداعى بۇۇ قوعامدىق اقپارات دەپارتامەنتٸنٸڭ ٶكٸلٸ ۆلاستيميل سامەك كونفەرەنتسييا قاتىسۋشىلارىمەن تٸكەلەي بايلانىسقا شىعىپ, بەينە-كونفەرەنتسييا تەرتٸبٸمەن سٶز الدى. ول «بۇۇ ادام قۇقىقتارى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيياسىنىڭ» 70 جىلدىعىنىڭ ەرەكشە ماڭىزىنا توقتالدى. «مۇنىڭ ٶزٸ ايىرىقشا وقيعا» دەدٸ ول. دەكلاراتسييا دەگەنٸمٸز – قالاي ٶمٸر سٷرۋ جەنە بٸرگە تۇرۋ جٶنٸندەگٸ نەگٸز قالايتىن قۇجات. ادامداردىڭ بارلىعى ٶمٸرگە تەڭ قۇقىقتى بولىپ كەلەدٸ. ادام قۇقىقتارى كەيٸننەن 2030 باعدارلاماسىندا بەينەلەنگەن تۇراقتى دامۋدىڭ بارلىق ماقساتتارىندا كٶرٸنٸس تابادى.
سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ الماتىداعى ٶكٸلدٸگٸنٸڭ باسشىسى رۋسلان بٶلتٸرٸكوۆ سٶزٸن بارلىق قاتىسۋشىلاردى دەكلاراتسييانى قابىلداۋ كٷنٸمەن قۇتتىقتاۋدان باستادى. ول بۇۇ مەجٸلٸسٸندە وسىناۋ عالامدىق ماڭىزى بار قۇجات – «بۇۇ ادام قۇقىقتارى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيياسى» قابىلدانعان 1948 جىلعى وقيعالاردى ەسكە سالدى. «ادام قۇقىقتارى دەكلاراتسيياسىنداعى» ادام قۇقىعى يدەيالارى سوڭعى 70 جىلدا تٶڭكەرٸستٸ مەن-ماڭىزعا يە بولدى», – دەدٸ ول. ول قابىلدانعاننان كەيٸنگٸ وقيعالار مەن فاكتٸلەر ادام قۇقىعى سالاسىنداعى 60-تان استام تٷرلٸ حالىقارالىق قۇجاتتاردى قابىلداۋعا تٷرتكٸ بولىپ, جاعداي جاسادى. بۇل ورايدا 70 جىل ٸشٸندە دەكلاراتسييا ٶز ماڭىزىن جوعالتقان جوق جەنە كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن بٷكٸل ەلەم جۇرتشىلىعى ٷشٸن ەمبەباپ قۇقىق قورعاۋ باعدارى بولىپ كەلەدٸ. دەكلاراتسييانىڭ ەلەمنٸڭ 500-دەن استام تٸلدەرٸ مەن ديالەكتٸلەرٸنە اۋدارىلۋى كەزدەيسوق فاكت ەمەس. سٶيتٸپ ول ەلەمدەگٸ ەڭ تانىمال قۇجاتتاردىڭ بٸرٸنە اينالدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستان ادام قۇقىعى سالاسىنداعى بارلىق تٷيٸندٸ حالىقارالىق تەتٸكتەردٸڭ بارلىعىنىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى, مۇنىڭ ٶزٸ بٸزدٸڭ ۇلتتىق قۇقىق قورعاۋ جٷيەمٸزدٸ دەيەكتٸ تٷردە نىعايتۋعا دەگەن بەرٸك ۇستانىمىمىزعا ايعاق بولادى. ومبۋدسمەن ينستيتۋتى مەن ەلٸمٸز پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ كوميسسييا بۇل جٷيەنٸڭ جٷيەقۇراۋشى ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەن مەملەكەت اراسىن بايلانىستىراتىن بۋىن بولىپ تابىلادى. جۋىردا بالالار قۇقىعى جٶنٸندەگٸ ينستيتۋت قۇرىلدى. قيناپ-زورلاۋدىڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق دابىل تەتٸگٸ ٶرٸستەپ كەلەدٸ. مۇنىڭ بارلىعىنىڭ ادام قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىسى بار. قازاقستان ادام قۇقىعىن قورعاۋدى كٶتەرمەلەۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق تەتٸكتەرمەن بەلسەندٸ تٷردە ەرەكەتتەسٸپ, بۇۇ تەتٸكتەرٸمەن تىعىز جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. ٶتكەن جىلى بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ەيەلدەرگە قاتىستى كەمسٸتۋشٸلٸكتٸ جەنە قيناپ-زورلاۋدى جويۋ جٶنٸندەگٸ بۇۇ كوميتەتٸنە كەزەكتٸ بيااندامالاردى تابىس ەتتٸ. تاياۋ ارادا نەسٸلدٸك كەمسٸتۋشٸلٸكتٸ جويۋ جٶنٸندەگٸ بۇۇ كوميتەتٸنە بٸرٸكتٸرٸلگەن 8-10 بايانداما بەرٸلەدٸ. 2019 جىلعى اقپاندا ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني قۇقىقتار جٶنٸندەگٸ بۇۇ كوميتەتٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸنشٸ بايانداماسىن قاراۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال, 2019 جىلعى قازاندا ەيەلدەرگە قاتىستى كەمسٸتۋشٸلٸكتٸ جويۋ جٶنٸندەگٸ بۇۇ كوميتەتٸنە قازاقستاننىڭ كەزەكتٸ بەسٸنشٸ بايانداماسى تابىستالادى. قازاقستاننىڭ 2019 جىلدىڭ قاراشاسىنىڭ باسىنا جوسپارلانىپ وتىرعان ادام قۇقىعى جٶنٸندەگٸ ەمبەباپ كەزەڭدٸك شولۋىنىڭ ٷشٸنشٸ تسيكلىنان ٶتۋٸ كەلەسٸ جىلدىڭ ماڭىزدى وقيعاسى بولماق. وسى رەتتە ر.بٶلتٸرٸكوۆ مىرزا ساراپشىلارعا, ازاماتتىق قوعام, عىلىمي جۇرتشىلىق ٶكٸلدەرٸنە ادام قۇقىعى جٶنٸندەگٸ ەمبەباپ كەزەڭدٸك شولۋدىڭ ٷشٸنشٸ تسيكلى اياسىنداعى ۇلتتىق باياندامانى ەزٸرلەۋگە جەردەمدەسۋ جٶنٸندە ٷندەۋ تاستادى. بايانداماشى سونداي-اق اۋديتورييانى قازاقستان 2022-2024 جىلدارى ادام قۇقىعى جٶنٸندەگٸ بۇۇ كەڭەسٸنٸڭ مٷشەلٸگٸنە ٶز كانديداتۋراسىن ۇسىنعانى جٶنٸندە حاباردار ەتتٸ.
UNAI حابى ديرەكتورى, پروفەسسور ع.ج.ىبىراەۆانىڭ بايانداماسىنا تۇراقتى دامۋ باعادرلاماسى ماقساتىنداعى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسييا يدەيالارىنىڭ ساباقتاستىعى جٶنٸندەگٸ پٸكٸر ٶزەك بولدى.
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ يۋنەسكو, حالىقارالىق جۋرناليستيكا جەنە قوعامدىق مەديا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ن.ت. شىڭعىسوۆا ٶز سٶزٸندە بىلاي دەدٸ:
– بۇۇ ادام قۇقىقتارى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيياسىنىڭ» 26 بابى - بٸلٸم بەرۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. دەكلاراتسييا نەگٸزٸندە جاتقان قۇقىقتار تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىندا كٶرٸنٸس تاپقان. بٸز گەندەرلٸك دامۋ بويىنشا باعدارلاما جاساپ, قازٸر ونىڭ يدەيالارىن قوعامدىق دامۋعا ەنگٸزۋ جٶنٸندە جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. قازٸر كافەدرا بٷكٸلەلەمدٸك شالا تۋعان بالالار كٷنٸنە ارنالعان باعدارلامانى جاساۋ ٷستٸندە. ول 2009 جىلى جاڭا تۋعان بالالاردى كٷتۋ جٶنٸندەگٸ ەۋروپا قورىنىڭ باستاماسى بويىنشا بەلگٸلەنگەن. كافەدرانىڭ بۇل باعىتتا جۇمىس ٸستەۋگە ىنتالىلىعىن, ٶز ستراتەگيياسى مەن ەلەۋەتٸ بار ەكەندٸگٸن ايتقىم كەلەدٸ, – دەدٸ.
قورىتا كەلە قاتىسۋشىلار «بۇۇ ادام قۇقىقتارى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيياسىنىڭ» قابىلدانۋىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيلٸ كٷنٸمەن بٸر-بٸرٸن تاعى دا قىزۋ قۇتتىقتاپ, بۇل قۇجات ەلٸ دە بٷكٸل ەلەمنٸڭ دامۋى ٷشٸن ستراتەگييالىق باعدار بولىپ وتىرعانىن اتاپ كٶرسەتتٸ.
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ
ستۋدەنتتٸك باسپاسٶز ورتالىعى
