[caption id="attachment_31958" align="alignright" width="324"]
– تاڭات تەڭٸربەردٸقىزى, «قازاقستاندىق عالىم ەيەلدەر قوعامى» بٸرلەستٸگٸنٸڭ قۇرىلعانىنا كٶپ بولا قويعان جوق. كٶكتەمدە «قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋى: ەيەل. قوعام. بٸلٸم جەنە عىلىم» اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋم ٶتكٸزگەن ەدٸڭٸزدەر. سول جولى ەلٸمٸزدەن جەنە شەتەلدەن بەلگٸلٸ عالىمدار قازاقستاننىڭ عىلىمي ەلەۋەتٸ, قوعامدىق جاڭعىرۋ, بٸلٸم ساپاسىن جەتٸلدٸرۋ, ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا ٷلەس قوسۋدىڭ ەرتٷرلٸ باستامالارى مەن ەدٸستەمەلەرٸن ەڭگٸمەگە ارقاۋ ەتكەن بولاتىن. استانادا ٶتكەن فورۋم سونىڭ جالعاسى سەكٸلدٸ. بۇل جولعى باسقوسۋ ناقتىلى قانداي تاقىرىپقا ارنالدى?
– كٶكتەمدەگٸ سيمپوزيۋم پرەزيدەنتتٸڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنا وراي ەرٸ بٸرلەستٸكتٸڭ رەسمي قۇرىلعاندىعىن ەلگە جەتكٸزۋ اياسىندا ٶتكەن ەدٸ. ەلٸمٸزدە 400 مىڭعا جۋىق عالىم ەيەل بار ەكەن. ولاردىڭ مٷددەسٸن, ويىن, ۇستانىمىن, ٶزارا پٸكٸرلەسۋ الاڭىن قالىپتاستىراتىن ورتا كەرەك ەكەنٸ كٶپتەن بەرٸ ويىمدا جٷرگەن ەدٸ. شەتەلدەرگە بارعاندا عالىم ەيەلدەر بٸرلەستٸگٸ سەكٸلدٸ مەملەكەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەلسەندٸ قىزمەت ەتەتٸنٸن بايقادىم. سوناۋ 90-جىلداردىڭ ٶزٸندە امەريكادا عالىم ەيەلدەر بٸرلەستٸگٸ بار بولاتىن. ولار سول ەلدەگٸ ەربٸر جاڭالىققا دەر كەزٸندە ٷن قاتىپ, ٶزدەرٸنٸڭ پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرٸپ وتىراتىن. ال ولاردىڭ پٸكٸرٸمەن, كٶزقاراسىمەن جوعارى بيلٸك تە, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك تە ساناساتىن. مەن سول كەزدە-اق وسىنداي ۇيىم قاجەتتٸگٸن سەزٸنگەنمٸن.
بۇل جولعى باسقوسۋ كٶكتەمدەگٸ سيمپوزيۋمنىڭ جالعاسى دەۋگە بولادى. بٸز بۇل رەت لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋدٸ قولدايتىنىمدى ەرٸ وعان جالپى ەل بولىپ, ەسٸرەسە عىلىم ماماندارى جۇمىلا ٷلەس قوسۋىمىز كەرەكتٸگٸن تالقىلادىق. بۇل باسقوسۋدى ۇيىمداستىرۋ كەزٸندە بايقاعانىم, ەلٸمٸزدەگٸ عالىم ەيەلدەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ باستاماسىن تولىقتاي قولدايدى ەكەن. لاتىن ەلٸپبيٸ ارقىلى بٸز قانداي يگٸلٸكتەرگە جەتەمٸز, ونىڭ بٷگٸنگٸ كٷنٸ ناقتى قانداي ماڭىزى بار, ەلٸپبيگە كٶشۋ بارىسىندا قانداي كەدەرگٸلەر, عىلىمي تٷيتكٸلدەر جولىعۋى مٷمكٸن, ونى قالاي شەشۋگە بولادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەدٸك. جاقسى يدەيالار, وڭدى باستامالار, جاڭا كٶزقاراستار ايتىلدى.
– اعىلشىن تٸلٸنٸڭ بٸلگٸر مامانى رەتٸندە ٶزٸڭٸز لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋدٸڭ ناقتى قانداي ماڭىزى بار دەپ ويلايسىز?
– بۇل – زامان تالابى. بٸز تەحنوكراتتىق, اقپاراتتىق دەۋٸردە كٷن كەشۋدەمٸز. زامان اعىسى ەشقاشان توقتامايدى. ول تەك العا جىلجيدى. تەحنولوگييالىق جاڭالىقتاردىڭ دەنٸ اعىلشىن تٸلٸندە جاسالىپ جاتىر. اقپاراتتىڭ دا باسىم بٶلٸگٸ وسى تٸلدە. بٸرەۋلەر لاتىن ەلٸپبيٸنە ٶتكەننەن قانداي پايدا بار دەپ ويلايدى. مەنٸڭشە, جاھاندانۋ كەزەڭٸ بٸرتۇتاستىق ٸشٸندە ٶزٸڭدٸ ساقتاۋ. وقشاۋ قالۋ, وڭاشا كەتۋ مٷمكٸن ەمەس. لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشكەننەن سوڭ بەرٸ ويداعىداي بولىپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس. عىلىمدى, تەحنولوگييانى يگەرۋ ارقىلى عانا العا وزامىز. ول ٷشٸن سانانىڭ جاڭعىرۋى كەرەك. لاتىن ەلٸپبيٸ بٸزدٸ زاماناۋي جاڭالىقتارعا, تەحنوكراتتىق زامانعا بەيٸمدەيدٸ. بۇل باستامانىڭ يگٸلٸگٸن بٸر كٷندە ەمەس, بٸراز جىلدان سوڭ كٶرەمٸز. استانادا ٶتكەن باسقوسۋدا بٸز ەلگە ارناپ ٷندەۋ جولداعانبىز. سوندا قازاقستاندىق عالىم ەيەلدەردٸڭ كٶزقاراسى تولىق قامتىلعان.
– قازاق تٸلٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋدٸڭ بٸرنەشە نۇسقالارى ۇسىنىلدى. قازٸر ەل ەرتٷرلٸ پٸكٸر ايتىپ جاتىر. سٸزدٸڭشە, وسى نۇسقالاردىڭ قانداي ولقىلىعى نەمەسە ارتىقشىلىعى بار?
– لاتىن گرافيكاسىندا قازاقتىڭ تٶل دىبىستارىن بەلگٸلەۋ بويىنشا بٸرنەشە نۇسقا ۇسىنىلعانىن بٸلەسٸز. مەنٸڭشە, دەل قازٸر وسى نۇسقا تٷبەگەيلٸ تٷردە بەلگٸلەندٸ دەگەن بايلام ياكي شەشٸم جوق. ارنايى كوميسسييا ەلٸ دە تالقىلاپ, قاراپ جاتىر. كەز كەلگەن پٸكٸر, يدەيا, ۇسىنىس ەسكەرٸلەتٸنٸن ايتتى. تٸل عالىمدارىنىڭ تەككە قاراپ وتىرماعانى انىق. اپوستروفتارى بار نۇسقانى ەلٸ دە جەتٸلدٸرۋ كەرەك شىعار دەپ ويلايمىن. بٸز ٶز ۇسىنىسىمىزدى فورۋم اياسىندا جەتكٸزدٸك.
قازاقستاندىق عالىم ەيەلدەر قوعامىنىڭ
ٷندەۋٸ
قىمباتتى قازاقستاندىقتار!
ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلاماسىنا ساي مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ لاتىن گرافيكاسىنداعى ەلٸپبيٸنٸڭ بٸرىڭعاي ستاندارتىن ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ بٷگٸندە بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە عىلىمي قاۋىمنىڭ نازارىندا.
قازاقستان عالىم ەيەلدەرٸ قوعامىنىڭ «قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋى: لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ تاريحي ماڭىزى جەنە ونىڭ قولدانىسىنىڭ ەدٸستەمەلٸك تۇرعىدان قامتاماسىز ەتٸلۋٸ» اتتى حالىقارالىق عىلىمي فورۋمى ٶز جۇمىسىندا – لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ تاريحي ماڭىزى, قازاق تٸلٸ تٶل ەرٸپتەرٸنٸڭ لاتىن گرافيكاسىندا بەلگٸلەنگەن جولدارى, لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ ەدٸستەمەلٸك تۇرعىدان قامتاماسىز ەتٸلۋٸ جەنە ونىڭ قولدانىسىنىڭ پەرسپەكتيۆالارى تاقىرىپتارىندا وي بٶلٸسٸپ, ٶزٸندٸك پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ.
اتاپ ايتار بولساق, قازاق تٸلٸنٸڭ تٶل ەرٸپتەرٸن لاتىن گرافيكاسىندا بەلگٸلەۋدٸڭ ۇسىنىلعان ۆاريانتتارى تالقىلانىپ, جاڭا ۇسىنىستار ايتىلدى. لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋدٸڭ ەدٸستەمەلٸك تۇرعىدان قامتاماسىز ەتٸلۋٸ مەسەلەسٸ جەنە بولاشاقتا اتقارىلاتىن ٸستەر ايقىندالدى.
قازاقستاندىق عالىم ەيەلدەر قوعامى مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋٸن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن عىلىمي تالداۋلار مەن تۇجىرىمدار ەزٸرلەۋدە ٶز بٸلٸمدەرٸ مەن بٸلٸكتٸلٸكتەرٸن جۇمساۋعا ەزٸر ەكەندٸكتەرٸن بٸلدٸردٸ. لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ – قاجەتتٸلٸكتەن تۋىنداعان ۋاقىت تالابى ەكەندٸگٸن تٷسٸنە وتىرىپ, بٸلٸم مەن عىلىم سالاسىندا جەنە قوعامنىڭ باسقا دا سالالارىندا جاڭا گرافيكانىڭ ەش زييانسىز ەنۋٸنە ات سالىسامىز. سەبەبٸ, قازاق جازۋىنا لاتىن گرافيكاسىن ەنگٸزۋ ەلٸمٸزدەگٸ كٶپ تٸلدٸلٸكتٸڭ دامۋىنا جاعداي جاسايدى. قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ەكونوميكا مەن كوممۋنيكاتسييالارعا, عىلىم مەن مەدەنيەتكە ينتەگراتسييالانۋى ٷشٸن, ەكونوميكالىق دامۋ جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا كٸرۋ ٷشٸن, قوعام ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق سالالارىن تسيفرلاندىرۋ پرينتسيپٸندە ٷشٸنشٸ جاڭعىرتۋ جٷرگٸزۋ ٷشٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ ەسەر بەرە الادى. بۇل ينۆەستورلارمەن شەتەلدٸك تۋريستەرگە جەنە قازاقستانعا قىزىعۋشىلىق تانىتقانداردىڭ بارلىعىنا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸ قولجەتٸمدٸ دە تارتىمدى ەتە تٷسەدٸ.
زاماناۋي قازاقستاندىق عىلىمي جەتٸستٸكتەردٸ جاھاندا ٸلگەرٸلەتۋ ٷشٸن جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشادى. شەتەلدە تۇراتىن وتانداستارىمىز ٷشٸن انا تٸلٸ مەن جازۋدى دامىتۋدىڭ, تاريحي وتانىمەن جاقىنداسۋدىڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸ پايدا بولادى. لاتىن ەلٸپبيٸن ەنگٸزۋ – ەلٸمٸزدٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا جەنە قازاقستاننىڭ ەلەمنٸڭ نەعۇرلىم دامىعان ەلدەرٸنٸڭ «وتىزدىعىنا» ەنۋٸنە باعىتتالعان, جاڭعىرتۋ رەفورمالارىنا تولىعىمەن ساي كەلەتٸن جەنە ولاردىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولىپ تابىلاتىن پراگماتيكالىق سىندارلى قادام بولىپ تابىلادى.
بٸز ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ازاماتتارىن مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ جاڭا ەلٸپبيٸن تالقىلاۋ جەنە قابىلداۋ بويىنشا جۇمىستى قولداۋعا, قۋاتتى دا ٶركەندەگەن قازاقستاندى قۇرۋىمىز ٷشٸن مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى باستاماسىن تيٸمدٸ ٸسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە شاقىرامىز!
لاتىن ەلٸپبيٸ – ەلەمدٸك عىلىمي كەڭٸستٸككە ەنۋگە اپاراتىن جول!
