قازٸرگٸ تاڭدا سالافيزم قازاق قوعامىنا ٸرٸتكٸ سالىپ وتىرعانىن ەلدٸڭ كٶبٸ ايتا بەرمەيدٸ, سەبەبٸ بۇل ۇيات بولىپ سانالادى. ال نەگٸزٸ مۇنداي قۇبىلىستىڭ بارىن, ولار جوققا شىعارا المايدى.
دٸني كٶزقاراستارى بٸر بٸرٸنە ساي كەلمەگەندٸكتەن كەيدە اعايىندىلار بٸر بٸرٸمەن ارالاسۋدان قالعان. سول سەبەپتەن كەيبٸر باقىلاۋشىلار بۇل مەسەلەنٸ كٷلٸ قوعام بولىپ شەشۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى.
جاسى 50 تاياپ قالعان ماقسات جاس كەزٸنەن دٸني بٸلٸم الىپ, يسلامعا بەت بۇرعان. قازٸرگٸ كەزدە ول اۋىلداعى مەشٸتتەردٸڭ بٸرٸندە يمام قىزمەتٸن اتقارادى.
ماقساتتىڭ بٸر ٸنٸسٸ مەن بٸر نەمەرە اعاسى دا دٸنگە بەرٸلگەن, بٸراق ولار ماقساتتى ۇناتپايدى. ساقال جٸبەرٸپ, قىسقا شالبار كيەتٸن اعايىندىلار ماقساتتىڭ ەرەكەتٸن جيٸ سىنايدى, ونىڭ ايتقانىن جوققا شىعارۋعا تىرىسادى. سەبەبٸ ماقسات قازاقتىڭ سال-دەستٷرٸنەن باس تارتپايدى,دەستٷرلٸ حانافي-ماسحاب اعىمىن ۇستانادى. ال ونىڭ ساقالدى اعايىندىلارى سالافيزمدى ۇستانعاندار. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە اعايىندىلار جيٸ سٶزگە كەلٸپ قالادى.
تۋىسقاندار اراسىندا ىنتىماقتاستىق بولسىن دەپ اتا-انالارى ولاردىڭ قاراما-قايشى كەلەتٸن دٷنيەلەرٸنە مەن بەرمەۋگە تىرىسادى, بٸراق ٶزدەرٸ دٸننەن حابارسىز ولعاندىقتان كٸمدٸكٸ دۇرىس, كٸمدٸكٸ بۇرىسى ەكەنٸن ايتا المايدى. سىرتتان ولاردىڭ اۋىز بٸرشٸلٸگٸ جوعالىپ بارا جاتقانىن كٶرگەن انالار ٸشتەن تىنادى. سٶيتٸپ ٶمٸرلەرٸ ٶتٸپ جاتىر.
مۇنداي جاعدايدى باسىنان قوعام بەلسەندٸسٸ جانات قازاقپايدى باستان كەشٸرگەنٸن ايتادى.سول سەبەپتەن ول بۇل ٶتە قاۋٸپتٸ قۇبىلىس دەگەندٸ ايتادى.
«ەكٸ اعايىندىلارىم بار, سوندايعا كٸرٸپ كەتكەن. تۋعان ٸنٸلەرٸنٸڭ تويىنا كەلمەي قويدى, ٶيتكەنٸ ٸنٸسٸ كەپٸر, دٸنگە كٸرمەگەن, ناماز وقىمايدى. قازاقتا ونداي بولعان جوق قوي. قازاقتا ەڭ بٸرٸنشٸ باۋىر تۋرادى, ۇلت تۇرادى. باسقانىڭ بەرٸ سودان كەيٸن تۇرادى. بۇلار دٸندٸ جوعارى قويىپ وتىر. ولار ٶز سٶزٸندە «قازاق باۋىرلارىم» دەپ سٶيلەمەيدٸ, ولار «مۇسىلمان باۋىرلار» دەپ ايتادى.
ەگەر قاندايدا بٸر سوعىس بولسا, ەرينە, ونىڭ بەتٸ اۋلاق, بٸراق قانداي دا بٸر سوعىس بولسا, ولار كەپٸر دەپ دٸنگە كٸرمەگەن, ٶز دٸندەستەرٸنٸڭ قورعايتىن بولسا, ول ٶز باۋىرىن اتىپ تاستايدى. مٸنە قاۋٸپ وسىندا جاتىر. ولار قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸنە قارسى شابۋىل جاساپ جاتىر. بۇل قازاقتى قۇرتۋ. بٸز توقتاتۋىمىز كەرەك, سەبەبٸ بۇل ٶتە قاۋىپتى دٷنيە. ٸشٸمٸزگە كٸرٸپ, ٸشٸمٸزدەن ٸرٸتٸپ جاتىر.
سول سەبەپتەن بٸز كٷللٸ قوعام بولىپ كٷرەسۋٸمٸز كەرەك مۇنداي قاۋٸپتٸ دٷنيەمەن»,- دەيدٸ قوعام بەلسەندٸسٸ.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قاۋٸپتٸ دٷنيەلەر قازاقستانعا 1990 جىلداردىڭ اياعىندا كەلگەن.سول كەزدە قابىلدانعان دٸن تۋرالى زاڭ وسىنداي اعىمدارعا قولايلى بولدى. نەتيجەسٸندە ساياساتتانۋشى ەسەنجول اليياروۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, تٷرلٸ دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸ جاستار ساناسىز ۇلاي باستادى.
«1991 جىلى بٸز ەگەمەندٸك العاننان كەيٸن بٸز بوستاندىقتى دۇرىس تٷسٸنبەدٸك. دٸننٸڭ تٷرٸ كٶپ, تٷرلٸ ۇعىمدارى, اعىمدارى بار, بٸز وعان كٶڭٸل اۋدارمادىق. مىسالى, بٸز دٸنگە بارعان ادام يناباتتى, يماندى, مەيٸرٸمدٸ, كەشٸرٸمدٸ بولادى دەپ ويلادىق. ال ونىڭ باسقا دا اعىمدارى بارىنا بٸز كٶڭٸل اۋارمادىق, سەكتا, دٸن اتىن جامىلىپ, باسقا ماقساتتى كٶزدەيتٸندەر بولدى. بٸز سولارعا ەركٸندٸك بەردٸك, ليبەرالدى زاڭ قابىلدادىق. نەتيجەسٸندە قازاقستانعا تٷرلٸ ۇيىمدار كەلٸپ, قازاق جاستارىنىڭ سانا سەزٸمٸن جاۋلاي باستادى»,- دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
ساناسى جاۋلانعان جاستار قاتىگەز بولا باستادى. ولار دٸنٸگە بەت بۇرماعان اتا-انالارىن سىڭعا الىپ, قازاق حالقىنىڭ كٶپتەگەن سالت-دەستٷرگە كٷمەن كەلتٸرە باستادى. مۇنداي جاستاردىڭ ساناسىن بيلەگەندە كٶپ ەيەل الۋدى, حيدجابتى ناسيحاتتاي باستادى. باقىلاۋشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي كٶزقاراستى كٶپ جاعدايدى سالافيزمدٸ ۇستانعاندار قولدادى. ال نەگەزٸ سالافيزم – دٸننٸڭ العاشقى قۇقىقتىق جەنە رۋحاني باستاۋلارىنا قايتا ورالۋدى كٶزدەيتٸن سۋننيتتٸك يسلامداعى كونسەرۆاتيۆتٸ اعىم. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا سالافيزم بٸرنەشە فاكتورلارعا بايلانىستى قاۋٸپ رەتٸندە قابىلدانادى, ياعني كەيبٸر سالافيزم توپتارى راديكالدى يدەيالاردى ناسيحاتتاپ, جاستاردىڭ راديكالدانۋىنا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن. بۇل ەكسترەميستٸك جاسۋشالاردىڭ پايدا بولۋىنا جەنە تەرروريستٸك ەرەكەتكە ەكەلۋٸ ىقتيمال.
سونىمەن قاتار سالافيزم كٶبٸنەسە يسلامداعى تٷرلٸ سەكتالار اراسىندا شيەلەنٸس پەن قاقتىعىس تۋدىرادى. كٶپتەگەن ەتنيكالىق جەنە دٸني توپتاردىڭ وتانى بولىپ سانالاتىن قازاقستاندا مۇنداي شيەلەنٸس ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني الاۋىزدىقتى ۋشىقتىرۋى مٷمكٸن.
2021 جىلى جٷرگٸزٸلگەن ساناق بويىنشا قازاقستاندا يسلام دٸنٸن ۇستانۋشىلاردىڭ سانى 15 ميلليون ادامنان اسىپ جىعىلادى. وسى 15 ميلليونان استام ادامنىڭ 12 ميلليونىن قازاقتار قۇرايدى ەكەن. جىل ٶتكەن سايىن قازاقستاندا دٸنگە بەت بۇرعاندار كٶپ, دەگەنٸمەن تەولوگ ماماندار دٸندٸ تٷسٸنۋشٸلەر كٶپ ەمەس دەگەندٸ ايتادى.
«بٸزدە 20 ميلليون حالىق بار, سونىڭ 13 ميلليونى مۇسىلمان. وسى 13 ميلليون حالىقتىڭ تەك 4-5 پايىزى ناماز وقىدى, بولدى. 95 پايىزى, ونىڭ ٸشٸندەگٸ 60-70 پايىزى جۇما نامازعا بارادى, شەلپەك پٸسٸرەدٸ, ورازا تۇتادى, بٸراق ولار بەس شارتىن ورىنداپ وتىرعان جوق. ولار تولىققاندى مۇسىلمان ەمەس, سوندىقتان اداسۋشىلىق, ناداندىق دەگەن شىعا بەرەدٸ. ال نەگٸزٸنەن, جالپى حالقىمىز, ەلٸمٸز دٸني ساۋاتسىز. دٸني ساۋات بولماعاندىقتان اناۋ انانى ايتتى, مىناۋ مىنانى ايتتى دەپ الىپ كەتە بەرەدٸ», - دەيدٸ تاريحشى ەرٸ تەولوگ مەرحات ماديياروۆ.
جىل سايىن ورازا تۇتىپ, ناماز وقيتىن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ بٸرٸنە مادينا بورانباەۆا جاتادى. دٸنگە ول تۇرمىسقا شىققاننان كەيٸن كەلگەنٸن ايتادى. جاسى 30 تولماعان جولداسى ساقال قويىپ, پايعامباردىڭ تۇرا جولىمەن جٷرۋگە تىرىساتىنداردىڭ بٸرٸ. سول سەبەپتەن مادينا اتا-ەنەسٸنەن بٶلەك تۇرادى, سەبەبٸ قايىن اتاسى كەڭەس زامانىنان اراسىندا تويلاعاندا ٸشٸمدٸك ٸشەدٸ, ناماز وقىمايدى. بۇل مادينانىڭ جولداسىنىڭ تٷسٸنٸگٸنە مٷلدەم قايشى كەلەتٸن دٷنيە, سول سەبەپتەن ولار قاتتى ارالاسپايدى. مادينا جولداسىنىڭ ايتقانىنا كٶنگەنٸمەن ونىڭ بالالارىنا قوياتىن شەكتەۋلەرمەن ەرەڭ كەلٸسەدٸ. سونىڭ سالدارىنان ولار اجىراسىپ كەتە جازداعان.
«مەسەلەن, مەن تۇڭعىشىما جاڭا جىلدىق شىرشانىڭ نە ەكەنٸن كٶرسەتپەدٸم. ٶيتكەنٸ ول شاريعاتقا ساي كەلمەيدٸ. ٶز اتا-انام تۇڭعىش بالام دٷنيەگە كەلگەندە وعان بٶلمەسٸنە كٸلەم سىيلادى, كٸلەمگە مۋلتفيلمدەگٸ قاسقىردىڭ سۋرەتٸ بار. جولداسىم سول كٸلەمدٸ تٶسەتپەي قويدى. بالالارىم ەكەسٸز ٶسپەسٸن دەپ, بارلىعىنا كٶنٸپ كەلەمٸن, بٸراق بولاشاقتا قالاي بولاتىنىن بٸلمەيمٸن»,- دەيدٸ مادينا.
باقىلاۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە مۇنداي تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن, دٸنگە بەرٸلٸپ كەتكەن ازاماتتار قوعامعا ٸرٸتكٸ سالماس ٷشٸن مەملەكەت زاڭدارىن قاتاڭداتۋ كەرەك.
«جۇمىس كەشەندٸ تٷردە جٷرگٸزٸلۋ كەرەك. الدىمەن زاڭدى قاتاڭداتۋ كەرەك جەنە حالىقتىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸن كٶتەرۋ قاجەت. ول ٷشٸن بٸز بار جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تەك بٸلٸم بەرەتٸن مۇعالٸمدارگە عانا ارتىپ قويماي, اتا-انالار دا كٸرٸسۋٸ كەرەك. ٷيدە بالالارىمىزعا: دٸننەن قانداي قاۋٸپ, قانداي زييان بارىن, بٸزدٸڭ ەلٸمٸز دامۋ ٷشٸن نە كەرەكتٸگٸن ايتىپ وتىرۋ كەرەك. ال نەگٸزٸنەن بٸلٸم كەرەك! بٸلٸم عانا بٸزدٸ كٶپ دٷنيەگە جەتكٸزەدٸ, كٶزٸمٸزدٸ اشادى. مىسالى, ادامنىڭ ەكٸ كٶزٸ بار. بٸرٸ بٸزدٸڭ بەتٸمٸزدەگٸ كٶز, ەكٸنشٸ كٶز بٸزدٸڭ سانامىزدا. سانانىڭ كٶزٸن بٸلٸم اشادى. سانانىڭ كٶزٸ شەكسٸز دٷنيەلەردٸ كٶرەدٸ. بٸلٸمنٸڭ كٷشٸ قۇدايدىڭ كٷشٸ-قۇدايدىڭ كٷشٸ بٸلٸمنٸڭ كٷشٸ. بٸلٸم تەڭ قۇداي, دەپ جازىپ قويار ەدٸم بارلىق جەرگە. سەبەبٸ بٸلٸمنٸڭ كٷشٸ شەكسٸز, قۇدايدىڭ كٷشٸ شەكسٸز. مىسالى, «مەرسەدەس» ماشيناسىن ويلاپ تاپقان بەنتس دەگەن ادام ماشينانى ويلاپ تاپپاس بۇرىن كٶرگەن جوق قوي ماشينانى, بٸراق ول ويلاپ تاپتى عوي ماشينانى. بٸراق ول ماشينانى سانامەن كٶردٸ. سانانىڭ كٶزٸن بٸلٸم اشىپ وتىر. بٸز سانامىزدى دامىتا بەرسەك, سانامىز كەڭەە بەرەدٸ»,- دەيدٸ قوعام بەلسەندٸسٸ جانات قازاقپاي.
ال تاريح پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ فاريزات اليپباەۆا قازاقستاندىقتاردى ەسٸرە دٸنشٸلدٸكتەن ساقتانعان جٶن دەپ سانايدى.
«ەلٸمٸزدە بەلەڭ العان دٸني راديكاليزم, يسلام دٸنٸنٸڭ اتىن جامىلىپ ۇلتتىق رۋحتى ٶشٸرۋگە, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزبەن, اتا سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ, تٶل مەدەنيەتٸمٸزبەن, قازاق تاريحىن جويۋعا تىرىسۋدا. قازاق ەلٸنە اراب شەيحتەرٸنٸڭ ساسىق يدەولوگيياسىن ەنگٸزٸپ, جاستاردىڭ ساناسىن ۇلاۋدا. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت توقاەۆ تا, مينيستر ايدا بالاەۆا دا ەسٸرە دٸنشٸلدٸككە جول جوق دەگەن ەدٸ. تٷسٸنە بٸلگەنگە, تاريحتى وقىعاندارعا, الاش قايراتكەرلەرٸ ناماز وقىماي-اق, ۇلتىنىڭ ازاتتىعى, قازاق ەلٸنٸڭ بوستاندىعى ٷشٸن كٷرەسٸپ, جاندارىن قيدى. بۇدان شىعاتىن قورتىندى: قۇدايعا قۇلشىلىق ەتٸپ, ناماز وقىسا ەركٸم ٶزٸنٸڭ قارا باسى ٷشٸن نەمەسە وتباسى ٷشٸن عانا وقىدى. قوعامعا, حالىق پەن مەملەكەتكە تيەتٸن پايداسى جوق. سوندىقتان ٶزٸمٸزدٸ ەسٸرە - دٸنشٸلدٸكتەن ساقتايىق!»,- دەيدٸ ۇستاز.
پۋبليتسيست, جازۋشى ەرٸ قوعام بەلسەندٸسٸ بەكنۇر دوسجاننىڭ ويىنشا, ەلەم بويىنشا دٸني ەكسترەميزم مەسەلەسٸ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر.
«دٸني ەكسترەميزم دٷنيەجٷزٸندەگٸ ٶتە قاۋٸپتٸ دٷنيە بولىپ كەتتٸ.ونى بٸز كٶرشٸ رەسەيدە بولعان جاعدايدان كٶرە الامىز. قانداي قيىن جاعداي بولدى,ولدا دٸني ەكسترەميزم, سيرييا سيياقتى ەلدەردەگٸ جاعداي قانداي قيىن. كەيبٸر ەلدەردە حاليفات قۇرامىز دەپ, سول ەلدٸڭ ازاماتتارى جان-جاقا قاشىپ جاتىر. ونداي ەلدەردە بٸر عانا دٸننٸڭ ٷستەمدٸلٸگٸ جٷرەدٸ. بٸزدٸڭ مەملەكەتتە ونداي جوق, وسى باعىتتا مەملەكەت كٶپ جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ, ەلٸ دە ٸستەۋ كەرەك, سەبەبٸ وسىدان بٸراز جىلدار بۇرىن بٸزدە دە تٷرلٸ وقيعالار ورىن العان بولاتىن. قازٸر رەتتەلٸپ كەلەدٸ, بٸراق ەلٸ دە جۇمىس ٸستەۋ كەرەك وسى باعىتتا»,- دەيدٸ بەكنۇر دوسجان.
اۆتور: سارا سىزدىق
